Eyüp Sultan türbesi çini tezyinatı

T.C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ SOSYAL BĠLĠMLER ENSTĠTÜSÜ SANAT TARĠHĠ ANABĠLĠM DALI

SANAT TARĠHĠ BĠLĠM DALI

EYÜP SULTAN TÜRBESĠ ÇĠNĠ TEZYĠNATI

Zeleha KUVVET

YÜKSEK LĠSANS TEZĠ

DANIġMAN

Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya ġĠMġĠR

i BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI

ii YÜKSEK LĠSANS TEZ KABUL FORMU

iii ÖNSÖZ

İstanbul, iki kıtayı birbirine bağlayan önemli bir yerleşim merkezidir. Bu nedenle tarih boyunca birçok medeniyete başkentlik yapmıştır. İstanbul‟un Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedilmesiyle Osmanlı devletinin başkenti olan şehir Osmanlı medeniyetinin kültür eserlerini yansıtan bir müze gibidir.

Türkler tarafından İstanbul‟da inşa ettirilen ilk yapı olan Eyüp Sultan Türbesi, dini ve siyasi açından önemli bir kültür mirasımızdır. Türbe, hakkında birçok çalışma yapılmıştır fakat yapının çini tezyinatının kapsamlı bir şekilde incelenmemiş olması bu konu hakkında araştırma yapmamıza neden olmuştur.

Tezyini sanatlar, bütün Türk devletleri ve Osmanlı sanatının vazgeçilmez bir parçasıdır. İslâm sanatı içinde kutsal olan tabiat sanatkârlar tarafından en güzel şekilde üslûplaştırılıp tezyinat için kullanılmıştır. Tezyini sanatlarımızın zenginliği içerisinde en önemlilerinden biri çini sanatı olmuştur. Mimari eserlerimizin geneli çinilerle süslenmiştir. Kendine has bir üslûpla zenginleşmiş Osmanlı çini sanatı, günümüzde ulaşılması güç bir estetik zevke sahiptir.

Eyüp Sultan Türbesi, Osmanlı çini sanatının bütün dönem özelliklerini yansıtan çini süslemeleri dikkat çekmektedir. Yapılan “Eyüp Sultan Türbesi Çini Tezyinatı” adlı tez çalışmamızın katalog kısmında yapının tezyinatında kullanılan çiniler ayrıntılı bir şekilde değerlendirilmiştir.

Bu konuyu seçmemi tavsiye eden ve çalışmam boyunca bana yön veren, desteğini esirgemeyen sayın hocam Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya Şimşir‟e sonsuz teşekkürlerimi borç bilirim.

Çalışmalarım sırasında türbe ile ilgili bilgi ve çizimlere ulaşmamı sağlayan İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü 2 Numaralı Kültür Varlıkları arşivi çalışanlarına teşekkür ederim. Restorasyonu yapılmakta olan türbeye çalışmam için kolaylık sağlayan ve türbe ile ilgili fotoğrafları temin eden Hassa Mimarlık Mühendislik İnşaat Sanayi Ticaret ve Limitet Şirketi sahibi yüksek mimar-restoratör Muharrem Hilmi Şenalp‟e, ve restorasyon çalışmasını yürüten şantiye şefi mimar-restoratör Özcan Gürsel‟e, şantiye yardımcısı mimar Şahadet Parlak‟a teşekkürlerimi sunarım.

iv

Ayrıca bu çalışmamda bana manevi destek olan eşim Murat koyuncu ve aileme, başta Sercan Yayla ve Araştırma Görevlisi Nurcan Bahargülü olmak üzere bütün arkadaşlarıma gönülden teşekkür ediyorum.

v T. C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğ

renci

ni

n

Adı Soyadı Zeleha Kuvvet

Numarası 094204001007

Ana Bilim / Bilim Dalı Sanat Tarihi\Sanat Tarihi

Programı Tezli Yüksek Lisans X Doktora

Tez Danışmanı _{Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya Şimşir}

Tezin Adı Eyüp Sultan Türbesi‟nin Çini Tezyinatı

ÖZET

Türklerin geliştirdiği çini sanatı, mimari eserlerinin iç ve dış mekânlarında en önemli süsleme unsurlarından biri olmuştur. Çini sanatı, yeni üslûp ve motiflerle zenginleşerek Osmanlı devletinde de varlığını sürdürmüştür.

Araştırma konusu olarak Osmanlı Devleti mimari eserlerinden İstanbul Eyüp Sultan türbesinin çini tezyinatı seçilmiştir. Peygamberimizin sancaktarı adına yaptırılan ve İstanbul‟un fethinin simgesi olan türbe, Türk tarihinde sosyo-kültürel açıdan oldukça önemlidir. Osmanlı‟nın farklı dönemlerde üretilen çini tezyinatıyla bezenen türbe, adeta bir müzeyi andıran çeşitlilik ve zenginliktedir. Her açıdan önem arz eden Türbe yapısının çini tezyinatı şimdiye kadar bir bütün olarak ele alınmamıştır.

Yapının tezyinatını oluşturan çiniler desen, motif, teknik ve renk özellikleri açısından ele alınarak değerlendirilmiştir. Farklı 14 pano, 23 ulama, 24 bordür deseni ve bir yazı kuşağı tespit edilerek incelenmiştir. Bu kapsamda çinilerde bulunan üslûplaştırılmış ve yarı stilize edilmiş bitkisel, bulut, rûmî grubu, geometrik, sembolik, nesneli motiflerin çözümlenmesi yapılarak ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Dönemin diğer yapılarında bulunan çini bezemelerle karşılaştırılması yapılarak Eyüp Sultan Türbesini bezeyen çini tezyinatın önemi ortaya konulmaya çalışılmıştır. Anahtar kelimeler: Eyüp Sultan, Desen, Motif, Çini, Tezyinat

vi T. C.

SELÇUK ÜNĠVERSĠTESĠ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğ

renci

ni

n

Adı Soyadı Zeleha Kuvvet

Numarası 094204001007

Ana Bilim / Bilim Dalı Sanat Tarihi / Sanat Tarihi

Programı Tezli Yüksek Lisans X Doktora

Tez Danışmanı _{Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya Şimşir}

Tezin İngilizce Adı Tile Decoration of Istanbul Eyup Sultan Tomb

SUMMARY

Tile art developed by Turks has been one of the most important decoration elements in interior and exterior of architectural works. Tile art, enriched with new styles and motifs continued to exist in the Ottoman state.

Tile decorations of Istanbul Eyup Sultan tomb from Ottoman architectural works were selected as a research topic. The tomb, which was built for the standard-bearer of the Prophet and symbolized the conquest of Istanbul, is very important in terms of socio-cultural at Turkish history. The tomb, which is adorned with tile decoration produced in different periods of the Ottoman Empire, is almost like a museum. Tile decoration, which is important in all aspects, has not been considered as a whole up to now.

The tiles, which make up the decoration of the building, have been evaluated in terms of patterns, motifs, technical and color characteristics.14 different panels, 23 ulama (single repetitive tile), 24 border patternsand a tile band scripthas been identified and examined. Within this scope, stylized and semi-stylized herbal, cloud, rûmî, geometric, symbolic, object-oriented motifs are explained in detail. The importance of tile decorating of Eyup Sultan Tomb was tried to be put forward by comparing the tile decorations with the other structures of the period.

vii KISALTMALAR

bkz : Bakınız

cm. : Santimetre

Dr. : Doktor

HMM. : Hassa Mimarlık Mühendislik

Hz : Hazreti İnş. : İnşaat Lmt.. : Limited MÖ. : Milattan önce MS. : Milattan sonra mm : Milimetre Öğr. : Öğretim San. : Sanayi

SAV : Sallâllâhu aleyhi ve selem SÜ. : Selçuk Üniversitesi Şti. : Şirket

Tic. : Ticaret

viii FOTOĞRAF LĠSTESĠ

Fotoğraf 1: Eyüp Sultan Camiinin Genel Görünümü Fotoğraf 2: Eyüp Sultan Camiinden Bir Görünüm

Fotoğraf 3: Eyüp Sultan Türbesi‟nin Dış Cephesinden Genel Görünüm Fotoğraf 4: Türbe Giriş Kapısının Alınlık Detayı

Fotoğraf 5: Türbenin Bronz Pencere Kanatları Fotoğraf 6: Türbenin Ahşap Kanatları

Fotoğraf 7: Türbe İçindeki Kuyu Ve Çıkrık Fotoğraf 8: Türbe Kuyusunun Kitabesi

Fotoğraf 9: Ebâ Eyyûb El-Ensâri‟nin Sandukası Fotoğraf 10: Türbe İçindeki Yazı Kuşağı

Fotoğraf 11: Türbenin Giriş Bölümü

Fotoğraf 12: Hacet Penceresinin Dış Cepheden Görüntüsü Fotoğraf 13: Hacet Penceresinin İç Cephe Görünüm Fotoğraf 14: Türbenin Dış Cephesindeki Manzum Kitabe Fotoğraf 15: Nişancı Ahmet Paşa‟nın Sandukası

