TEMPOROMAND‹BULAR EKLEM RAHATSIZLI⁄I OLAN HASTALARDA ULTRASON VE LAZER
TEDAV‹LER‹N‹N ETK‹NL‹KLER‹N‹N KARfiILAfiTIRILMASI
THE COMPARISON OF EFFECTIVENESS OF ULTRASOUND AND LASER THERAPY IN
TEMPOROMANDIBULAR JOINT DISORDERS
Gürhan GÜRESER MD*, Mahir U⁄UR MD*, Kaz›m fiENEL MD*
* Atatürk Üniversitesi T›p Fakültesi Fiziksel T›p ve Rehabilitasyon ABD, ERZURUM.
F‹Z‹KSEL TIP
ÖZET
Bu çal›flman›n amac›; temporomandibular eklem rahats›zl›¤› olan hastalar›n tedavisinde ultrason ve lazer uygulamalar›n›n etkinliklerini karfl›laflt›rmak ve bir-birlerine üstünlüklerinin olup olmad›¤›n› araflt›rmakt›.
Anamnez, fizik muayene, direk grafi ve magnetik rezonans görüntüleme ile temporomandibular eklem rahats›zl›¤› teflhisi konulan 30 hasta randomize olarak onbefler kiflilik iki gruba ayr›ld›. I. Gruba ultrason, infraruj ve egzersiz tedavisi, II. Gruba lazer, infraruj ve egzersiz tedavisi onbefl seans olarak uyguland›. Te-davi öncesi, teTe-davi sonras›, 1. ay ve 3. ay kontrollerinde de¤erlendirme kriterleri olarak; eklem hareket aç›kl›¤› (pasif, aktif, lateral deviasyon), lokal palpasyon-la hassasiyet, eklem seslerinin varl›¤› ve a¤r› de¤erlendirmesi (istirahat, çi¤neme ,konuflma, yutkunma ve esneme s›ras›nda) kulpalpasyon-lan›ld›.
Tedavi sonras› her iki grupta da eklem seslerinde anlaml› bir iyileflme olmazken (p>0.05), di¤er klinik parametrelerde anlaml› iyileflmeler gözlendi (p<0.05). Birinci ay kontrollerinde her iki grupta lokal palpasyonla hassasiyet ve tüm a¤r› parametrelerinde iyileflme var iken (p<0.05), eklem seslerinde bir iyileflme yok-tu (p>0.05). Eklem hareket aç›kl›¤›ndaki iyileflme Grup I’de anlaml› iken (p<0.05), Grup II’de anlams›zd› (p>0.05). Üçüncü ay kontrollerinde ise çi¤neme ve konuflma s›ras›ndaki a¤r›da Grup I’de iyileflme gözlenirken (p<0.05), di¤er a¤r› ve klinik parametrelerde her iki grupta da iyileflme anlaml› de¤ildi (p>0.05). Gruplar›n birbirleriyle karfl›laflt›r›lmas›nda tedavi öncesine göre tedavi sonras›, 1. ay ve 3. ay kontrollerinde tüm klinik parametrelerde anlaml› bir fark yoktu (p>0.05).
Sonuç olarak temporomandibular eklem rahats›zl›¤›nda ultrason ve lazer tedavilerinin etkili olmakla birlikte birbirlerine üstünlüklerinin olmad›¤› belirlendi. Anahtar Kelimeler: Temporomandibular eklem rahats›zl›¤›, ultrason, lazer
SUMMARY
This study was carried out in 30 patients with temporomandibular joint disorders applied to physical medicine and rehabilitation department of Yakutiye Rese-arch Hospital of Atatürk University Medicine School. Our aim was to compare various treatment protocols in the treatment of the temporomandibular joint di-sorders and to investigate whether they have superiority on each other. 30 patients diagnosed as temporomandibular joint didi-sorders with magnetic resonance imaging, direct graphy, physical examination and anamneses were divided randomly into two groups consisting of 15 persons, and treatment protocols were started as follows; I. group: Ultrasound, infrared and exercise treatment, fifteen sessions.II. group: Laser, infrared and exercise treatment, fifteen sessions. Ran-ge of motion (passive-active, lateral deviation), sensitivity with local palpation, presence of joint click, evaluation of the pain (during the rest, chewing, speech, swallow and yawning) were used as evaluation criteria (before treatment, after treatment, in 1stand 3rd month controls).
