Prematüre ve Doğum Ağırlığı Eksik
Bebeklerin Beslenmesinde Temel İlkeler
Dr. Müyesser Tuncer*
G ir iş
Gebelik süresi 37 h a fta veya a ltın d a ve do ğum ağırlığı 2500 gm . veya a ltın d a olan bebekler, “p re m a tü re b eb ek ” o larak tan ım la n ır. Bilin diği gibi, h er 2500 gm ın a ltın d a do ğ an bebek p re m a tü re değildir. Bu günkü anlayışa göre bebeğin fizyolojik o lg u n lu ğ u n d a gebelik süresinin önem i b ü y ü k tü r. Bu gibi bebeklere y an i gebelik süresi ta m a m o lu p ta (38-40 h afta), doğum ağırlığı 2500 gm . ın a ltın d a olan bebeklere “doğum ağırlığı eksik b eb ek ” ad ı verilm ektedir. Bu bebekler 2500 m g ın a ltın d a doğan bebeklerin 1 /3 ü n ü teşkil ederler. P re m a tü re ve doğum ağırlığı eksik bebekler b ir çok fizyolojik özellikleri ile z a m a n ın d a doğan n o rm al b ebekden tam a m e n farklı o ld u ğ u n d an beslenm esinin önem le ve bilinçli b ir şekilde yapılm ası gereklidir.
P r e m a tü r e B e b e k le r in Ö z e llik le r i
P re m a tü re bebeklerin göğüs kafesi ve adaleleri iyi gelişm em iştir. Ö ksürm e ve gaz çıkarabilm eleri çok zayıftır. E m m e ve y u tm a refleksleri beslen m eleri için yeterli değildir. M idelere küçük o ld u ğ u n d an kusm aya m eyilli dirler. Böylece süt ve m ü közün akciğerlere kaçm a olasılığı o n lar için önem li b ir tehlike teşkil eder. M erkezi sinir sistem inin k o n tro lü n ü n yetersiz olu şu n d an solunum ları düzensizdir. Bu nedenle sık sık solunum ları d u ru r ve v ü cu t ısısını ay arlam ak güçleşir. Böbrekleri de ta m o larak gelişm ediğinden elekti olitlerin id ra rla atılm aları g üçtü r. Dolayısı ile h erh an g i b ir enfeksiyonda d e h id ratasy o n a ve asidoza m eyilleri fazladır.
D oğum ağırlığı eksik bebeklerin karaciğ eri glikojenden fakirdir. B una bağlı o larak böyle bebeklerde sıklıkla (% 17,5) hipoglisem i gelişir. Eger açlık süresi u zatılacak olursa bu hipoglisem i d a h a ağır b ir şekilde
1 6 0 B E SL E N M E V E D İY E T D E R G İS İ
o rta y a çıkabilir. Y ine aç b ırak ılan bebeklerde hipokalsem i, h ip e rb iliru - binem i ve asidoz kolaylıkla o rta y a çıkar ve bebeğin klinik d u r u m u n u
d a h a d a ağırlaştırır. 1
Eskiden bilindiği gibi bebek ne k a d a r kü çük o lu rsa açlık süresi o k a d a r uzatılm alı fikri b u g ünkü bilgilerim izle b a ğ d a şm a m a k ta d ır. Böyle b ir bebek eğer h asta ise veya hipoglisem i belirtileri v a rsa d e rh a l d a m a r yoluyla glikoz verilerek ted avi edilm elidir. B ü tü n b u fizyolojik değişikliklere rağm en p rem a tü re bebekler eğer enfeksiyondan k o ru n u r ve ısıları iyi ayarlanırsa basit ru tin beslenm e usulleriyle b ile gelişm eleri oldukça iyi bir şekilde m ü m kü n olm aktad ır.
P r e m a tü r e B e s le n m e s i
P rem atü re babeğin beslenm e ilkeleri d ö rt tem el ü ze rin d e ö zetlen eb ililir. 1. Beslenmeye başlam a zam anı,
2. Besin m iktarı, 3. Beslenme şekli, 4. S ütün kalitesi.
1. B e s l e n m e y e b a ş l a m a z a m a n ı : Eski bilgilere göre p re m atüre bebeklerin beslenm eye başlam a z a m a n la rı 24-96 sa ate k a d a r olabileceği şeklinde idi. Y u k arıd a izah edildiği gibi b u g ü n için böyle düşünülm em ektedir. Eğer bebeğin genel d u ru m u iyi ise, d o ğ u m d a n so n ra 3-6 saat gibi erken b ir z a m a n d a beslenm eye b a şla n ılm alıd ır. Bazı y ayınlarda erken beslenm enin hipoglisem eye y a ra rı o ld u ğ u bilid irilm ek - m ektedir. T ab iî b u ra d a en çok dikkat edilecek husus b eb eğin klinik d u ru m u d u r.