Fotoğraf 16: Türbe İçinden Genel Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.) Fotoğraf 17: Sekizgen Türbe Yapısının İç Duvarlarından Birinin Genel Görünümü (“D” Duvarı)

Fotoğraf 18: Pencerelerin Alt Kenarlarından Genel Görünüm Fotoğraf 19: Duvarların Alt Kenarındaki İlk Bordür

Fotoğraf 20: Dikdörtgen Pencerelerin Altındaki İkinci Bordür Fotoğraf 21: “F” Duvarı Üzerindeki Yekpare Çini Pano

Fotoğraf 22: Pencere Kenarlarını Çevreleyen Bordür Deseninden Genel Görünüm Fotoğraf 23: Pencere Kenarlarını Çevreleyen Bordür Deseninden Detay

Fotoğraf 24: Mührü Süleymanlardan Meydana Gelen Desenin Genel Görünümü Fotoğraf 25: Mührü Süleymanlardan Meydana Gelen Desenden Detay

Fotoğraf 26: Tek Nokta Zencerek Bordür Deseni

Fotoğraf 27: Tek Nokta Zencerek Bordür Deseninden Detay Fotoğraf 28: Yazı Kuşağından Genel Bir Görünüm

ix

Fotoğraf 30: Yazı Kuşağı İçine Yerleştirilen Motiflerden Detay Fotoğraf 31: Yazı Kuşağı İçine Yerleştirilen Motiflerden Detay Fotoğraf 32: Yazı Kuşağı İçine Yerleştirilen Motiflerden Detay Fotoğraf 33: Yazı Kuşağı Kitabelerinin Birleşme Bölümündeki Desen Fotoğraf 34: Yazı Kuşağı Üzerindeki Enine Simetrik Tepelik Bordür Deseni

Fotoğraf 35: Yazı Kuşağı Üzerindeki Enine Simetrik Tepelik Bordür Deseninden Detay

Fotoğraf 36: Restorasyon öncesi “A” Duvarındaki muhtelif çinilerden Fotoğraf 37: Restorasyon Öncesi “E” duvarındaki Muhtelif Çinilerden Fotoğraf 38: Restorasyon Öncesi “F” duvarından Muhtelif Çinilerden Fotoğraf 39: Restorasyon Öncesi “G” duvarındaki Muhtelif Çinilerden Fotoğraf 40: Restorasyon Öncesi “H” duvarındaki Muhtelif Çinilerden Fotoğraf 41: “S” Duvarından Genel Görüntü

Fotoğraf 42: “S” Duvarındaki Pencerenin Etrafındaki Desen (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 43: “S” Duvarındaki Pencerenin Etrafındaki Desenden Detay Fotoğraf 44: “S” Duvarı Üzerindeki Pencere Kenarındaki Desenin Bordürü

Fotoğraf 45: “S” Duvarı Üzerindeki Pencere Kenarındaki Desenin Bordüründen Detay

Fotoğraf 46: Hatâyî Grubu Ve Yarı Stilize Edilmiş Motiflerle Hazırlanan Ulama Desenden Detay

Fotoğraf 47: Restorasyon Öncesi “S” Duvarının Genel Görünümü (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 48: “I” Duvarının Genel Görüntüsü Fotoğraf 49: “I-1” Duvarının Genel Görüntüsü Fotoğraf 50: “I-2” Duvarının Genel Görüntüsü

Fotoğraf 51: Restorasyon Öncesi “I” Duvarından Genel Görüntü (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 52: Restorasyon Öncesi “I-1” Duvarının Genel Görüntüsü (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 53: Restorasyon Öncesi “I-2” Duvarının Genel Görüntüsü (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

x

Fotoğraf 54: Restorasyon Öncesi Dolap Zeminlerindeki Çinilerden Fotoğraf 55: Restorasyon Öncesi Dolap Zeminlerindeki Çinilerden Detay Fotoğraf 56: “J” Duvarından Genel Görünüm

Fotoğraf 57: Restorasyon Öncesi “J” Duvarından Genel Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 58: Restorasyon Öncesi “K” Duvarından Genel Görünüm Fotoğraf 59: Restorasyon Öncesi “K” Duvarından Genel Görünüm

Fotoğraf 60: “L” Duvarından Genel Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.) Fotoğraf 61: “L” Duvarından Alt Kenarından Genel Görünüm

Fotoğraf 62: “L” Duvarının Alt Kenarındaki İlk Bordür Deseninden Detay Fotoğraf 63: “L” Duvarının Alt Kenarındaki İkinci Bordür Deseninden Detay Fotoğraf 64: Adile Sultan Odasına Bakan Açıklığın Alt Kenarından Görünüm Fotoğraf 65: “L” Duvarı Pencere Altındaki Desen

Fotoğraf 66:Adile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alandan Genel Görünüm

Fotoğraf 67:Adile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alanın Ortasındaki Pano Deseni

Fotoğraf 68: Servili Pano ve Köşebentlerinden Detay Fotoğraf 69: Servili Pano Deseninin Alt Bölümünden Detay Fotoğraf 70: Servili Panonun Kenarındaki Bordür Deseni

Fotoğraf 71: Servili Panonun Kenarındaki Bordür Deseninden Detay Fotoğraf 72: Servili Panonun Alt Kenarındaki Bordür Deseni

Fotoğraf 73: Servili Pano Altında Bulut ve Hatâyî Grubu Motiflerle Oluşturulmuş Bordür ve Ulama Desen

Fotoğraf 74-75: Adile Sultan Oda Penceresi ile Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alanın Sağ ve Sol Kenarlarındaki Pano Desenleri

Fotoğraf 76: Adile Sultan Oda Penceresi ile Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alanın Sağına Yerleştirilen Panonun Orta Bölümünden Detay

Fotoğraf 77: Alana Simetrik Şekilde Yerleştirilen Pano Desenin Alt Bölümü ve Köşebentlerinden Detay

xi

Fotoğraf 78: Panoların Kenarlarındaki Bordür Deseninden Genel Görünüm Fotoğraf 79: Panoların Kenarlarındaki Bordür Deseninden Detay

Fotoğraf 80: Adile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Arasındaki Alanın Üst Bölümünden Genel Görüntü

Fotoğraf 81: Alanda ikinci sıraya yerleştirilen bordür deseninden detay Fotoğraf 82: Alanda Üst Bölüme Yerleştirilen Pano Deseni

Fotoğraf 83: Alanda Üst Bölüme Yerleştirilen Pano Deseni ve Köşebentlerinden Detay

Fotoğraf 84: Adile Sultan Odasına Açılan Pencerenin Konsol ve Kemer Köşelerinden

Fotoğraf 85: Nişancı Mehmet Paşa Sanduka Nişinin Konsol ve Kemer Köşelerinden Fotoğraf 86: Adile Sultan Odasının Konsol ve Kemer Köşeliklerinin Üst Kenarına Yerleştirilen Bordür Deseni

Fotoğraf 87: Duvarı Alt ve Üst Bölüm Olarak İkiye Ayıran Bordür Desenlerinden Fotoğraf 88: Duvarın Üst Bölümünü Kaplayan Ulama Desen

Fotoğraf 89: Restorasyon Öncesi Duvarın Genel Görünümü (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Fotoğraf 90-91: Restorasyon Öncesi Adile Sultan Oda Penceresinin Altından Genel Görünümü

Fotoğraf 92-93-: Restorasyon ÖncesiAdile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Fotoğraf 94: Restorasyon Öncesi Panonun Alt Kenarına Yerleştirilen Çinilerden Görünüm

Fotoğraf 95: Retorasyon ÖncesiAdile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alanın Üst Bölümünden Genel Görünüm

Fotoğraf 96: Restorasyon Öncesi Adile Sultan Odasına Açılan Pencerenin Konsol ve Kemer Köşelerinden Genel Görünüm

Fotoğraf 97: Restorasyon Öncesi Nişancı Mehmet Paşa Sanduka Nişinin Konsol ve Kemer Köşelerinden

Fotoğraf 98: “M” Duvarının Genel Görünümü

xii

Fotoğraf 100: “M” Duvarının Sol Kenarına Yerleştirilen Çift Şerit Bordür Deseninden Detay

Fotoğraf 101: “M” Duvarının Alt Kenarına Yerleştirilen Boyuna Gelişen Ulama Desen

Fotoğraf 102: “M” Duvarını Alt ve Üst Bölüm Olarak Ayıran Bordür Deseni Fotoğraf 103: “M” Duvarının Üst Bölümünden Genel Görünüm

Fotoğraf 104: “M” Duvarının Restorasyon Öncesi Genel Görünümü Fotoğraf 105:“N” Duvarının Genel Görünümü

Fotoğraf 106: “N” Duvarında Mezar Taşı ve Kapı Arasında Kalan Alandan Detay Fotoğraf 107: “N” Duvarında Kapının Üzerindeki Bordürden Detay

Fotoğraf 108: “N” Duvarının Üst Bölümünde Sağa Yerleştirilen Boyuna Gelişen Ulama Desenin Genel Görünümü