After the treatment we found significant improvements in all clinical parameters (p<0.05) except joint click (p>0.05) in both groups. In the first month controls, there were significant improvements in all pain parameters and sensitivity with local palpations in both groups (p<0.05), but there was no significant improve-ment in joint click (p>0.05). The improveimprove-ment in range of motion was significant in group 1 (p<0.05), but insignificant in group 2 (p>0.05). In third month controls, there were significant improvements in pain during chewing and speech in group 1 (p<0.05). But we found no significant improvement in clinical parameters and other parameters related with pain in both groups (p>0.05).
In conclusion, although we detected that ultrasound and laser treatments effect on temporomandibular joint disorders, they weren’t superior each other. Key Words: Temporomandibular joint disorders, ultrasound, laser
G‹R‹fi
Temporomandibular eklem rahats›zl›¤› (TMER); temporoman-dibular eklemin, çevresindeki yumuflak dokular›, diflleri ve be-raberindeki di¤er yap›lar› oluflturan tüm çi¤neme sisteminin fonksiyonel rahats›zl›¤›n› ifade eder.(1) TMER etiyolojisi bugün için halen tart›flmal›d›r. Özellikle maloklüzyon ve psikolojik faktörler yan›nda, disfonksiyona yatk›nl›k, geliflimsel bozuk-luklar, postüral faktörler, parafonksiyonel al›flkanl›klar ve trav-man›n önemi üzerinde durulmaktad›r. TMER tan›s›nda özellik-le hastal›¤›n akla gelmesi önemlidir. Tan›da anamnez ve fizik muayenenin önemi büyüktür.(2,3,4)
TMER’da tedaviye yaklafl›m multidisipliner olmal›d›r. Tedavi genellikle konservatiftir. Baz› durumlarda cerrahi tedavi de ge-rekebilir. Konservatif tedavide kolay uygulanabilen, ucuz olan, hastaya zarar› ve irreversibl etkileri olmayan fizyoterapi uygu-lamalar›n›n önemi büyüktür. (5,6,7)
TMER’da kullan›lan de¤iflik fizik tedavi modalitelerinin amac›; kas spazm›n› azaltmak, a¤r›y› hafifletmek, kas ve eklem hare-ketlerini e¤itmek, relaksasyon kazand›rmak ve tam fonksiyon kullan›m› sa¤lamakt›r.(6,8) Bu tedavi modaliteleri aras›nda iyontoforezis, enterferansiyel ak›mlar, biofeedback, so¤uk-s›-cak uygulama, lazer, k›sa dalga diatermi, ultrason (US), TENS, egzersiz, masaj, mobilizasyon, maniplasyon ve ev program› sa-y›labilir.(6,8,9,10)
Literatür incelemeleri s›ras›nda TMER tedavisinde fizyoterapi-nin etkinli¤ini araflt›ran az say›da araflt›rmada, fizyoterapifizyoterapi-nin etkin oldu¤u ve de¤iflik modalitelerin kombine kullan›lmas› gerekti¤i vurgulanmaktad›r.(11,12,13,14,15,16)