Bebekte hipoglisem i belirtileri v a r veya genel d u ru m u b ir b aşk a nedenle iyi değilse erken beslem ek y a ra r y erine z a ra r v erir. D o ğ u m ağırlığı eksik bebeklerin beslenm esinde uy g u lan a c a k d o ğ ru p ro g ra m yaln ız onların gelişmesine değil, hipoglisem iden de k o ru n m a y a y a rd ım edeceği ve bebeği nörolojik sekel y ö n ü n d en em niyete alacağ ı için ö n e m taşı m aktadır. Yeni doğan bebeklere derh al d a m a r yoluyla % 10 lu k glikoz verilm elidir. Bu tedavi süresi rah a tlık la 72 saate k a d a r u z a tıla b ilir.
Bu alandaki çalışm alara, göre p re m a tü re bebeklere a ğ ız d a n gavaj yerine d am ar yoluyla sıvı verilm esi b u bebeklerdeki ö lü m o ra n ın ı d a h a d a düşürm ektedir. Solunum güçlüğü içinde o lan bebeklere a ğ ız d a n beslen me uygulanm ası bebeğin ani o larak b ozu lm asın a ve ö lü m ü n e sebep olur. B unun için her bebek ayrı ayrı değerlen dirilm eli ve d u ru m u m ü sa it olan ve in trau terin gelişmesi gebelik süresine p a ra le l o lan b eb ek lere ilk
beslenm e 24 sa at c iv a rın d a b aşlan m alıd ır. Bu süre z arfın d a h a sta olan h e r bebek ağ ırlığ ın a bakılm aksızın d a m a r yoluyla beslenm elidir. H a sta olan veya o lm ay an h e r bebeğe açlık süresinin u z a m a sın a k atiyen izin verilm em elidir.
2. B e s i n m i k t a r ı : ilk başlangıç için besin m ik ta rla rı bebeğin ağırlığ ın a göre h azırlan m ış b ir listeye u y u la ra k yapılır. T a b lo I. de b ebe ğin ağırlığına göre b ir defad a verilecek m ik ta rla r görülm ek tedir.
T A B L O I
B eb eğin A ğ ır lığ ın a G ö r e 1 D e fa d a V e r ile c e k M ik ta r la r Bebeğin A ğırlığı
(Gm)
1 D efada V erilecek M ik tar (cc)
1000 d a n az 4-6
1000-1500 6-8
1500-2000 8-15
2000-2500 15-20
Beslenm e a ra la rı bebeğin m idesinin kapasitesine göre ve aspirasyon tehlikesinden önleyecek şekilde a y a rlan m a lıd ır. Bu süre çoğunlukla 3 saattir. Y ani g ü n d e 8 defa beslenm elidir. Çok küçük bebekler d a h a sık a ra lık la rla beslenebilir.
B u n d an sonra bebeğin d u ru m u n a göre h e r g ün süt m ik tarı a rttırılır. B una doktor, hem şire ve özel h allerd e diyetisyenlerle iş birliği y a p ıla ra k k a ra r verilm elidir. Bu m ik tar ilk g ü n lerin g üçlüklerini a tla ta n bebeğe kğ başına 150-160 cc sıvı ve kg b aşına 125-135 kalori verecek şekilde ay arlan m alıd ır.
3. B e s l e n m e Ş e k l i : B üyük p re m a tü re bebekler h ariç, d iğer leri h a y a tın ilk g ü n lerinde an n n e m em esini ve em zikle şişeden em em ezler. Böyle bebekler gavaj usulu ile beslenir.
Bu beslenm e yö ntem i o ld uk ça y etenek ister. H e r 3 saatte b ir ağız yoluyla bebeğin m idesine sonda konur. Şekil 1 de g ö rü ld ü ğ ü gibi sondan ın içeriye giren u z u n lu ğ u b u ru n kökü ile ksifoitin ucu arasınd aki a ra k a d a r o lm alıdır. S on d an ın d ışard a k alan u cu su dolu b ir şişeye sokula ra k h av a gelip gelm ediğine bakılır, eğer h a v a k ab arcık ları görülüyorsa b u sondan ın m ideye değil nefes b o ru su n a gittiğini gösterir. K o n tro ld a h a v a gelm iyorsa son danın u c u n a tak ılan b ir h u n i veya enjektör aracılığı ile süt ken di ağırlığının y ard ım ıy la m ideye gönderilir. B azan tık a n m a d a n dolayı süt akım ı olm azsa o z a m a n lâstik sonda yavaşça sıvazlanır.
