Orta Asya Türk Sanatında Palmet ve Lâle Motiflerinin Değerlendirilmesi Hakkında Bir Deneme

ORTA ASYA TÜRK SANAT~NDA PALMET VE LALE

MOT~FLER~N~N DE~ERLEND~R~LMES~~ HAKKINDA B~R

DENEME

ALEV (ÇAKMAKO~LU) KURU

1994 y~l~~ hile bitkisinin Istanbul'dan Hollanda'ya gönderili~inin 400.

y~l-dönümüydü. Bu sebeple düzenlenen "Türk Sanat~nda Lâle Devri" konulu

seminerde çerçevenin biraz d~~~na ta~arak XVI. y.y'dan itibaren Osmanl~~

sa-nat eserlerinde sa-natûralist üslupta görülmeye ba~lanan lâle motifinin

kaynak-lar~na inmek istedik. Bu kaynak elbette ki Türk milletinin do~du~u, ilk sanat

eserlerini verdi~i Orta Asya olmal~yd~. Osmanl~~ dönemine kadar /â/e'nin bir

motif olarak sanat eserlerinde yer al~p almad~~~n~~ ara~urmadan önce

üze-rinde durmam~z gereken bir ba~ka konu da lâle bitkisinin yeti~me ortam~~

oldu.

Yapt~~~m~z çal~~malarda Anadolu'da tabii ~ekilde 14, Avrupa k~tas~nda 11

türü yeti~en lâle'nin anavatan~n~n Orta Asya olarak kar~~m~za ç~kmas~~ bizim

için önemliydi'. Çünkü bu durum Orta Asya sanatç~s~n~n ya~ad~~~~ ortamda

yakinen bildi~i bir bitkiyi, lâle'yi eserlerinde de kullanm~~~ olabilece~i

beklen-tisini de kuvvetlendiriyordu.

Hayvan üslubunun hâkimiyetindeki Orta Asya Türk sanat~~ eserlerinde

yer alan sûslemelerde stilize edilmi~~ halde bitkisel motiflerin de

kullan~ld~-~~n~~ biliyoruz. Stilizasyona u~rayan bitkisel motiflerin bir k~sm~~

tan~mlan~r-ken birbirleri aras~ndaki benzerlikler sebebiyle hatal~~ sonuçlara da

gidile-bilmektedir2.

Sanat tarihçilerinin büyük bir k~sm~~ Orta Asya sanat~nda veya XVI. y.y'a

gelinceye kadar Türk sanat~~ süslemelerinde We'den bahsetmezler. Bizim

a~a~~da lâle olarak isimlendirece~imiz örnekleri form benzerli~inden dolay~~

palmet grubu içerisinde de~erlendirirler3.

I Bu konudaki de~erli bilgilerinden istifade etti~imiz Tuna Ekim'e te~ekkür ederim. V.H. Heywood, Flowering Plana of the World, Oxford Üniversity Press. O~cford London Melbourne, s. 301, 302.

2 B. Karama~arah, "fslâm Sanat~nda Ha~ha~~ ve Hint Kenesiri Motifieri" islâm flimleri Enstitüsü Dergisi, Say~~ 5, A.Ü. Bas~mevi, Ankara, 1982, s. 463-484. Bu makalede yazar Türk sanat~~ ara~t~rmalar~nda bitki veya nar olarak isimlendirilen motiflerin asl~nda ha~ha~~ bitkisi oldu~u üzerinde durur.