Bu çal›flmada TMER tan›s› konan hastalarda ultrason ve lazer tedavilerinin etkinliklerini karfl›laflt›rmay› amaçlad›k. GEREÇ VE YÖNTEM
Bu çal›flma ; anamnez, fizik muayene, direk grafi ve manyetik rezonans görüntüleme (MRG) gibi görüntüleme yöntemleri ile TMER tan›s› konan 30 hasta üzerinde yap›ld›. Çal›flma öncesi hastalara etik kuruldan gerekli izin al›nd›. Tüm hastalara has-tal›klar› ve uygulanacak tedavi hakk›nda aç›klamalar yap›l-d›.Tüm olgular›n tedavi öncesi ayr›nt›l› anamnezi, fizik muaye-nesi ve lokomotor sistem muayemuaye-nesi yap›ld›. Laboratuvar tet-kikleri olarak hemogram, sedimantasyon, ASO, CRP, RF, kara-ci¤er fonksiyon testleri, elektrolitler ve di¤er biyokimyasal
tet-kikler yap›larak sekonder sebepler ekarte edildi. Hastalar›n de¤erlendirilmesinde direk radyografiler ve MRG yöntemleri kullan›ld›. Hastalar› tedaviye alma ve ç›karma kriterleri afla¤›-daki gibi belirlendi. Çal›flmaya dahil olma kriterleri; fizik mu-ayene ve görüntüleme yöntemleriyle TMER tan›s› konan has-talar (evresine bak›lmaks›z›n), hashas-talar›n 20-70 yafl aras›nda ol-mas›, ESR kad›nlarda 30 mm/saat, erkeklerde 20 mm/saat al-t›nda olmas›, daha önce uygulanm›fl tedavilerden en az 1 ay süre geçmifl olmas› koflulu arand›. Çal›flmadan ç›karma ve ça-l›flmaya al›nmama kriterleri; doku bütünlü¤ünün bozuk oldu-¤u durumlar, kalp pili tafl›yanlar ve kalp problemi olanlar, ma-lignensi olanlar, 70 yafl üzerinde olanlar, sistemik enfeksiyonu olanlar, enfektif deri hastal›¤› olanlar, hamile bayanlar, menst-rüasyon gören bayanlar, venöz trombozis ve flebiti olanlar, konjenital deformitesi olanlar olarak belirlendi.
Çal›flmaya dahil olma kriterlerine uyan 30 TMER olan hasta 15’er kiflilik 2 gruba ayr›ld›.
Birinci gruptaki hastalara Medi Link System markal› ultrason cihaz› ile TME üzerine 3 MHz frekansta 5 dakika süre ile 0,5 Watt/cm2sürekli dozunda, sirküler hareketlerle 15 seans
ultra-son uyguland›. Hastalara 15 seans infraruj ve egzersiz tedavisi de uyguland›.
‹kinci gruptaki hastalara infrared lazer 476 isimli, 830 nm dal-ga boyunda, 220 U-50 Hz gücü olan Galyum-Arsenid-Alümin-yum lazer cihaz› ile 4000 Hz frekans›nda toplam 3 dakikal›k seanslar fleklinde 15 seans lazer tedavisi uyguland›. Lazer pro-bu TME bölgesi üzerine uyguland›. Ayr›ca pro-bu bölge d›fl›nda çevredeki a¤r›l› ve hassas noktalar da tedaviye al›nd›. Hastala-ra koruyucu gözlük tak›ld›. Bu gruptaki hastalaHastala-ra da 15 seans infraruj ve egzersiz tedavisi de verildi.
