M i m a r y e t i ş t i r e n m ü e s s e s e
Mecmuamızın bu sayısını Güzel San'at- lar akademisinin, 934 yılı tedris faaliyetine t a h - sis ediyoruz. Bu yanm asırdan daha yaşlı mües- sese; seneden seneye tekemmül etmektedir.
Kurulduğu günden bu senelere kadar birçok istihale devirleri geçiren akademi 53 se- ne evvel; istanbul eski eserler müzelerinin bu- günkü Eti eserlerine tahsis edilen binada tesis edilmişti.
Saltanat devrinde memlekette san'atkâr telâkkisi bugünkünden çok başka idi, san'ata rağbet yoktu. San'âtkârın mevkii yoktu. Eski Sanayi Nefise mektebinin ilk ve orta yaşları bir ekalliyet mektebine çok benzerdi. Burada Türk çocuğu parmakla gösterilecek kadar azdı.
San'atin hor görüldüğü saltanat devrinde bakımsız, inkişafsız, eski sanayi nefise mektebi âlisi Cümhüriyetle kendisine lâyık bir alâka gör- meğe başladı. Alelâde bir kaç atelyeli, dersha- neli, eski mektebi lisandan saltanat devrinin nıebusan dairesine göç edan ve ismi, Güzel San' - atlar akademisine çevrilen bu müessese kendi- sine verilen ehemmiyete on senedenberi, her sene vücude getirdiği varlıklarla, hergün biraz dalıa lâyık olduğunu göstermektedir.
Güzel San'atlar çerçevesi içine giren, bütün şubeleri kendisinde toplıyan akademi başta yüksek mimarlık kısmını ve bundan sonra dahili mimarî, resim, heykeltraş, tezyini san'at- lar, ve şark san'atları şubelerini ihtiva ediyor.
Bu yazının merkez sikletini, akademideki yüksek mimarlık kısmı teşkil edecektir. Elli se-
neden fazla bir zamandanberi, (Mimar) yetişti- ren akademi, cümhüriyetle başlayan, bir ıslâhat ve yenileştirme devresi geçirdi. Ve on seneden- beri, bu ıslahat neticesinde; memlekete yeni bir mimarlık zümresinin yetişmesine saik oldu.
Milletlerin yarattıkları büyük inkılâpları, büyük san'? t ve mimari devirleri tamamlar. Ve yine o devirlerin, tarihini kendi yetiştirdiği san'- atkârlar, tunç ve taştan işliyerek ebedileştirirler.
inkılâbımızı ebedileştirecek büyük san'at adamlarını bize bu müessese verecektir, inkılâp devri, akademinin bugünkü Sinan çocukların- dan elbette bir (Sinan) doğuracaktır. Bunun tezahürünü, şimdiden fırsat bulan ve itimat gö- ren genç mimarlık zümresinde görüyoruz.
Akdamenin. mimarî kısmının, bugünkü ted- ris programlarım birçok devletlerin yüksek mi- marlık müessseselerinden farksız, ve bazı nokta- larda daha iyi buluyoruz. Hatta diyebiliriz ki memleketimizde mimarlık tahsili Balkanlardan üstündür. Ve bu müessese, daha ziyade inkişaf etmeğe, komşu şark devletlerinin ve Balkanların tahsil hususunda istifade edebilecekleri bir mü- kemmeliyete namzet bulunuyor. Akademide mi- mari tedrisat ve tahsilin muvaffakiyeti iki esasın birleşmesinden doğuyor. Burada klâsik ve mo- dern san'at tedrisatı ile müvazi olarak bugünkü mimarlık, telâkki ve fikriyatına tamamen uyğun teknik ve nazarî tahsilin mevcut olmasıdır.
Bu iki vasfın bir mimarda birleşmesi bize ideal mimar vasfını bahşetmekte, bu suretle
müessesenin yetiştirdiği mimar evvelâ san'atkâr ve sonra hakiki bir teknik adamı olmaktadır.
Beş senelik tedris esnasında, talebe aka- demiye girdiği günden itibaren bir san'at h a - vası içinde yaşamağa başlar. Bu muhit talebeyi beş sene zarfında san'at telâkkileri ve düşünce- leri, ideolojisi üzerinde hazırlar.
Beş sene zarfında güzel s a n ' a t l a r m her şu- besinde talebenin hazırlamağa ve devam etme- ğe mecbur olduğu (Seminerler) ve bunlarda vücude getirdikleri mesai, onları geniş bir san'- at malûmatına sahip eder. Talebenin mimarî ile müvazi diğer san'at şubeleri hakkında meş- bu bir hale gelen dimağı idrakini genişletir.
Mimarlık bir idrak meselesidir. Mimarlık yara- tıcılıktır. Doğurabilecek bir idraki hazırlamak ancak bir san'at muhitinin mevcudiyeti ile ka- bildir. Öyle bir san'at muhiti ki mevcut isti- datları işletsin.
işte bunun içindir ki: bir genç mimar ta- lebe, bir t a r a f t a n statik; ve diğer t a r a f t a n f ü - zenle işe başlar. Mimarlık, doğuş mesel&sidir.