38 _{ALEV (ÇAKMAKO~LU) KURU}

Say~lan fazla olmarnalda birlikte bilim adamlar~n~n baz~lar~~ da hile

motif-lerinden bahseder4. (Çizim 1), (Res. 1), (Res. 2). hile motifieri ile

kan~ur~ld~-~~na inand~~~m~z palmet, sözlüklerde "(Fr. Palmette, ~ng. Palmleaf,

Palm-shaped ornament, honeysuckle, Mm. palmette, palm blattornament, palm

stengel) hurma yapraklar~ndan mülhem, stilize yapraklann kar~~l~kl~~ olarak

s~ralanmas~yla elde edilmi~~ ve bilhassa mimari tezyinatta kullan~lan süsleme

motifi olarak geçers. Palmet motif olarak subtropikal bölgelerin, s~cak

bölge-lerin bitkisi olan palmiye, hurma a~açlar~n~ n yapraklar~n~~ kendisine ç~k~~~

noktas~~ al~ r. (Res. 3) Ayr~ca Latince de 5 rakam~n~n kar~~l~~~~ olan "palma"

palmiye a~ac~n~n ele benzemesi dolay~s~~ ile bu a~aca ve 5 rakam~na isim

ola-rak yak~~ur~lm~~ur43. Böylece çok parçal~, simetrik yap~s~~ ile palmet formu

sa-y~s~z ~ekil meydana getirebilmektedir7. (Çizim 2)

N. Diyarbekirli, _{Hun Sanat~, MEB, Kültür Yay. ~stanbul, 1972, s. 36; ~. Yetkin, Anadolu'da}

Türk çi~~i sanat~ n~ n Geli~mesi, ~ .Ü. Edb.Fak. Yay. ~stanbul, 1972, s. 167-171; Y.Demiriz, Erken Devir Osmanl~~ Mimarisinde Süsleme I, Kültür Bak. Yay. ~stanbul 1979, s. 27; E. Hezfeld, Die Ausgrabungen von Samarra, I. Der Wandschmuck der Bauten von Samarra und Seine Ornamentik Berlin, 1923,

S. ö

~el,

4 B. ögel, _{Türk Kültür Tarihi, T.T.K. Yay. Ankara, 1991, s. 297. Rahmetli hocam~z Prof. Dr.}

Bahaettin Ogel bu kitab~nda Peçenekler'den bahsederken onlara ait bir kab~n üzerinde yer alan

lale _{kökü ve yapraklar~ n~, palmet motifinin iislupland~nlm~~~ karakteristik bir örne~i olarak}

niteler ve üç yapraktan mute~ekkil olan palmet motiflerinin Avarlar'da Güney Rusya'da, Peçenek ülkesinde yayg~ n olarak görüldü~ü üzerinde durarak, bunlarda Sasani ve Bizans etkilerinden ziyade bir Orta Asya tesirinden bahseder. B.ögel, "Selçuklu De~ri Anadolu A~aç

i~çili~i Hakk~ndaki Notlar" Y~ll~k Ara~t~rmalar Dergisi I, Ankara, 1956, s. 200-202. Bu makalede

Selçuklu de_{~ri a~aç i~çili~i de~erlendirilirken sanat tarihi teriminolojisinde palmet olarak} bilinen motiflerin bir k~sm~~ Lale olarak isimlendirilmi~tir. T.Talbot-Rice, The Seljuks in Asia

Minor, London, 1961, s. 165. fig. 33, Yazar da lale motifi olarak degerlendirir. E. Esin, Türkistan Seyahatnamesi, T.T.K Bas~men, Ankara, 1958, s. 5; Yazar kitapta Türkistan'~n çiçekleri ve

hayvanlar_{~~ sanat eserlerinde motif olarak yer alm~~. Mesela, bozk~rda yabani biten lale, çinilerde} ve kuma_{~larda dekoratif motif olarak çok kullan~lm~~. Lale Bulgar Türkleri ile ~dil boyuna,} Timur o_{~ullar~~ ile Hind'e Selçuk ve Osmanhlarla Iran ve Küçük Asya'ya gelmi~. Avrupa'ya da} göçen lale'ye o tarihte t~llbend tesmiye edilen sar~p ~eklen benzedi~i için Tulpe denmi~" demektedir.