‹nfraruj; TESA infrared lazer IR2001 isimli cihaz ile hastalar›n gözü kapat›larak 50 cm mesafeden, 20 dakika süreyle uygulan-d›. Egzersiz olarak bütün hastalara TME izotonik, izometrik pos-tür egzersizleri, germe ve gevfleme egzersizleri gösterildi. Egzer-sizler günde 3 defa, her bir hareket için 10 kez uyguland›. Klinik de¤erlendirmeler tedavi öncesi (TÖ), tedavi sonras› (TS), 1. ve 3. aylarda yap›ld›. Olgular›n eklem hareket aç›kl›¤› cetvel yard›m›yla milimetrik olarak ölçüldü. Olgular›n a¤›z aç›kken kesici difller aras› mesafe önce hastan›n yapabilece¤i derecelerde aktif eklem aç›kl›¤› olarak, daha sonra doktor ta-raf›ndan yapt›r›lan eklem hareketleri de pasif eklem
hareket-leri olarak kaydedildi. A¤›z aç›kl›¤›n›n lateral harekethareket-leri de milimetre cinsinden ölçülerek kaydedildi. TME ve çevre doku-lar palpe edilerek hassasiyet 0-5 aras›nda puanland›. 0= A¤r› yok 1= Hafif derecede a¤r› 2= Rahats›z edici a¤r› 3= S›k›nt› ve-rici a¤r› 4= fiiddetli a¤r› 5= Izd›rap veve-rici a¤r›. Hastalar›n TME üzerine palpasyonla ve steteskop yerlefltirilerek a¤›zlar›n› aç-ma, kapama ve lateral hareketler s›ras›nda eklem sesleri din-lendi ve 0-3 aras›nda puanland›r›ld›. 0= Ses yok, 1= Hafif, 2= Orta, 3= fiiddetli. Hastalar›n a¤r›lar› 5 farkl› durumda de¤erlen-dirildi. ‹stirahat s›ras›nda a¤r›, çi¤neme s›ras›nda a¤r›, konuflur-ken a¤r›, yutkunurkonuflur-ken a¤r› ve esnerkonuflur-ken a¤r›. Bu de¤erlendir-me vizüel analog skalada 0-10 aras›nda puanland›r›larak yap›l-d›. Hastadan 10 cm’lik çizelge üzerinde 0= Hiç a¤r› yok, 10= En fliddetli a¤r› fleklinde kabul edilerek tedavi bafllang›c›nda ve bitiminde a¤r›s›n› iflaretlemesi istendi.
Her bir de¤erlendirme parametresinin tedavi öncesi ve tedavi sonras› 1. ve 3. ay sonunda de¤erleri kaydedilerek al›nan so-nuçlar gruplar›n kendi içerisinde ve gruplar aras›nda SPSS-10.0 paket program› ile analiz edildi. Grup içi karfl›laflt›rmalarda nonparametrik Wilcoxon-Rank ve gruplar›n karfl›laflt›r›lmas›n-da ise Mann Whitney-U testleri kullan›ld›.
BULGULAR
Hastalar›n demografik özellikleri Tablo 1’de gösterilmifltir. Ça-l›flmaya al›nan 30 olgunun 4 (%13)’ü erkek, 26 (%87)’s› kad›n hastalardan olufluyordu. 1. grupta yafl ortalamas› 35.6 ± 11.9 (21-56) y›l iken, 2. grupta 34.7 ± 13.9 (21-67) y›l idi. 1. grupta hastal›k süresi 9.1 ± 6.6 ay iken, 2. grupta 10.0 ± 7.0 ayd›. Has-talar›n yafl ortalamalar›, cinsiyet ve hastal›k süresi aç›s›ndan gruplar aras›nda istatistiksel olarak anlaml› bir fark yoktu (p>0.05).
Tablo I: Hastalar›n demografik özellikleri
Grup 1 Grup II P
Yafl (y›l) 35.6 ± 11.9 34.7 ±1 3.9 AD
Cinsiyet (K/E) 14/1 12/3 AD
Hastal›k Süresi (ay) 9.1 ± 6.6 10.0 ± 7.0 AD
AD: anlaml› de¤il
Tedavi sonras› her iki grupta eklem seslerinde anlaml› bir iyi-leflme olmazken (p>0.05), di¤er klinik parametrelerde anlaml› iyileflmeler gözlendi (p<0.05). Birinci ay kontrollerinde her iki grupta lokal palpasyonla hassasiyet ve tüm a¤r› parametrele-rinde iyileflme var iken (p<0.05), eklem sesleparametrele-rinde bir iyileflme yoktu (p>0.05). Eklem hareket aç›kl›¤›ndaki iyileflme Grup
I’de anlaml› iken (p<0.05), Grup II’de anlams›zd› (p>0.05). Üçüncü ay kontrollerinde ise çi¤neme ve konuflma s›ras›nda-ki a¤r›da Grup I’de iyileflme gözlenirken (p<0.05), di¤er a¤r› ve klinik parametrelerde her iki grupta iyileflme anlaml› de¤il-di (p>0.05).(Tablo II-III) Gruplar›n birbirleri ile karfl›laflt›r›lma-s›nda tüm klinik parametrelerde gruplar arakarfl›laflt›r›lma-s›nda anlaml› bir fark yoktu (p>0.05).