Fotoğraf 109: “N” Duvarının Üst Bölümünde Sağa Yerleştirilen Boyuna Gelişen Ulama Desenden Detay

Fotoğraf 110: “N” Duvarının Üst Bölümünde Sola Yerleştirilen Boyuna Gelişen Ulama Desenin Görünümü

Fotoğraf 111: “N” Duvarına Üst Kenarına Yerleştirilen Tepeliklerle Oluşturulmuş Enine Simetrik Bordür Deseni

Fotoğraf 112: Restorasyon Öncesi “N” Duvarının Genel Görünümü Fotoğraf 113: “O” Duvarının Genel Görüntüsü

Fotoğraf 114: “O” Duvarında İlk Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 115: “O” Duvarında İlk Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenden Detay

Fotoğraf 116: “O” Duvarında İlk Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Kenarlarındaki Bordürden Detay

Fotoğraf 117: Peygamber Efendimizin(SAV) Ayak İzinin Bulunduğu Niş

Fotoğraf 118: Peygamber Efendimizin(SAV) Ayak İzinin Bulunduğu Nişin Arka Duvarı

Fotoğraf 119: Peygamber Efendimizin(SAV) Ayak İzinin Bulunduğu Nişin Sağ Duvarı

xiii

Fotoğraf 120: Peygamber Efendimizin(SAV) Ayak İzinin Bulunduğu Nişin Sol Duvarı

Fotoğraf 121: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 122: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenden Detay

Fotoğraf 123: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Kenarlarındaki Bordür

Fotoğraf 124: “O” Duvarında İlk Sıranın Üçüncü Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 125: “O” Duvarında İlk Sıranın Dördüncü Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 126: “O” Duvarında İlk Sıranın Beşinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 127: “O” Duvarında İlk Sıranın Altıncı Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 128: “O” Duvarında İlk Sıranın Dokuzuncu Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 129: “O” Duvarında İlk Sıranın Dokuzuncu Panosuna Yerleştirilmiş Desenden Detay

Fotoğraf 130: “O” Duvarında İkinci Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 131: “O” Duvarında İkinci Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Üst Bölümü

Fotoğraf 132: “O” Duvarında İkinci Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Alt Bölümü

Fotoğraf 133: “O” Duvarında İkinci Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 134: “O” Duvarında İkinci Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Kenarlarındaki Bordür

Fotoğraf 135: “O” Duvarında İkinci Sıranın Üçüncü Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 136: “O” Duvarında İkinci Sıranın Dördüncü Panosuna Yerleştirilmiş Desen

Fotoğraf 137: “O” Duvarında İkinci Sıranın Beşinci ve Altıncı Panosuna Yerleştirilmiş Desen

Fotoğraf 138: “O” Duvarında İkinci Sıranın Yedinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 139: “O” Duvarında İkinci Sıranın Sekizinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen

Fotoğraf 140: “O” Duvarında İkinci Sıranın Dokuzuncu Panosuna Yerleştirilmiş Desen

xiv

Fotoğraf 141: “O” Duvarında İkinci Sıranın Onuncu Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 142: “O” Duvarında İkinci Sıranın Onbirinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen

Fotoğraf 143: “O” Duvarında İkinci Sıranın Onikinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen Fotoğraf 144: Restorasyon Öncesi “O” Duvarından Sağ Bölümümden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 145: “O” Duvarında Restorasyon Öncesi İkinci Sıraya Yerleştirilen İlk Pano (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 146: Restorasyon Öncesi “O” Duvarının Nişancı Ahmet Paşa Sandukasının Bulunduğu Bölümden Görünüm

Fotoğraf 147: Restorasyon Öncesi “O” Duvarının İkinci Sırasındaki Altıncı ve Yedinci Panolara Yerleştirilmiş Desen (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 148: Restorasyon Öncesi “O” Duvarındaki Kapının Kenarlarına Yerleştirilmiş Çiniler (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 149: Restorasyon Öncesi “O” Duvarındaki Kapının Üst Kenarına Yerleştirilmiş Çiniler (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 150: “P” Duvarından Genel Görüntü

Fotoğraf 151: “P” Duvarının Alt Kenarındaki Ulama Desen

Fotoğraf 152: “P” Duvarındaki Alt Pencerelerin Kemer Köşelerindeki Ulama Desen Fotoğraf 153: “P” Duvarındaki Alt Pencerelerin Kenarlarındaki Bordür

Fotoğraf 154: “P” Duvarında Sola Yerleştirilen Pano Fotoğraf 155: “P” Duvarında Sağa Yerleştirilen Pano Fotoğraf 156: “P” Duvarında Ortaya Yerleştirilen Pano

Fotoğraf 157: “P” Duvarındaki Kapının Üzerinden Genel Görüntü Fotoğraf 158: “P” Duvarındaki Kapının Üzerinden Pano Deseni Fotoğraf 159: “P” Duvarını Alt Ve Üst Bölüm Olarak Ayıran Bordür

Fotoğraf 160: “P” Duvarındaki Alt Pencerelerin Yan Yüzeylerindeki Ulama Desen Fotoğraf 161: “P” Duvarındaki Alt Pencerelerin Yan Yüzeylerindeki Ulama Desenden Detay

Fotoğraf162: Restorasyon Öncesi “P” Duvarından Genel Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

xv

Fotoğraf 163: Restorasyon Öncesi “P” Duvarının Sol Alt Pencerenin Altından Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 164: Restorasyon Öncesi “P” Duvarının Ortadaki Pencerenin Altından Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 165: Restorasyon Öncesi “P” Duvarında Ortaya Yerleştirilen Pano (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 166: Restorasyon Öncesi “P” Duvarında Alt Pencere Kemer Köşelerinden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 167: Restorasyon Öncesi “P” Duvarındaki Kapının Üzerinden Genel Görüntü (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 168: Restorasyon Öncesi “P” Duvarındaki Üst Pencere Kemer Köşelerinden Bir Görüntü

Fotoğraf 169: “R” Duvarından Genel Bir Görünüm

Fotoğraf 170: “R” Duvarında Alt Kenara Yerleştirilen Bordür

Fotoğraf 171: “R” Duvarında Alt Pencere Etrafına Yerleştirilen Bordür Fotoğraf 172: “R” Duvarının Alt Bölümüne Uygulanan Ulama Desen

Fotoğraf 173: “R” Duvarında Alt Pencerenin Yan Yüzeyinde Sağa Yerleştirilen Ulama Desen

Fotoğraf 174: “R” Duvarında Alt Pencerenin Yan Yüzeyinde Sola Yerleştirilen Ulama Desen

Fotoğraf 175: “R” Duvarını Üst Ve Alt Bölüm Olarak İkiye Ayıran Bordürler

Fotoğraf 176: Restorasyon Öncesi “R” Duvarının Alt Bölümünden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 177: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Bölümünden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 178: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Pencerenin Sağından Bir Görünüm (Zekeriya Şimşir)

Fotoğraf 179: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Pencerenin Sağ Üst Kenarından Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 180: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Pencerenin Solundan Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

xvi

Fotoğraf 181: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Pencerenin Solundan Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 182: Restorasyon Öncesi “R” Duvarında Alt Pencerenin Üst Kenarından Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 183: Restorasyon Öncesi “R” Duvarının Üst Bölümünden Bir Görünüm (Zekeriya Şimşir)

Fotoğraf 184: Türbenin Dış Cephesinden Genel Görünüm Fotoğraf 185: Türbenin Dış Cephesinden Genel Görünüm

Fotoğraf 186: Türbenin Dış Duvarındaki Giriş ve Çıkış Kapısı Arasındaki Alandan Genel Görünüm

Fotoğraf 187: Türbenin Dış Duvarındaki Giriş ve Çıkış Kapısı Arasındaki Alan Üst Kenarındaki Bordür

Fotoğraf 188: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Alt Bölümünden Genel Görünüm

Fotoğraf 189: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Alt Bölümünde Sola Yerleştirilen Pano

Fotoğraf 190: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Alt Bölümünde Sola Yerleştirilen Pano Deseninden Detay

Fotoğraf 191: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Solundaki Panonun Sol Üst Köşesindeki Yazı

Fotoğraf 192: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Üst Bölümünden Genel Görünüm

Fotoğraf 193: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Üst Bölümünde Sağa Yerleştirilen Pano

Fotoğraf 194: Türbenin Dış Cephesinde Hacet Penceresi ile Duvarın Sonu Arasındaki Alandan Genel Görünüm

Fotoğraf 195: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alandan Genel Görünüm Fotoğraf 196: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Birinci Pano

Fotoğraf 197: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Birinci Pano Deseninden Detay

xvii

Fotoğraf 198: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Birinci Panonun Sağ Köşesindeki Yazı

Fotoğraf 199: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen İkinci Pano

Fotoğraf 200: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Üçüncü Pano

Fotoğraf 201: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Üçüncü Pano Deseninden Detay

Fotoğraf 202: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Beşinci Pano

Fotoğraf 203: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Beşinci Pano Deseninden Detay