E. Esin, _{"Böri Ti~in Tamgaç Bu~ra Kara Hakan ~ brahim'in (H.444-60/1052-68),}

Semerkand'da Yapt~rd~~~~ Abideler" Sanat Tarihi Y~ll~~~, C.VIII, ~.Ü. Ed.Fak. Yay. ~stanbul, 1979, s. 49, levha V/a, Bu makalede yazar Karahanl~~ dönemine ait I. ~brahim tarafindan Semerkant'ta yapt~r~lan medresenin (h. 458/1066) kap~lannda pi~mi~~ toprak malzemeli motifler aras~nda

talelerden bahseder.

5 S.K. Yetkin, _{Islam Mimarisi, Ankara, 1959, s. 476, M. Sözen, U.Tanyeli, Sanat Kavram ve}

Terimleri Sözlügii, Remzi Kitabevi, ~stanbul, 1986, s. 184.

6 C.E. Arseven, "Palmet" Mad. Sanat Ansiklopedisi, IV, 1983, 1587-1588.

7 _{S. Müleyim. "Selçuklu Palmet Motiflerinin Tipolojisi" Anadolu (Anatolia) S.XX,}

TÜRK SANAT~NDA PALMET VE LALE MOT~FLER~~ 39

Palmet motifinin kayna~~~ için genellikle M~s~r sanat~~ gösterilir. Palmiye

olarak M.Ö. 3000 de M~s~r sanat~nda görülen motif, M.Ö. 2000'in ba~lannda

M~s~r-Minos ili~kileri sonucunda palmet olarak Minos sanat~na,

Mezopotamya ve Anadolu'ya, Hitit ve Fenike sanat~na geçmi~tir8.

Yunan sanat~nda da görülen palmet muhtemelen Hellenistik alum yolu

ile do~u sanatlanna yay~lm~~t~r9. Türk sanat~na palmetin bu yolla geçti~ini

sanmamak ile birlikte kesin bir ~ey söylemek de zordur.

Bir defa M.Ö. I. binde ~ekillenen Hun sanat~nda palmet motiflerine

rastlama= Türkler'de bu motif~n de kayna~~n~n Orta Asya'da aranmas~~

ge-re~ini ortaya koymaktad~r'''.

Hun sanat~na ait bilgilerimizin büyük ço~unlu~u kurganlardan ç~kar~lan

buluntulara dayanmaktad~r. Bunlardan M.Ö. VI-V.y.y'lara tarihlenen I.

Pazank Kurgan'~nda bulunan at ko~um tak~m~na ait ah~ap malzemeli

pal-metler ile yine e~er için kullan~lan deriden kesilmi~~ palmet motifleri ayn~~

üslup, ayn~~ biçimdedir". (Res. 4) Hayvan üslubunun a~~rl~~~n~~ hissettirdi~i

Hun sanat~na ait bu motifleri, kayna~~n~~ hayvan motiflerinden alan Rumi

motifleri olu~turabilir dü~üncesindeyiz. Birbirine s~rt~n~~ dayam~~~ iki rumi

motifi palmet motifinin meydana gelmesinde rol oynam~~~ olabilir.(Çizim 3)

Yine Hun Kurganlanndan ç~kar~lan keçe üzerine aplikelerde de palmet

motiflerine rastl~yon~z12 . (Res. 5)

Bunlar aras~nda be~inci kurgandan ç~kar~lan keçe üzerine aplike olarak

i~lenmi~~ atl~~ bir figür ile elinde bir hayat a~ac~~ sembolü tutmu~~ olan tanr~ça

figürü ilginçtir". Hayat a~ac~n~n dallanndan ikisi stilize edilmi~~

lâk

motifle-rini ta~~maktad~r. (Res. 6)

Türkler'in ~slam olduktan sonra da kulland~klar~~ bir motif olan hayat

a~ac~~ ~aman inançlanna göre dünyan~n merkezi olarak kabul edilmekte,

~amana yeralt~~ veya gökyüzü seyahatinde merdiven vazifesi yapt~~~~ bilinmek-

Z.K. Bilici

Sanat, Say~: 238, Anmara, 1986, s. 27.