Tablo II: Tedavi öncesi, tedavi sonras›, 1.ay ve 3.ay kontrollerinde klinik parametrelerin or-talama de¤erleri ile tedavi öncesine göre bu de¤erlerin istatistiksel de¤erlendirmesi
T.Ö. T.S. 1.ay 3.ay
Grup I Grup II Grup I Grup II Grup I Grup II Grup I Grup II
Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS
Aktif açma 40,8±5,2 40,2±5,1 41.8±4,7* 40,9±4.6* 41.8±4.7* 41.2±4.7 41.1±4.9 40.7±4.8 Pasif Açma 41.4±4.8 40.5±4.8 42.5±4.5* 41.2±4.5* 42.5±4.6* 41.8±4.6 41.6±4.7 41.0±4.7 L.Deviasyon 8.4±1.5 8.8±1.4 9.1±1.4* 9.2±1.5* 9.2±1.3* 9.1±1.2 8.9±1.3 8.8±1.3 Lokal 2.3±0.8 2.6±0.9 1.1±0.8* 1.6±0.9* 1.3±0.7* 1.6±0.7* 2.0±0.6 2.0±0.8 Palpasyonla hassasiyet Eklem Sesleri 1,4±0.8 1.3±0.7 1.2±0.07 1.2±0.6 1.2±0.8 1.1±0.6 1.3±0.8 1.1±0.6 *P<0.05: Tedavi öncesine göre anlaml›l›k düzeyi
Ort ±SS: Ortalama ± standart sapma
Tablo III: A¤r› parametrelerine ait ortalama de¤erleri ile bu de¤erlerde tedavi öncesine göre tedavi sonras›, 1. ay ve 3. ay kontrollerinde meydana gelen de¤iflimlerin istatistiksel analizi
T.Ö. T.S. 1.ay 3.ay
Grup I Grup II Grup I Grup II Grup I Grup II Grup I Grup II
Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS Ort±SS
‹stirahat 1.8±1.6 2.0±1.9 0.8±1.3* 1.3±1.3* 0.9±1.5* 1.3±1.3* 1.4±1.4 1.8±1.8 Çi¤neme 6.1±2.6 5.2±2.6 3.5±2.4* 3.4±2.2* 3.9±2.3* 3.4±1.8* 4.8±2.3* 4.4±2.2 Konuflma 1.8±1.7 1.8±1.7 1.0±1.4* 1.1±1.1* .0±1.3* 1.2±1.1* 1.2±1.5* 1.5±1.4 Yutkunma 1.6±1.1 2.3±1.7 0.7±1.2* 1.7±1.8* 0.8±1.2* 1.7±1.7* 1.2±1.5 2.0±2.2 Esneme 4.5±2.4 4.5±2.6 2.8±2.1* 3.3±2.7* 3.2±1.7* 3.7±2.3* 4.1±2.2 4.2±2.3 *P<0.05: Tedavi öncesine göre anlaml›l›k düzeyi
Ort ±SS: Ortalama ± standart sapma
TARTIfiMA
Temporomandibular eklem rahats›zl›¤› kas spazm›na ba¤l› bir künt a¤r›dan, eklemde hareket k›s›tl›l›¤› ile birlikte disk ko-num bozuklu¤una kadar de¤iflen spektrumda muskuloskeletal a¤r› ve disfonksiyonu kapsar.(17) Yine birçok çal›flmada hasta gruplar› temporomandibular eklem rahats›zl›¤› tan›s› ile ele al›nm›fl ve eklem içi ve kas orjinli nedenler olarak ayr›lmam›fl-t›r.(13,18) Bizim çal›flmam›zda da böyle bir ayr›m yap›lmaya-rak temporomandibular eklem rahats›zl›¤› tan›s› konulan has-talar dahil edildi. Özellikle yüzeyel ›s›t›c›, derin ›s›t›c› ve anal-jezik amaçl› elektroterapi uygulamalar›n›n faydal› oldu¤u bil-dirilmekle birlikte bu konudaki çal›flmalar›n fazla olmad›¤› gö-rülür.(7,9,15,19)
Kavuncu’nun yapt›¤› bir çal›flmada ortalama a¤›z aç›kl›¤› 31,5 mm olarak bildirilmektedir. Kavuncu 130 TMER tan›s› alm›fl hastada US, TENS ve medikal tedavi (Tenoksikam) uygulaya-rak her üç grupta da a¤›z aç›kl›¤›nda art›fl oldu¤unu,