Fotoğraf 204: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Altıncı Pano

Fotoğraf 205: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Birinci Pano

Fotoğraf 206: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen İkinci Pano

Fotoğraf 207: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen ikinci Pano Deseninden Detay

Fotoğraf 208: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Dördüncü Pano

Fotoğraf 209: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Dördüncü Pano Deseninden Detay

Fotoğraf 210: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Dördüncü Panonun Sağ ve Sol Kenarlarındaki Bordür

Fotoğraf 211: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Panoların Sağ, Sol ve Üst Kenarlarındaki Bordür

Fotoğraf 212: Hazire Penceresinin Solunda Kalan Alandan Genel Görünüm

Fotoğraf 213: Hazire Penceresinin Solunda Kalan Alanı Alt Üst Olarak ikiye Ayıran Bordür

xviii

Fotoğraf 215: Dış Duvarın Üst Bölümünden Bir Görünüm

Fotoğraf 216: Restorasyon Öncesi Dış Duvardan Genel Bir Görünüm (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Fotoğraf 217: Restorasyon Öncesi Dış Duvardan Genel Bir Görüntü (Ali Ziyrek) Fotoğraf 218: Restorasyon öncesi Dehlizin Dış Duvarındaki Giriş ve Çıkış Kapısı Arasındaki Alandan Genel Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 219: Restorasyon Öncesi Hacet Penceresinin Sağında Alt Sıraya Yerleştirilen Pano (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 220: Restorasyon Öncesi Hacet Penceresinin Sağında Üst Sıraya Yerleştirilen Pano (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 221: Restorasyon Öncesi Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alandan Genel Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 222: Restorasyon Öncesi Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Dördüncü Panodaki Desen (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 223: Restorasyon Öncesi Dış Duvarın Üst Bölümünden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 224: Restorasyon Öncesi Dış Duvarın Üst Bölümünden Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 225: Restorasyon Öncesi Dış Duvarın Üst Bölümüne Yerleştirile İtalyan Mayolikalarından Bir Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 226: Restorasyon Öncesi Dış Duvarın Üst Bölümünde Sebil Üzerine Yerleştirilmiş İtalyan Mayolikaları ve Farklı Desenlerin Uygulandığı Çinilerden Görünüm (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 227: Restorasyondan Öncesi Dehlizin Dış Duvarının Hacı Beşir Ağa Türbe Duvarına Doğru Devam Ettirilmiş Bölümünden Bir Görünüm (Zekeriya Şimşir) Fotoğraf 228: Restorasyondan Öncesi Dehlizin Dış Duvarındaki Hazire Penceresinin Solunda Pahlı Muhtes Duvar (Zekeriya Şimşir)

Fotoğraf 229: Giriş Koridorunun(“U” ve “T” Duvarlarının) Genel Görünümü

Fotoğraf 230: Giriş Koridorunun (“U” Ve “T” Duvarlarının) Dehliz Giriş Kapısındaki Pencere Kenarından Görünüm

xix

Fotoğraf 231: Giriş Koridorunun (“U” Ve “T” Duvarlarının) Kullanılan Desenlerden Genel Görünümü

Fotoğraf 232: Giriş Koridorlarında (“U” Ve “T” Duvarlarında) Kullanılan Bordür Deseninden Detay

Fotoğraf 233: “T” Duvarının Restorasyon Öncesi Hali (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 234: “U” Duvarının Restorasyon Öncesi Hali (HMM. İnş. San. Tic. ve Lmt. Şti.)

Fotoğraf 235: Mustafa Ağa Türbesinden Genel Bir Görünüm

Fotoğraf 236: Hacı Beşir Ağa Türbesin giriş Koridorundan Genel Bir Görünüm Fotoğraf 237: Adile Sultan Odasından Genel Bir Görünüm

xx ÇĠZĠM LĠSTESĠ

Çizim 1: Hâtâyî Motifinin Bölümlerini Gösteren Çizim (İnci Ayan Birol-Fatma Çiçek Derman‟ın Türk Tezyîni Sanatlarında Motifler Kitabından)

Çizim 2: Eyüp Sultan Camii‟nin Eski Planı (Ekrem Hakkı Ayverdi) Çizim 3: Eyüp Sultan Camisinin Yeni Planı (Ekrem Hakkı Ayverdi)

Çizim 4: Eyüp Sultan Türbe Planı (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden) Çizim 5: Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 6: Dikdörtgen Pencerelerin Altındaki İkinci Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 7:“F” Duvarı Üzerindeki Yekpare Çini Pano (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 8: Pencere Kenarlarını Çevreleyen Bordür Deseni (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğün‟den)

Çizim 9: Mührü Süleymanlardan Meydana Gelen Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 10: Tek Nokta Zencerek (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 11: Yazı Kuşağı Üzerindeki Rûmî Üslubu Motiflerle Hazırlanmış Bordür Deseni(İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 12: “S” Duvarı Üzerindeki Pencere Kenarındaki Desenin Çizimi

Çizim 13: “S” Duvarı Üzerindeki Pencere Kenarındaki Desenin Bordür Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 14: Yarı Stilize Çiçek Motifleriyle Oluşturulmuş Ulama Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 15: “L” Duvarının Alt Kenarındaki İlk Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 16: “L” Duvarının Alt Kenarındaki İkinci Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 17: Servili Panonun Alt Kenarındaki Bordür Desenin Çizim (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

xxi

Çizim 18:Adile Sultan Oda Penceresinin Sağ Kenarı İle Nişancı Pir Ahmed Paşa Sandukasının Bulunduğu Açıklık Arasındaki Alanın Kenarlarındaki Pano Desenlerinin Çizimi

(İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 19: Panoların kenarlarındaki bordür deseninin çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 20: Alanda İkici Sıraya Yerleştirilen Bordür Deseninden Detay (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 21: Alanda Üst Bölüme Yerleştirilen Pano Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 22: Adile Sultan Odasının Konsol Ve Kemer Köşeliklerinin Üst Kenarına Yerleştirilen Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden) Çizim 23: “L” Duvarını İkiye Ayıran Soldaki Bordür Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 24: Duvarın Üst Bölümünü Kaplayan Ulama Desen (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 25: “M” Duvarında Üst Bölümde Ulama Desenlerin Arasına Yerleştirilen Bordürün Alt Kenarındaki Parçasının Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 26: “N” Duvarının Üst Bölümünde Sağa Yerleştirilen Boyuna Gelişen Ulama Deseni Oluşturan Bir Karonun Çizimi(İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden) Çizim 27: “O” Duvarında İlk Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 28: “O” Duvarında İlk Sıranın Birinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Kenarlarındaki Bordürün Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 29-30: Peygamber Efendimizin(SAV) Ayak İzinin Bulunduğu Nişin Sağ Duvarındaki Desenlerin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 31: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 32: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Bordürün Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

xxii

Çizim 33: “O” Duvarında İlk Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 34: “O” Duvarında İlk Sıranın Beşinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 35: “O” Duvarında İlk Sıranın Altıncı Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 36: “O” Duvarında İlk Sıranın Dokuzuncu Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 37: “O” Duvarında İkinci Sıranın İkinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Kenarlarındaki Bordürün Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 38: “O” Duvarında İkinci Sıranın Beşinci Panosuna Yerleştirilmiş Desen (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 39: “O” Duvarında İkinci Sıranın Onikinci Panosuna Yerleştirilmiş Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 40: “P” Duvarında Sola Yerleştirilen Pano Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 41: “P” Duvarında Sağa Yerleştirilen Pano Deseninin Çizim (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 42: “P” Duvarındaki Kapının Üzerinden Pano Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 43: “R” Duvarının Alt Bölümüne Uygulanan Ulama Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 44: “R” Duvarında Alt Pencerenin Yan Yüzeyinde Sağa Yerleştirilen Ulama Desenin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 45: Türbenin Dış Duvarındaki Giriş ve Çıkış Kapısı Arasındaki Alan Üst Kenarındaki Bordürün Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 46: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Soluna Yerleştirilen Pano Deseninin Çizim (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden) Çizim 47: Dehlizin Giriş Kapısı ile Hacet Penceresi Arasındaki Alanın Üst Bölümünde Sağa Yerleştirilen Pano Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

xxiii

Çizim 48: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Birinci Panodaki Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 49: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Alt Sıraya Yerleştirilen Beşinci Pano Deseninin Çizim (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 50: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen İkinci Panodaki Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