İnsan (mimar olmaz, mimar doğar) derler. Bu doğuşu işliyecek ve ona istikamet verecek mü- essese akademidir.
Memleketimizde, yüksek mimarlık tahsili kuruluş itibarile, Fransayı andırır. Akademide- ki yüksek mimarlık şubesi Pariste (Ecole des beaux arts national) ın mimarî kısmının m u - adilidir.
Sözüme nihayet vermeden evvel; memle- kete muasır Avrupa devletlerindeki yüksek mi- marlık mektepleri derecesinde mimar yetiştir- meğe muvaffak olan akademi müdürüne, pro- fesör Egli bey ve diğer muallim arkadaşlarına teşekkür etmeği bir borç sayıyoruz. Memleket mimarî sahasının yarınki şuurlu elemanlarını yetiştirmekte olan bu müessesenin d a h a ziyade ehemmiyete değer bir varlık olduğunu da kay- dedelim,-
Burada mimarî tahsilin d a h a inkişaf ettire- rek ihtisas şubelerine ayrılmasını ve memleke- timizde pek mühim bir ihtiyaç olan şehircilikle fazla alâkadar olunmasını temenni ediyoruz.
Akademide, bir doktora sınıfın da açılması mu- vafıktır.
Mimarlık yalnız riyazî ve kat'î ilimlerle ik- tisap edilir bir meslek değildir. Bunlar kadar mimarlıkta estetiğin lüzumu vardır. Bunu çok iyi anlamış olan memleketimiz, mimarlık t a h - silini gösteren Güzel San'atlar Akademisin- de kurmuştur. Mimarlık tahsili akademik bir tahsildir. Bu hususta isabet eden memleketler arasında evvelâ Fransa, İngiltere, İtalya ve
Amerikayı görüyoruz. Ve bizim tahsil sistemi- miz bunlara yaklaşıyor.
Son senelerde; Almanyada, mimarlık tahsi- linin akademi sistemine temas etmekte oldu- ğunu, yüksek mimar olmak istiyenlerin; (Teclı- nische Hochschule) tahlisinden sonra uzun bir akademi tahsili yapmak mecburiyetinde kal- maları bunu ispat ediyor.
Yukarıda bahsettiğim gibi; Güzel San'at- lar akademisindeki yüksek mimarlık şubesi programları ile bizde ve Avrupa memleketleri- nin de, tatbik etmekte olduğu, en yeni ve iyi bir usul olan teknik nazariyatı ile beraber san'at tedrisatını tatbik etmektedir.
Akademinin ıslâhından sonra: bundan bir kaç sene evveline kadar bir mimarî faaliyet görmediğimiz halde son bir iki sene zarfında bu İslâhatın iyi tezahürlerine şahit oluyoruz.
Yeni açılmağa başlayan mimari müsabakalar bunu bize temin etmiştir. Büyük bazı devlet binalarının müsabaka usulü ile yaptırılmağa başlaması memleketimizde bu müessesenin ye- tiştirdiği genç bir cümhuriyet mimarlığının mevcut olduğunu gösterir. Şimdiye kadar açı- lan ilk müsabakadan sonuncuya kadar bunla- rın bütün derecelerini kazananlar Güzel San'- atlar akademisinin yetiştrdiği mimarlardır. Bu müsabakalara birçok yabancı mimarlar da iş- tirak ettiğini kaydedersek; çetin bir suretle el- de edilmiş bir liyakat görürüz. Bu neticeler, bi- ze ileri için büyük ümitler vermektedir.
Memleket mimarlığı için mühim ve hayatî bir noktadan daha bahsetmek isterim. Bu sene akademiden mimarlık hayat ve âlemine on dört genç d a h a atılıyor. Bunlar bugünden itibaren, devlet ve halk muvacehesinde diplomalı genç mimarlardır. Bunlar da diğer meslektaşları gi- bi uzun seneler neticesinde kazandıkları mes- lek hakkını istiyeceklerdir.
Kanunla tahdit edilmiş ve verilmiş hakları vardır. Ancak Cümhüriyetle başlayan memle- ket mimarlığı da diğer meslekler gibi koruyucu kanunlara muhtaçtır.
Bugün diplomalı mimarlık haklarını koru- yan kanunlar yoktur. Mühendisler ile müşterek olan 1035 numaralı kanun bizim için koruyucu değildir ve kifayetsizdir. Mimarlık sahası müs- tevliler ile doludur. Adetleri günden güne çoğa- lan diplomalı mimarlara h a y a t ve meslek h a k - kı vermek için müstevlilerin çekilmesi lâzımdır.
Bugün memleketimizde bir mimarlık küt- lesi vardır. Bunu göğsümüzü gererek söyliyebi- liriz. Bunun için, memleket mimarlığını yük- seltecek ve onu koruyacak, kanunlara mutlaka ihtiyacımız vardır.
Mimar Zeki Sal&h