grupla-r›n birbirlerine üstünlükleri olmad›¤›n› bildirmifltir. Kavuncu bu çal›flmada sadece TENS grubunda eklem sesinde azalma tespit etti¤ini bildirmifltir.(13) Au ve arkadafllar› taraf›ndan 1993 y›l›nda bildirilen bir çal›flmada çeflitli nedenlerle TME’de ses tespit edilen hastalarda izokinetik egzersiz program› ile 6 ay sonunda 22 hastadan 18’inde (%82) eklemde sesinin kay-boldu¤u, di¤er 4 hastada ise devam etti¤i vurgulanm›flt›r.(20) Gray ve arkadafllar›n›n yapt›¤› bir çal›flmada de¤iflik fizik teda-vi ajanlar›n›n (ultrason, megapulse, k›sa dalga diatermi ve la-zer) palpasyonla hassasiyet üzerinde olumlu etki yapt›¤› bildi-rilmifltir.(15) Bizim çal›flmam›zda da lokal palpasyonla hassasi-yet aç›s›ndan her iki gruptada tedavi öncesine göre tedavi son-ras› ve 1. ayda anlaml› iyileflmeler varken, 3. ay kontrollerin-de anlaml› iyileflmeler yoktu.
TMER’da a¤r› en s›k müracaat nedenidir.(5,15,21) Yap›lan ça-l›flmalarda TME’deki a¤r›n›n hekime müracaat nedeni olarak oran› % 70-80 dir.(21,22) Bizim çal›flmam›zda ise sadece bir hasta TME’de sesten dolay› müracaat etmiflken, di¤er hastala-r›n müracaat nedeni a¤r› idi. Biz bu oran›n yüksek olmas›n›; toplumumuzda a¤r›n›n baflvuru nedeni olarak alg›land›¤› ve a¤r›s› ön planda olan hastalara fizik tedavi program›n›n daha fazla önerilmesi ile aç›klanabilece¤ini düflündük. Espesito ve arkadafllar› 6-8 haftal›k oklüzal splint tedavisiyle belirgin iyilefl-me gösteriyilefl-meyen 28 kad›n hastaya US uygulam›fllard›r. Hasta-lara ortalama 15 seans tedavi uygulanm›fl ve sonuçta a¤r›lar-daki azalman›n anlaml› oldu¤u ama plasebo kontrollü çal›flma-lara ihtiyaç oldu¤u bildirilmifltir.(23) Grieder 1970’lerde yapt›¤› bir çal›flmada TMER tan›s› alan 100 hastay› eflit olarak 4 gruba ay›rm›flt›r. 1. gruba US ve oklüzal splint haftada 5 kez 2 hafta, 2. gruba US ve oklüzal splint haftada 2 kez 5 hafta, 3. gruba sadece oklüzal splint ve 4. gruba sadece US uygulanm›flt›r ve en etkili ve h›zl› iyileflmenin 1. grupta oldu¤unu bildirmifltir. Sonuç olarak, US’nun tek bafl›na de¤il di¤er tedavi yöntemle-riyle birlikte uygulanmas› gereklili¤ini ifade etmifltir.(24) TMER’da ultrason yerine k›sa dalga diatermi, megapulse ve la-zerde kullan›labilir. Literatürde bu modaliteler aras›nda etkin-lik yönünden karfl›laflt›rma yapan bir çal›flma Gray ve arkadafl-lar› taraf›ndan 1994 y›l›nda bildirilmifltir. TMER olan 139 hasta üzerinde yap›lan bu çal›flmada dört tedavi yöntemi de plase-boya göre etkili bulunmufl, gruplarda % 70-77 oran›nda iyilefl-me saptanm›flt›r. Gruplar aras›nda tedavi etkinli¤i de¤erlendi-rildi¤inde yöntemlerin birbirine üstünlükleri olmad›¤› fakat k›-sa dalga diatermi ve megapulse ile maksimum iyileflmenin iki