Çizim 51: Hacet ile Hazire Penceresi Arasındaki Alanda Üst Sıraya Yerleştirilen Dördüncü Pano Deseninin Çizimi (İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü‟nden)

xxiv TABLO LĠSTESĠ

Tablo 1: Türbe ve Dehliz Duvarlarının Dönem, Teknik, Form Özellikleri Tablosu Tablo 2: Türbe ve Dehliz Duvarlarının Motif Özellikleri Tablosu

xxv ĠÇĠNDEKĠLER

BĠLĠMSEL ETĠK SAYFASI... i YÜKSEK LĠSANS TEZ KABUL FORMU ... ii ÖNSÖZ ... iii ÖZET ... v SUMMARY ... vi KISALTMALAR ... vii FOTOĞRAF LĠSTESĠ ... viii ÇĠZĠM LĠSTESĠ ... xx TABLO LĠSTESĠ ... xxiv 1.GĠRĠġ ... 1 1.1.Konunun Tanımı, Önemi ve Amacı ... 1 1.2.Araştırmada İzlenen Metot ... 2 1.3.Konuyla İlgili Araştırmalar ... 3 2.ÇĠNĠ SANATINA GENEL BAKIġ ... 5 2.1.Türk-İslam Çini Sanatının Tarihsel Gelişimi ... 6 2.1.1.Karahanlılar ... 7 2.1.2.Gazneliler ... 7 2.1.3.Büyük Selçuklular ... 8 2.1.4.Anadolu Selçuklu Çini Sanatı ve Beylikler Dönemi ... 9 2.2.5.Osmanlı Dönemi Çini Sanatı ... 11 2.3. Osmanlı Çini Sanatında Kullanılan Teknikler ... 14 2.3.1.Tek Renkli Sır Tekniği ... 14 2.3.2. Renkli Sır Tekniği (Çok Renkli Sır Tekniği) ... 16 2.3.3.Sıraltı Tekniği ... 16 2.3.3.1.Milet İşi ... 17 2.3.3.2.Mavi-Beyaz Çiniler ... 17 2.3.3.3.Şam İşi ... 17 2.3.3.4.Rodos işi ... 18 3.TÜRK ÇĠNĠ SANATINDA DESEN VE MOTĠFLER... 19 3.1.Türk Çini Sanatında Desen ... 19

3.1.1.Pano Özelliği Taşıyan Desenler ... 19 3.1.1.1.Pano Özelliği Taşıyan Serbest Desenler ... 20 3.1.1.2.Pano Özelliği Taşıyan Simetrik Desenler ... 20 3.1.1.3. Pano Özelliği Taşıyan Ulama Desenler ... 21

xxvi

3.1.1.4.Ters Simetrik Pano Desenleri ... 21 3.1.1.5.Pano Özelliği Gösteren Çark-I Felek Desenler ... 22 3.1.2.Ulama Desenler ... 22 3.1.2.1.Basit Ulama Desenler: ... 23 3.1.2.2.Tam Simetrili Ulama Desenler ... 23 3.1.2.3.Boyuna Gelişen Ulama Desenler ... 23 3.1.2.4.Simetrisiz Ulama Desenler ... 24 3.1.2.5.Çark-ı Felek Tarzında Ulama Desenler ... 24 3.1.3.Bordür Desenleri ... 24 3.1.3.1.Tek Şerit Sisteminden Oluşan Bordürler ... 24 3.1.3.2.Çift Şerit Sisteminden Oluşan Bordürler ... 25 3.1.3.3.Üç Şerit Sisteminden Oluşan Bordürler... 25 3.1.3.4.Simetrili Bordür Desenler ... 26 3.1.3.5.Boyuna ve Enine Simetrili Bordür Desenleri ... 27 3.2.Türk Çini Sanatında Motifler ... 27 3.2.1.Hatâyî Üslûbu (Grubu) ve Motifleri ... 28 3.2.1.1.Hatâyî çiçeği ... 29 3.2.1.2.Yaprak ... 30 3.2.1.3.Penç ... 30 3.2.1.4.Goncagül ... 31 3.2.1.5.Sap ve Sap Çıkmaları ... 31 3.2.1.6.Salyangoz ... 32 3.2.2.Natüralist Üslûp ve Yarı Stilize Edilmiş Motifler ... 32 3.2.2.1.Yarı Stilize Edilmiş Çiçek Motifleri ... 32 3.2.2.1.1.Lale ... 33 3.2.2.1.2.Gül ... 33 3.2.2.1.3.Karanfil ... 34 3.2.2.1.4.Süsen ... 35 3.2.2.1.5.Sümbül ... 35 3.2.2.1.6.Zambak ... 36 3.2.2.1.7.Ayn-ı sefa ... 36 3.2.2.1.8.Nergis ... 36 3.2.2.1.9.Menekşe (Kokulu Menekşe) ... 37 3.2.2.1.10.Manisa lalesi ... 37 3.2.2.2.Yarı Stilize Edilmiş Ağaç Motifleri ... 37

xxvii

3.2.2.2.1.Bahar Ağacı(Bahar Dalı) ... 37 3.2.2.2.2.Selvi Ağacı ... 38 3.2.2.2.3.Asma ve Üzüm Salkımı ... 38 3.2.2.2.4.Nar Motifi ... 38 3.2.3.Bulut Üslûbu (Grubu) ve Motifleri ... 39 3.2.3.1.Yığma Bulut ... 39 3.2.3.2.Dolantı(Çizgi) Bulut ... 40 3.2.4.Rûmî Üslûbu (Grubu) ve Motifleri ... 40 3.2.5.Sembolik Motifler ... 42 3.2.6.Geometrik Motifler ... 43 3.2.6.1.Zencerek ... 44 3.2.6.1.1.Kitabeli Zencerek ... 44 3.2.6.1.2.Tek Şeritler ... 45 3.2.7.Yazı ... 45 3.2.8.Nesneli (Cansız) Objeler ... 46 3.2.8.1.Vazo ... 46 4.EYÜP SULTAN TÜRBE ve KÜLLĠYESĠ... 48

4.1.Türbe ... 54 5.KATALOG ... 68

5.1.Türbenin İç Duvarlarındaki Çini Süsleme Programı (A,B,C,D,E,F,G,H

Duvarları) ... 68 5.2.Türbenin Dış Duvarlarındaki Çini Süsleme Programı (S,I,J Duvarları) ... 92 5.3.Türbenin Dehliz Duvarlarındaki Çini Süsleme Programı(K,L,M,N,O,P,R Duvarları ve Dehlizin Dış Duvarı) ... 112 5.4.Türbenin Giriş Koridorundaki Çini Süsleme Programı (U,T Duvarları) ... 313 6.DEĞERLENDĠRME ... 320 6.1.Teknik ... 324 6.2.Yapıda Kullanılan Çinilerin Kronolojisi ... 325 6.3.Renk Özellikleri ... 327 6.4.Motif ve Desen Özellikleri ... 331 7.SONUÇ ... 340

1 1.GĠRĠġ

1.1.Konunun Tanımı, Önemi ve Amacı

İstanbul‟un Eyüp semtinde bulunan sekizgen planlı Eyüp Sultan Türbesi, Fatih Sultan Mehmet tarafından 1454-1455 yılları arasında yaptırılmıştır. Peygamberimizi (SAV) Medine‟de evinde misafir etmiş manevi şahsiyetlerimizden Ebu Eyyub El-Ensari hazretleri adına yaptırılan türbe yapısının güneyine daha sonraki dönemlerde dehliz ve koridor bölümleri eklenmiştir. Tarih boyunca insanoğlunun en önemli süsleme sanatlarından olan çini sanatını Osmanlı Devleti kendine has bir üslûp geliştirerek eserlerinde uygulanmışlardır. Sekizgen türbe yapısının iç ve dehliz içinde kalan dış duvarları çinilerle kaplanmıştır. Çıkış koridorunun ve dehliz bölümünün iç duvarları ve dehlizin güney yönündeki dış duvarı da tamamen çinilerle süslenmiştir. “Eyüp Sultan Türbesindeki Çini Tezyinat” adlı çalışmada Osmanlı dönemi eseri olan Eyüp Sultan Türbesinin çini tezyinatının desen, motif, teknik ve dönem özellikleri analiz edilerek detaylı bir şekilde ele alınmıştır.

Türbe, Ebu Eyyub El-Ensari adına yaptırıldığı için İslam dünyası için manevi bir anlam içermektedir. İstanbul‟un fethinden sonra şehirde yapılan ilk mimari eser olması yapıya siyasi bir önem kazandırmış ve “Kılıç Kuşanma” gibi törenler burada yapılmaya başlanmıştır. Bu nedenle yapının tezyinatına inşa edildiği tarihten günümüze kadar önem verilmiştir. Yapının çini tezyinatında Osmanlı çini sanatının bütün özelliklerinin panoramasını izlemek mümkündür.

Eyüp Sultan Türbesinde kullanılan çinilerden farklı kaynaklarda bahsedilmiş fakat tezyinat bir bütün halinde ele alınıp değerlendirilmemiştir. Yapı içindeki çinileri inceleyerek, kullanılan tezyinatın teknik, motif, kompozisyon, dönem özelliklerinin belirlenmesi ve daha detaylı bir şekilde ortaya konulması amaçlanmıştır.

Yapının tezyinatını oluşturan çiniler farklı dönemlerde yapılmış ve yapıya uygulanmıştır. Yapılan bu uygulamalar yapının tezyinatını karmaşık bir hale sokmuştur. Bu çalışma yapıda kullanılan çinilerin incelenmesi, külliyenin ve Osmanlı çini sanatının geçirdiği evreleri değerlendirmek ve oluşan karmaşıklığı çözümlemek açısından önemlidir.