9 E

Demiriz,

i°

H.

Tarihin-de ikonografik Ara~t~rmalar Güner kara Arma~an, H.Ü. Yay., Ankara, 1993, s. 198.

Il

C.

~. Rudenko,

12

C.

~. Rudenko,

40 ALEV (ÇAKMAKO~LU) KURU

tedir". ~slam öncesi Türk topluluklannda bir eksenin iki yan~na simetrik

ola-rak düzenlenen çe~itli çiçeklerden olu~an dallardan ibaret hayat a~ac~~ motifi,

~slamiyetin kabulunden sonra Türk sanat~ndaki varl~~~n~~ hurma a~ac~~ ~eklini

alarak sürdürmü~tür. (Çizim 4), (Res. 7).

Türk sanat~n~n parlad~~~~ bir dönem olan Uygur zaman~nda terrekota

ve ~tuk malzeme üzerindeki motifler aras~nda gördü~ümüz palmet motifleri

Hun sanatmdakilere benzer özellildere sahiptir". (Res. 8)

Lou-lan da Uygurlara ait bir mezardan ç~kar~lan ipek kuma~~ üzerindeki

lâle

motifleri ise aç~k bir ~ekilde seçilmektedir". (Res. 9)

Böylece ~slârn öncesi Orta Asya Türk sanat~nda stilize edilmi~~ vaziyette

de olsa palmet ve /â/e motiflerinin birbirinden ay~rt edilebilecek ~ekilde

kul-lan~lm~~~ oldu~u gerçe~i ortaya ç~kmaktad~r. (Çizim 5)

~slâm öncesinde kullan~lan formlarm ve motiflerin ço~u ~slamiyetin

ka-bülünden sonra öncekinden farkl~~ bir inanç sistemi içerisinde, farkl~~

anlam-lar yüklenerek Türk sanat~nda kullan~lmaya devam etmi~tir.

~slam sonras~~ Orta Asya Türk sanat~n~n eserlerini ~öyle bir

tarad~~~-m~zda, Semerkant I. ~brahim Medresesi'nin kap~lar~nda, Afganistan'da

San-Pul ~mam Hurd Türbesi (XI.y.y sonu) mihrab~nda", Horasan Hargirt

Medresesinin (1087) çiçekli kitabesinde", Gülpayegan'da anonim minarenin

(XI y.y) kitabe ku~a~~nda" kar~~m~za ç~kan motiflerin form bak~m~ndan lâle

olarak de~erlendirilmesi kanaatindeyiz. (Res. 10, 11, 12) Bugün Sarre'nin

belirtti~i üzere Berlin Kayzer Friedrich Müzesi'nde bulunan Konya

K~l~çarslan Kö~kü'ne ait bir çini üzerinde (XIII.yy) ba~da~~ kurmu~~ oturan iki

insan figürünün ortas~nda hayat a~ac~~ olarak tasvir edilen motif ise tam

an-lam~yla bir We'dir20. (Çizim 6)

14 G. öne), _{"Anadolu Selçuklu Sanat~nda Hayat A~ac~~ Motifi" XXXII, Ankara, 1968, s. 34.}

15 SA. Stein, ~ nnermorst Asia Vol. III, Plates And Plana Oxford at the Clarendon Press,

1928, Plates III. Pl. IV, VIII.

16 SA Stein, a.g.e., Pl. XXXV.

17 O. Aslanapa, _{Türk Sanat~, ~stanbul, 1973, s. 70.}

15

O.

19 G. öney _{'Büyük Selçuklu Devri Minarelerinde Süsleme" Kültür Bakanl~~~~ Yay. Y~l: 2,}

Say~: 4, Haziran, Ankara, 1976, s. 8.