haftada elde edilirken, ultrason ve lazer grubunda ancak üçüncü haftada elde edildi¤i bildirilmifl; etkinin erken baflla-mas›n›n tedavi esnas›nda kas ve yumuflak dokular› içeren da-ha genifl bir alan› kapsamas› ile iliflkili olabilece¤i öne sürül-müfltür.(15)
Biz çal›flmam›zda US ve lazerin TMER’da etkili tedavi yöntem-leri oldu¤unu ancak birbiryöntem-lerine karfl› üstünlükyöntem-leri olmad›¤›n› bulduk. Bu sonuç literatürle uyumlu idi. Ancak biz çal›flma-m›zda daha önce yap›lm›fl birçok çal›flmadan farkl› olarak kombine tedavi yöntemleri kulland›k ve 3 ay boyunca hasta-lar› kontrollere ça¤›rd›k. 3. ay kontrollerinde hastalarda iyilefl-menin azald›¤›n› gördük. Bunu hastalar›n hastal›klar›n› baflla-tan veya agreve eden nedenleri (psikolojik stres, s›kma, trav-ma vb) engelleyememelerine ve tedavi s›ras›nda gösterilen eg-zersizlere ve ev program›na tedavi sonras› uymamalar›na ba¤-lad›k. Literatürde uzun dönem, iyileflmelerin anlaml› oldu¤u çal›flmalar sadece egzersiz tedavisini içeriyordu.(20,25) Çal›fl-mam›zda US’nun lazere göre anlaml› olmamakla birlikte daha uzun süre iyileflme sa¤lad›¤›n› gördük. Bunu US’nun antiinfla-matuar etkinli¤ine ve çevre dokular› ›s›t›c› etkisi sonucu kas spazm›n› azaltmas›na ba¤lad›k. Buna karfl›n lazerin analjezik etkisinin US göre fazla olmas› ancak bu etkinin k›sa sürmesi-nin bu sonucu do¤urdu¤unu düflündük.
Bugün için TMER tan›m›, tan›s› ve tedavisi oldukça karmafl›k-t›r. Konservatif tedavide fizyoterapi; ucuz olmas›, zararl› etki-leri olmamas› ve iyi sonuçlar elde edilmesinden dolay› tercih sebebi olmal›d›r. Bizim de tedavi sonuçlar›m›z yüz güldürücü olmakla birlikte kulland›¤›m›z ajanlar›n birbirlerine üstün ol-mad›klar› ancak bu konuda gelecekte yap›lacak çal›flmalarla di¤er fizik tedavi ajanlar›n›n ve tedavi yöntemlerinin birbirleri-ne üstünlükleri araflt›r›larak daha iyi sonuçlar elde edilebilece-¤i düflüncesindeyiz.
KAYNAKLAR
1. Lipton JA, Ship JA, Robinson DI. Estimated Prevalence and Distribution of Reported Orofacial Pain in the United States, JADA 1993; 12 (4):115-121.
2. Baldry PA. Acupuncture, Trigger Points and Musculoske-letal Pain. 2. Ed. Churchill Livingstone. 1993; 237-241. 3. Travell JG, Simons DG. Myofascial pain and dysfunction.
The trigger point manual, upper half of body. Vol 1. Bal-timore: Williams & Wilkins; 1983; 219-272.
4. Mikhail M, Roser H, History and Etiology of Myofacial Pa-in Dysfunction Syndrome. J Prost Dent 1990; 44(4): 438-444.
5. Mc Neil C, Mohl N, Rugh I, Tanaka T. Temporomandibu-lar Disorders. Diagnosis, Management, Education and Re-search JADA 1990; 120: 253-263.