2 1.2.AraĢtırmada Ġzlenen Metot

Bu çalışmada İstanbul‟un Eyüp İlçesinde bulunan Eyüp Sultan Külliyesinin türbe yapısındaki çiniler incelenmiştir.

Seminer konusunun incelenmesinde ilk aşama olarak kaynak taraması yapılmıştır. Doğrudan ve dolaylı olarak konuyla ilgili kaynaklara ulaşılmıştır. Daha sonra elde edilen kaynaklar okunarak fişlenmiştir.

İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü arşivinden türbe ile ilgili olan önemli bilgiler ve ilgili çizimler alınarak kullanılmıştır.

Yapı içindeki çiniler yerinde incelenmiş ve fotoğraf çekimleri yapılmıştır. Türbenin restorasyon öncesi fotoğrafları, restorasyon çalışmasını yürüten Hassa Mimarlık Mühendislik İnşaat Sanayi Ticaret ve Limitet Şirketinden temin edilmiştir. Bütün veriler ele toplandıktan sonra tezin yazım aşamasına geçilmiştir.

Çalışmamız yedi bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümü kendi içinde üç başlık altında değerlendirilmiştir. Konunun tanımı, sınırları ve önemi, araştırmada izlenen metot, konu ile ilgili yapılan araştırmalardan oluşmaktadır.

İkinci bölümü oluşturan çini sanatına genel bakış başlığı altında ilk olarak Türk çini sanatının tarihsel gelişimi daha sonra da kullanılan teknikler ele alınmıştır.

Üçüncü bölümde tezimizin Türk çini sanatında desen ve kullanılan motifler ayrı iki başlık halinde incelenerek alt başlıklarla açıklanmıştır.

Eyüp Sultan Külliyesi başlığında ele alınan dördüncü bölümde, külliyeyi oluşturan yapıların kısaca tanıtımı amaçlanmıştır. Bu kapsamda 1. alt başlıkta camii ve diğer yapılar kısaca anlatıldıktan sonra 2. alt başlık altında türbeden bahsedilmiştir.

Beşinci bölümde tezimizin asıl konusunu oluşturan çini süslemelerin, belirli bir düzen içerisinde açıklandığı ve fotoğraflarla desteklendiği “katalog” bulunmaktadır. Katalog bölümünü oluşturan çiniler, Türbe yapısının iç, dış, dehliz duvarları ile giriş koridoru olarak dört başlık altında değerlendirilmiştir. Restorasyon çalışmasını gerçekleştiren şirket tarafından çalışmayı kolaylaştırmak amacıyla türbenin dehliz dış duvarı hariç bütün duvarları harflerle kodlanmış ve üzerlerindeki çiniler numaralandırılmıştır. Çalışmamızda çini süsleme programları bu kodlara göre sınıflandırarak, kullanılan desen, renk ve teknik özellikleri detaylıca açıklanmıştır.

3

Tezyinatı oluşturan çiniler incelenirken öncelikle genel özelliklerinden bahsedilmiş daha sonra detaya inilmiştir. Türbenin iç duvarlarındaki çiniler aşağıdan yukarıya doğru alfabetik sırayla incelemiştir. “S”, “I”, “I-1”, “I-2”, “J”, “R” ve dehlizin giriş koridorları süsleme programı anlatılırken önce genel görüntüden daha sonra desenlerden bahsedilmiştir. “L”, “M”, “P” duvarları soldan sağa, “N”, “O” ve dehlizin dış duvarları ise sağdan sola doğru olmak üzere desenler aşağıdan yukarıya doğru anlatılmıştır. Aynı olan desenler katalog bölümünde bir kere anlatılmış, tekrar edilmemiştir. Katalogda yer alan her bölümün altına kendi değerlendirmeleri yapılmıştır.

Altıncı bölümdeki“değerlendirme”; çinilerin teknik, renk, motif ve desen özellikleri ile yapıda kullanılan çinilerin kronolojisinden meydana gelen dört başlık altında değerlendirilmiştir.

Çalışmamız yedinci bölümü oluşturan “Sonuç” ile sonlandırılmıştır. Bu bölümde yapmış olduğumuz değerlendirmeden elde edinilen bilgiler doğrultusunda sonuç ortaya konulmuştur.

1.3.Konuyla Ġlgili AraĢtırmalar

Araştırma konumuz olan Eyüp Sultan Türbesi çini tezyinatını anlatan genel bir kaynak bulunmamakla birlikte Eyüp Sultan ile ilgili yayınlarda türbenin çini tezyinatında da bahsedilmektedir.

Eyüp Belediyesi tarafından hazırlanan “Eyüp Sultan Sempozyumu” kitaplarında Eyüp Sultan Külliyesi, türbesi ve çini tezyinatı hakkında bilgiler bulunmaktadır.

“İstanbul Ansiklopedisi”nin “Eyyüp Sultan Camii Kebiri”, “Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi”nin Eyüp Sultan Külliyesi”, “Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi”nin “Eyüp Sultan Külliyesi” maddelerinde Eyüp Sultan Külliye yapılarının mimarisi ve tezyinatı hakkında bilgiler bulunmaktadır. Bilgiler, yapının tarih içerisinde geçirdiği değişiklikler anlatılmıştır (Erdem, 1971; Eyice 1995; Tanman, 1995).

Ferize Şen, “Eyüp Sultan Türbesi Çinileri” adlı bildirisinde bazı örnekler üzerinden türbenin çini tezyinatı hakkında genel bilgiler verilmektedir (Şen, 1997).

4

Gönül Cantay, “Eyüp Sultan Külliyesi” adlı bildirisinde külliye yapılarının tarihi süreç içerisinde geçirdiği değişikliklerden bahsetmektedir (Cantay, 2000).

İsmail Orman, “Eyüp Sultan Türbelerindeki Çini Envanteri Çalışmaları” adlı bildirisinde türbenin çini tezyinatında incelemesinde izlenecek yöntemlerden, bu konuda yapılan çalışmalardaki sorunlardan ve yapılan çalışmalardan bahsetmektedir (Orman, 2001).

Merve Serinöz, “Eyüp Sultan Türbesi Çinileri Üzerine Bir Araştırma” adlı yayınlamamış yüksek lisans tezinde türbe mimarisi, tarihçesi ve çini tezyinatı hakkında bilgi vermektedir. Türbedeki çini tezyinatı bir bütün halinde ele almayıp sadece bir kısmını incelediği için çalışma yeterli olmamıştır (Serinöz, 2008).

Belgin Demirsar Arlı ve Ara Altun‟un “Anadolu Toprağının Hazinesi Çini” adlı eserlerinde türbenin yapım tarihi, yapılan eklemeler ve çini tezyinatıyla ilgili genel bilgiler verilmiştir(Arlı, 2008).

Mehmet Nermi Haskan, “Eyüp Sultan Tarihi” adlı kitabında Eyüp Sultan Cami ve türbesinin mimarisi ve tarihçesi hakkında bilgiler vermektedir (Haskan, 2008).

5 2.ÇĠNĠ SANATINA GENEL BAKIġ

Değişik cins madde ve toprakların belli oranlarda karıştırılıp bir hamur haline getirilmesiyle oluşan malzemeden yapılan kap-kacak, duvar dekorlarına seramik denilmektedir. Yapılan bu eserler, insanoğlunun yaptığı ilk el sanatlarıdır. Bu sanat, çeşitli bölgelerde kurulmuş yüksek kültürlü toplumların katkılarıyla yavaş fakat sürekli gelişerek ilerlemiştir (Kerametli, 1986a:22).

“Çini” ve “Seramik” terimleri birbirine karıştırılsa da ikisi arasında bir fark yoktur. Çini, seramik sanatının alt dallarından biri olup hamur ve yapılış acısından benzerlik gösterirler (Öney, 1988: 78).

Çini, kelime anlamı olarak Çin‟e ait, Çin işi demektir. Çin porselenleri arasındaki benzerlik nedeniyle bu isim verilmiştir (Yetkin, 1993: 329).

Günümüze kadar değişik reçete ve yöntemlerle yapılmış olan çini, farklı uygulama alanlarında kullanılmış olduğundan bir terim karmaşasına sebep olmuştur. Bu nedenle öncelikle bu karışıklığı ortadan kaldırmak amacıyla tarih boyunca geçirdiği aşamaları kısaca belirtmek gerekir.

Günümüz kaynaklarında “çini” veya “akçini” denilen beyaz silisli çamurun bulunuşu MÖ. 5 bin yılının sonu- 4 bin yılının başlarına Eski Mısır devrine tarihlendirilmektedir. Firuze taşının taklidi olarak ortaya çıktığı düşünülen bu çamur öğütülmüş kuvars, bitki külü, renklendirici olarak malahit ve su karışından oluşmaktadır. Bir süre üretimine devam edilmiş olan çamurun yapımı zamanla durdurulmuş böylece reçetesi unutulmuştur. Buna rağmen bu beyaz bünyeli, ince cidarlı seramiklere, Orta Asya‟nın yerleşik yaşam kuşağı içinde yerleşen Anav kültüründe de bulunduğu bilinmektedir. MÖ. 4 bin yıllarına tarihlendirilen bu seramikler sırsızdır.