20 F. Sarre; Erzeugnisse ~slamischer Kunts Teil II, Leipzig 1909, Verlag Von Karl V.

TÜRK SANATINDA PALMET VE LALE MOT~FLER~~ 41

Asl~nda ~slam öncesi Türk sanat~nda birbirinden ay~rt edilebileck

özel-likler ta~~yan lâle ve palmet motifleri ~slam sonras~~ Türk sanat~nda benzer

stilizasyon çizgisinde yer alm~~~ sanat tarihçilerin ço~unlu~u taraf~ndan hile

motifleri de palmet olarak isimlendirilmi~tir. Bunlar içerisinde motifleri

olu~turan parçalardan da~~l~m~~ a~a~~ya do~ru yönelmi~~ olanlar~~ palmet

ola-rak de~erlendirmek, da~~l~mlar~~ yukar~da toplanm~~~ üç parçal~~ motiflerin

büyük k~sm~nda da hile çiçe~inin izlerini görmek mümkündür. (Res. 13)

~slam öncesi Türk inanç sisteminde özellikle Budizm'de çiçeklerin

önemli bir yeri oldu~unu biliyoruz21. Farkl~~ ayinlerde çe~itli renk ve cinste

çi-çekler aras~nda mutlaka hile de kullan~lm~~t~r. Çiçek Budizm'de Buda'y~~

tem-sil etmektedir22. Di~er taraftan ~aman inançlar~nda ve ~slamiyet'in

kabulün-den sonra da eserlerde yer alan hayat a~ac~~ motifinde tannya ula~maya

arac~-l~k sembolize edilmektedir. Yukar~da bahsedildi~i üzere hayat a~açlar~n~n

dallanndan baz~larm~~ la/e'lerin süslemesi önemlidir.

~lahi bir sembol olarak kar~~m~za ç~kan hile, ad~n~n harfleri ile "Allah"

kelimesinin yaz~lmas~~ sebebi ile de bir ba~ka sevgiyle Türk sanat~nda yayg~n

bir ~ekilde kullan~lan bir motif olmu~tur.

21 E. Esin, _{Türk Kosmolojisi (Ilk Devir Üzerine Ara~t~rmalar) Eri. Fak. Matb., Istanbul,}

1989, s. 48, s. 76, s. 86.

22 W. Ruben, Buddhizm Tarihi, A.Ü. D.T.C.F. Yay: 58, Hindoloji Serisi: III Çev.: Dr. Abidin ~ri, Ankara, 1947, s. 17, 61, 62, 126, 128, 129.

Alev (Çakmako

~lu) Kuru

Çizim 1: Lâle Motifleri (B. Ögel'den).

Alev (Çakinakogl

_{~~) K~~i-~~~}

Çizim 3: Palmet Motifleri (H. Günclo~du'dan)

itt„b

07LN.AP

<L

_{2) (4}

e9

Alev (Çak~nakoplu) Kuru

(azim 5: listte palmet, altta lâle motifleri.

Alev (Çalunako

~lu) Kuru

Resim 2: IMeler.

Alev (Çakmakoglu) Kum

Alev (Çalunako~li ~ ) Ku~ u

Resim 6 : Hun devrine ait keçe üzerine aplike, atl~~ bir figür ile elinde hayat a~ac~~ tutan tanr~ça.

Y . 067 Badr. 072 • L. C. v ~~ . 04 L. C. 03

Ika k~l

Resim 8: Uygurlara ait bir parça üzerinde palmet motifi.

L. C. 02

rilcv (( ~ k ~nako,~111)

kesim 10: Afganistan Imam Hurd Türbesi mihrab~~ (O. Aslanapa'da~ i)

Alev (Çalunako

~lu) Kum

Alev (Çakmako

~lu) Kuru

Alev (Çak~nako~l~~ ) Kum ~~