6. Passero P, Wyman B, Bell J. et al. Temporomandibular Jo-int Dysfunction Syndrome. Physical Therapy 1985; 65(8): 1203-1207.
7. Mc Neill C. Craniomandibular Disorders. The State of the Art. Part II. Accepted Diagnostic and Treatment Modaliti-es. J Prost Dent 1983; 49(3): 393-397.
8. Gray RIM, Davies ST, Guayle AA. A Clinical Approach to Temporomandibular Disorders. Br Dent J 1994; 101-106. 9. Barrett U, Martin JW, Jocob RF et al. Physical Therapy
Techniques in the Treatment of the Head and Neck Pati-ent. J Prost DPati-ent. 1988; 59 (3): 343-346.
10. Greene C. Managing TMD Patients: Initial Therapy is the Key. JADA 1992; 123: 43-45.
11. Friction J, Kroenmg R, Haley D. et al. Myofacial Pain Syndrome of the Head and Neck. A Review of Clinical Characteristics of 164 Patients. Oral Surgery 1985; 60 (6): 615-623.
12. Hansson T. Infrared Laser In The Treatment of Crani-omandibular Disorders. J Prost Dent 1989; 61: 614-617. 13. Kavuncu V, Aksoy C, Kozakc›o¤lu M. ve ark. TME Dis-fonksiyon Sendromu Tedavisinde Egzersizler, Ev Progra-m›, Hasta E¤itim Seminerleri. Fizik Tedavi Rehabilitasyon Dergisi. 1994; 18 (3): 200-205.
14. Sheppard JM, Sheppard SM. Characteristic of Temporo-mandibular Joint Problems. J Prost Dent 1977; 18: 180-189.
15. Gray RIM, Quayle AA, Hall CA, Schafield MA. Physiothe-rapy In The Treatment of Temporomandibular Joint Di-sorders: A Comparative Study of Four Teatment Methods, Br Dent J 1994; 257-261.
16. Ericson RJ. Ultrasound a Useful Adjunct in Temporoman-dibular Joint Therapy, Oral Surgery. J Oral Pathol 1964; 18: 176-179.
17. Adlam D.M. Temporomandibular Pain Syndrome. In: Klippel TN, Dieppe PA (Eds). Rheumatology. Boston CV. Mosby. 1994.
18. De Stone C. The Pathophysiology of TMJ Dysfunction and Related Pain. In: Gelb H. (Ed). Head, Neck and TMJ Pain and Dysfunction. W.B. Philadelphia, Saunders 1995; 1-29.
19. Greenberg S, Jacobs J, Bessett R. Temporomandibular Jo-int Dysfunction: Evaluation and Treatment. Clinics In Plastic Surgery 1989; 16.
20. Au AR, Klineberg OT. Isokinetic Exercise Management of Temporomandibular Clicking In Young Adults. J Prost Dent 1993; 70: 33-39.
21. Wassel RW. Do Oclusal Factors Play A Part In TMJ Dysfunction? J Dent 1989; 101.
22. Güner D. Protetik Difl Tedavisi Program› Doktora Tezi, ‹z-mir 1994.
23. Espesito Goulet GP, Clark GT, Flarck VF. Reproducibility of Examiner Performance for CO. Alleviation of Myofas-cial With Ultrasonic Therapy. The Journal of Prosthetic Dentistry 1984; january 51(1): 106-108.
24. Grieder A. “An Evaluation of Ultrasonic Therapy For Tem-poromandibular Joint Dysfunction” Oral Surg 1971; 31(1): 25-31.
25. Nicolakis P, Erdo¤mufl B, Kopf A, et al. Exercise Therapy For Craniomandibular Disorder. Arch Phys Med Rehabil 2000; 81: 1137-42.
YAZIfiMA ADRES‹ Gürhan GÜRESER Atatürk Üniversitesi T›p Fakültesi
Fiziksel T›p ve Rehabilitasyon Anabilim Dal› 25240, Erzurum. Tel: 0-442-2361212/1573 Fax: 0-442-2361301