Bu çamurun ikinci bulunuşu 11.yy‟ın 2. yarısında Fatımi Döneminde Mısır‟da gerçekleşmiş olduğu düşünülmektedir. İkinci kez İslâm seramik sanatında keşfedilen beyaz kil, potasyum ve silis karışımından oluşan seramiklerin benzerleri farklı bölgelerde yapılan kazı araştırmalarında görülmüştür. Keşfedilen silisli çamur reçetesi Çin porseleni dışında dünyaya ikinci beyaz hamur kazandırmış ve İslâm seramik sanatının gelişimine yön vermiştir. İlk bulunduğu zamanlarda sır gibi saklanan bu reçete, Fustat atölyelerini terk eden ustaların göç ettikleri bölgelerde

6

zamanla bilinmeye başlanmıştır. Bu tarihten itibaren kırmızı çamurun yerine geçerek mimari süsleme ve tüm seramiklerde ana malzeme olmuştur (İskenderzade, 2010: 15-24).

Türklerin varlık gösterdiği değişik bölgelerde de karşımıza çıkan kap-kacak ve çini yapımı, tarih boyunca en önemli sanat dallarından biri olmuştur (Kerametli, 1986a:22).

Silisli çamurun keşfedilmesinden önce sırlı tuğlaların desenli dizilişi ile oluşan duvar kaplamaları çini süsleme grubuna dâhil edilmiştir fakat alt yapıları çini reçetelerinden farklıdır. Bu sorun silisli çamurdan önce uygulanan kırmızı çamur bünyeli mimari süsleme unsurları konusunda da karmaşaya sebep olmaktadır. Bu nedenle Uygur mabetlerinde kullanılan zemin kaplamaları ve Gaznelilerin Leşgeri Bazar sarayında kullanılan duvar kaplamalarının kırmızı çamurdan yapıldığını belirtmek gerekir (İskenderzade, 2010: 23-25).

Osmanlı döneminde kap kacak formları “evâni”, duvar kaplamaları ise “kâşi” olarak adlandırılmaktaydı. Halk arasında, sırlı duvar kaplamaları ve kap-kacak türünden ev eşyaları için çini terimi kullanılmaktadır. Zamanla bilimsel yayınlarda kâse, tabak, vazo gibi eşyalar seramik, duvar kaplamaları ise çini olarak tanımlanmıştır. Farsça‟da Çin‟e ait demek olan “çini” sözcüğü Osmanlı sarayının 15.yy. Çin porselenlerine olan hayranlığı nedeniyle kullanılmıştır (Bakır, 1999: 10).

Keşfedildikten sonra her türlü seramik üretiminde kullanılan beyaz silisli çamur Türk kaynaklarında çini olarak adlandırılmıştır fakat bu terimin ne zaman mimari seramik manasında kullanılmaya başlandığı tam olarak bilinmemektedir (İskenderzade, 2010: 15-24).

Osmanlı Döneminde ise silisli çamurdan yapılmış bütün seramiklere çini denilmekteydi. Osmanlı seramiklerinin, Avrupa pazarlarında Çin porseleni yerine sunulması amacıyla bu şekilde adlandırıldığı düşünülmektedir. Günümüzdeki geleneksel atölyelerde üretilen seramiklere, Selçuklu ve Osmanlı dönemi silisli çamura benzer reçetelerinden dolayı çini denilmektedir (İskenderzade,2010: 23-25). 2.1.Türk-Ġslam Çini Sanatının Tarihsel GeliĢimi

İslâmiyet‟ten önce Türkler de sırlı tuğla ve çini kullanımı, MÖ. 8.yy‟a Uygurlara kadar dayanmaktadır (Öney, 1988: 13). Yapılan kazılarda Turhan

7

vadisindeki İdikut şehri harabelerinde gri mavi sırlı tuğlalara, Karahoça harabelerinde ise ortalarında rozet, köşelerinde çeyrek rozet motifi ile aynı renk sırlanmış kare levhalara rastlanmıştır. Bu levhaların mabetlerde yer döşemesi olarak kullanıldığı görülmüştür (Yetkin, 1986: 15).

Müslümanlığı kabul ettikten sonra Türklerde çini kullanımı devam etmiştir. Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklu devletlerinin mimari eserlerinde de çini tezyinatı görülmektedir.

2.1.1.Karahanlılar

Göktürkler ve Uygurların sanatını Selçuklulara aktaran Karahanlı eserlerinde çini kullanımı bilinmektedir (Öney, 1988: 13).

Türkistan‟ın Özkent şehrindeki 1152 tarihli Celalettin Hüseyin Türbesinin, portal niş kemerinin ucunda beş kenarlı mavi çini parçaya rastlanmıştır (Aslanapa, 1993: 147).

16.yüzyıl sonuna tarihlendirilen Ayşe Bibi Türbesi‟nin cephesi yıldız ve haç biçiminde yapılmış levhalarla kaplıdır. Kalıplarla şekillendirilen levhalar duvarın harcı içine yerleştirilmişlerdir. Bu çiniler Kubadâbad Sarayı‟ndaki çinilere benzemektedir.

Buhara‟da bulunan minare gövdesinde, Karahanlı hükümdarı Arslan Han‟ın adını taşıyan 1129 tarihli kitabe, terakota levhalar üzerine kabartma harflerle yazılmıştır. 1196–97 tarihli Vabkent minaresinde sırlı tuğla kullanılmıştır.

Karahanlı devrinde sırsız terrakotanın firuze renkle sırlanıp çini sanatına geçişini gösteren eser Buhara‟daki Mugak Attari Camisidir. Firuze sırlı çiniler, kapının üstündeki kemerdeki kitabe frizinde bulunmaktadır (Yetkin, 1986: 18-19). 2.1.2.Gazneliler

11.yy. sonu 12.yy. başına tarihlendirilen Gazne Sarayında çiniye İtalyanların yürüttüğü kazılar sonucunda rastlanmıştır (Öney, 1988: 14). Çinilerin kalıp işi kabartma motifli kare, altıgen, sekizgen, yıldız biçiminde levhalar şeklinde olduğu görülmektedir. Yıldız şeklindeki çinilerde dekor bulunmamaktadır. Diğer levhaların üzerinde çift başlı kartal, yürüyen hayvan figürleri, rûmi, yazı ve Uygur çinilerindeki rozetlere benzer motifler kalıpla basılarak kabartma şeklinde yapılmıştır. Tek renk

8

sırlı çinilerde sarı, yeşil, mavi ve kahverengi kullanılmıştır (Aslanapa, 1993: 147-148).

XIII. yüzyıl sonunda Gurlu Sultanı Gıyaseddin Muhammed ibn Sam tarafından yaptırılan Cam Minaresinin kitabesindeki çiniler Gazneli sanatının bir devamı olarak görülmektedir. Kitabe açık mavi çinilerden kesilerek yazılmıştır (Öney, 1988: 13).

2.1.3.Büyük Selçuklular

Türk mimarisinde çini sanatının, süsleme düzeni içinde mimari ile uyumlu bir şekilde kullanılması Büyük Selçuklularla İran‟da başlamıştır (Yetkin, 1986: 211).

İran‟da çininin kullanıldığı bilinen en eski örnek Damgan Mescidi Cuması‟dır. Büyük Selçuklular dönemine ait 1058 tarihli yapının minare kitabesinde bulunan kabartma örgülü kûfi, mavi sırlı harflerle oluşturulmuştur (Öney, 1988: 14).

Kazvin Mescidi Cumasının geniş kubbeli mekânında bulunan 1115 tarihli stuko(alçı) kitabe kuşağının üzerindeki ince bordürde çini kullanılmıştır. Alçı zemin üzerine karşılıklı yerleştirilmiş damla şeklindeki kırmızı tuğlalar içindeki çiniler küçük olup açık mavi renklidir (Aslanapa, 1993: 147).

Diğer bir örnek de Horasan Sincan‟da bulunan Türbe-i Haydariye‟nin yakınındaki tahmini 1100 tarihli yapıdır. Kubbeli kare mekânın kubbeye geçiş kısmına kadar kalmış duvarının, üst kısmındaki kemerli nişin kemer dolgusunda, pişmiş tuğlaların dikine sıralanmasıyla baklava şeklindeki süslemeler oluşturulmuştur. Mavi renkte kare çiniler bu süslemeler içinde bulunmaktadır (Öney,1988: 13).

İran‟da Selçuklulara ait minarelerde mavi çini parçaları sıkça görülmektedir. Eserlerin minaresinde açık mavi çini şeritlerden meydana gelen bir kitabe bulunmaktadır (Aslanapa 1993: 147).

Selçuklu kümbetlerinde de tuğla mozaik, sırlı tuğla ve çininin çok başarılı şekilde uygulandığını görmekteyiz. Kümbet-i Surkh‟un kapısı üzerindeki alınlıkta bulunan geometrik geçme mozaik çini tekniği en erken örneklerdir (Öney, 1988: 14).

1186 tarihli Mümine Hatun Kümbeti ile dekorasyonda çininin bütün yüzeye yayılmasına bir adım atılmıştır. Çini ve pişmiş toprak şeritlerin arasında kalan alçı zemine nebati ve geometrik motifler kazınmıştır. Sonraki dönemlerde mimari

9

süslemede çini kullanımı geliştikçe bu şeritlerin hepsi çini olmuş aralardaki boşluklara da çini yerleştirilmiştir (Yetkin, 1986: 18).

2.1.4.Anadolu Selçuklu Çini Sanatı ve Beylikler Dönemi

Anadolu‟da çini sanatının mimari süslemede kullanımının artması ve önem kazanması, Türklerin bu sanatı Anadolu‟ya getirip geliştirmeleriyle gerçekleşmiştir (Yetkin, 1986: 12).

Anadolu Selçukluları gösterdikleri büyük gelişmeye rağmen ilk eserlerinde, İran Selçukluları‟nın çini ve seramik sanatına bağlı kalmışlardır (Yetkin, 1965: 60). Türklerdeki tuğla ve stuko süsleme Anadolu‟da yerini taş süslemeye bırakmıştır. Yapıların dışında kullanılan taş süsleme motifleri, eserlerin içinde süratli bir gelişme gösteren çini ile de mekânları renklendirmiştir. İlk eserlerde tuğladan taşa geçişi, çini süslemeden önce tuğla ve sırlı tuğla kullanımı güçlendirmiştir (Yetkin, 1986: 22-24). Genel tuğla dekorasyon içerisinde bazı bölümlere yuvarlak çini çanak yerleştirilmiştir. Bu süsleme Anadolu‟da sıkça uygulanmıştır. Şeyh Karemeddin Türbesi bunun ilk örneklerindendir. Baccini olarak adlandırdığımız bu süsleme tekniği Akşehir Küçük Ayasofya Mescidi‟nin kubbe eteğindeki kûfi yazı kuşağının alt kısmında da görülmektedir (Öney, 1976: 34; Yetkin, 1964: 65-77; Şimşir, 2005: 188).

Cami, mescit ve medrese minarelerinde daha dayanıklı olduğundan dolayı sırlı tuğla ve az da olsa çini kullanılmıştır. Yapıların içi ise özellikle duvarların alt kısımları tek renk sırlı çinilerle kaplanmıştır. Kare, dikdörtgen, altıgen veya üçgenlerden oluşan plakalar mekâna bazen iki bazen üç ayrı renkle kompozisyon oluşturacak şekilde uygulanırlar. Bu teknik lahitlerde görülmektedir. Konya Karatay Medresesinde olduğu gibi ender olarak tek renk sırlı çinilerin üzerinin altın yaldızla bezendiği görülür.

Kabartma çiniler Anadolu Selçuklu eserlerinde çok az kullanılmıştır. Kitabeler ve yazılar da uygulanan bu teknikte çok az olsa da bitkisel desenler uygulanmıştır (Öney, 1988: 84-86). Kabartma harfli çinilerin en güzel örnekleri Konya Kılıç Arslan Kümbetinin içindeki Selçuklu Sultanlarının lahitlerinde, Sivas Keykavus şifahanesinin türbe kapısı üzerindeki kitabede ve Artuklu Saray

10

kazılarında çıkan kare şeklindeki levhalar üzerinde görülmektedir (Aslanapa, 1993: 148).

Çini mozaik tekniği, Anadolu ve İran‟da aynı zamanda kullanılmaya başlamış fakat Moğol istilası nedeniyle İran‟da duraklamış Anadolu‟da ise devam ederek gelişmiştir (Yetkin,1986: 14). Yapı içinde kullanılan bu teknik kubbe, kubbe içi, kemer, niş, duvar kaplamaları ve mihraplarda uygulanmıştır.

Selçuklu devri çini mozaik mihrapları Anadolu‟nun İslâm mimarisine kattığı en büyük yenilik olarak görülmektedir. Firuze, lacivert, mor çini parçacıklarının geometrik, bitkisel, kûfi ve sülüs yazılar meydana getirilerek mihraplar süslenmiştir (Erdemir, 1989: 60-63).

Tuğla, sırlı tuğla ile kullanılan mozaik çini kubbe ile kubbeye geçişlerde başarılı bir şekilde uygulanmıştır. Kubbeler kısmen veya tamamen çini mozaikle bezenmiştir.

Anadolu Selçuklu çini sanatında kullanılan diğer teknikler sıratlı, lüster ve minaidir. Bu teknikler saray yapılarında uygulanmıştır. Çok süslü olan saray çinileri genellikle yıldız ve haç formlu olup dini mimarilerden farklı olarak figürlü desenlerle bezenmiştir (Öney, 1988: 89-92). Minaî tekniği 12.yy‟da ortaya çıkmıştır (Yetkin, 1965: 62).

Alâeddin Keykubat‟ın Beyşehir gölü kıyısında yaptırdığı 1220-1237 tarihli Kubadabad sarayı kazılarında sıratlı tekniğinde yapılmış çini levhalar bulunmuştur. Çiniler sekiz köşeli, yıldız ve yıldızların arasını dolduran haç biçimindedir. Çiniler Türk sanatında kullanılan mitolojik unsurlarla bezenmiştir (Önder, 1986: 3-6). Bu çinilerde kullanılan nar motifi daha sonra Osmanlı çini sanatında da kullanılmıştır.

14.yy. Beylikler devrinde eserlerinde Selçuklu çini sanatı devam ettirilmiş fakat aynı zenginliğe ulaşılamamıştır. Beyşehir Eşrefoğlu Cami muhteşem çinileri ile bu dönemin nadide eserlerindendir.

Bu yüzyılın başında Birgi Ulu Cami‟nin mihrabı ile 1374 tarihli Selçuk İsa Bey Cami kubbe geçişlerini süsleyen çini mozaikler Selçuklu sanatının oldukça sadeleşmiş ve yavanlaşmış örneklerindendir.

Karaman‟daki alçı dekor ve harç içine yerleştirdikleri mozaik çini örnekleri, 1382 tarihli Hatuniye Medresesi süslemelerinde, Konya Hasbey Darülhuffazı‟nın

11

mozaik çini mihrabında, Ermenek Tol Medrese Türbesinde, Konya Burhaneddin Fakih Dede Kümbetinde uygulanmaya devam etmiştir (Aslanapa, 1977: 45).

Konya, Karaman, Beyşehir ve Ermenek‟teki 14.yy. başlarına ait duvarları eskiden kapladığı belli olan altıgen çini plakalar Selçuklu geleneğini devam ettiren örneklerdendir (Öney, 1993: 91).

2.2.5.Osmanlı Dönemi Çini Sanatı

Selçuklu çini sanatının merkezi olan Konya, Osmanlılar zamanında İznik, Kütahya gibi çini merkezleri kurulunca tamamen önemini kaybetmiştir. Buna rağmen ilk Osmanlı mimari eserlerinin süslemeleri Selçuklu geleneğini yansıtmaktadır (Aslanapa, 1977: 45).

Çini yapımı ve gelişimi bakımından Osmanlı İmparatorluğun ilk başkenti olan İznik önemli bir yer tutmaktadır. İznik atölyelerinde yeni buluşlar ve tekniklerle çini yapımı kolaylaştırılmış ve seri hale getirilmiştir.

Osmanlı duvar çiniciliğinde ilk yenilik mozaik çini tekniğinden ayrılmak ve renk tespitinde yeni metotlar bulmak yolunda olmuştur. Bir plaka üzerinde farklı sırların birlikte uygulanabileceği renkli sır tekniği kullanılmaya başlanmıştır (Kerametli, 1986b: 32).

Böylece Selçuklularda bütün mimari eserlerde kullanılan mozaik çini, yerini bu tekniğe bırakmıştır. Bu tekniğin yanı sıra Osmanlı mimari süslemesinde tek renkli sır ve sıraltı tekniğin de kullanıldığı günümüze kadar gelen eserlerden anlaşılmaktadır.

İznik Yeşil Cami‟nin minaresini süsleyen en eski Osmanlı çinileri Selçuklu süsleme geleneğini devam ettirmesine rağmen renk farklılıkları onlardan daha zengindir. Kullanılan yeşil ve firuze renklerin çeşitleri ve zenginliği dikkat çekicidir. Selçuklu eserlerinde uygulanan renklerin farklı tonlarla çeşitlendirilmesinin yanı sıra kül rengi, sarı, beyaz renkleri kullanılmıştır (Aslanapa, 1977: 45).

İlk dönem eserlerinden kalan en önemli çinili eserler Bursa‟da bulunan Çelebi Mehmet Camii ve Türbesidir. Yapıların duvarları belli bir yüksekliğe kadar Beylikler dönemi mimari eserlerinin süslemelerinde de kullanılan tek renk sırlı çini plakalarla kaplanmıştır.