1 6 2 B ESL EN M E V E D İY E T D E R G İS İ
Sondayı b u ru n d a n sokarak devam lı b ırak m ak d oğ ru değildir. Ç ü n k ü b u ru n d a enfeksiyonlara ve b u ru n deliğinin tık an m asın a sebep olur. A ğızdan konan sonda em m e refleksinin devam ını sağlar ve bebeği d a h a m em n u n eder.
Arzu edilen m ik tar sütün tam am ı m ideye b o şa ltıld ık ta n sonra, sonda bir klem p ile k ap atılır ve dışarıya alınır. Bebeğin beslenm esi ta m a m lan nca d erhal o tu rtm ak ve gazını çıkarm ak gerekir. E ğer bu işlem y a p ıl mazsa bebek gaz çıkarırken kusabilir ve aspirasyonla b o ğ u lu r. Bebek gavajla beslenme sırasında sağ tarafın a yatm ış o lm alıd ır. Beslenm e bittikten sonrada sağ tarafın a y a ta r d u ru m d a b ırak ılm alıd ır. Çok h a re k e tli bebeklerin kolları hafifçe sarılacak olursa beslenm e d a h a kolaylıkla y a p ıla bilir. Bebek şişe ile beslenmeğe hazır o ld u ğ u n u ağ zın a k o n u lan sondayı emme suretiyle bellli eder ve an cak b u n d a n sonra em zik ile beslenm eğe geçilebilir. D am lalıkla besleme bu gün için önerilen b ir y ö n tem değild ir.
Bebeğe verilecek sütün sterilizasyonu ve gavaj ta k ım ın ın tem izliği zorunludur.
Sütün Hazırlanması: P rem atü re bebekler için kalite b a k ım ın d a n özel
bir sütün gerekli olup olm adığı u zu n yıllar d ü şü n ü lm ü ştü r. Ö zelikle yüksek proteinli sütlerin bebekleri d a h a iyi geliştirebileceği fik ri o rta y a atılmış ve böyle hazırlanm ış sütler, birçok p re m a tü re m erkezleri ta ra fın
Ş e k il 1
d a n kullanılm ıştır. U z u n süreli a ra ş tırm a la rd a g ü nlük kg. başına 3 gm p ro tein verilen bebeklerle kğ. b aşın a 8 gm p ro tein verilen bebeklerin eşit şekilde b ü y ü d ü k leri gösterilm iştir. D iğer y a n d a n gereğinden yüksek kalorili sütlerin de bebeklerd e ağırlık a rtm asın a sebep o lduğu halde büy üm ey i etkilem ediği g ö rü lm ü ştü r. Bebeklere elektrolitleri yüksek k onsan trasy o n d a sütler v erildiğinde b u elektrolitlerin b ö brekten a tıl m asın d a güçlük o ld u ğ u n d an extra-sellüler sıvının artm ası ile d ö rt h a fta n ın son una d oğru gö rü len ödem lere sebep o lm ak tad ır. V erilen k a rb o n h id r a t ister laktoz ister sakkaroz olsun p re m a tü re bebekler ta ra fın d a n iyi b ir şekilde k u llan ılm ak tad ır. Y ine b u b eb eklerde g a ita d a kayb edilen yağ m ik tarı ile bebeğe verilen yağ ın cinsi a ra sın d a aşikar b ir ilişki olduğu b ilinm ektedir. Bitkisel sıvı y a ğ la r genellikle d a h a iyi k u lla n ılm ak ta d ır. B ebeğin sıvı ihtiyacı kğ. b aşın a 150 cc ve k alori ih tiy acı kğ. b aşın a 125-130 kalori o lara k v erildiğinde ih tiy acı iyi b ir şekilde karşılanm ış olur.
P re m a tü re bebekler için ideale yak ın süt, steril h azırlan d ığ ı tak tird e, pro tein i kğ başına 3 gm , k a rb o n h id ra tı to ta l k alo rinin % 43.3 olm ak üzere ve sakkaroz veya laktoz şeklinde, y ağları k alo rin in % 48 i olm ak üzere a n n e sü tün e b en zer şekilde ve az elektrolit içeren nitelikte olm alıdır.
L ak tik asitli sütler p re m a tü re bebeb ek lerd e asidoz y ap a ca ğ ın d an ku llan ılm am alıd ır.
P re m a tü re bebeklerde v itam in lere m ü m k ü n o ldu ğu k a d a r erken başlanılm alıdır ki bu d a çoğunlukla ikinci h a fta d ır. P re m a tü re bebeklerin d em ir ihtiyacı n o rm al b ebeklerden fazladır. Ç ün k ü , d em ir dep oları d a h a fakir ve b üyüm eleri hızlıdır. Bu nedenle d em ir p re p a ra tla rı veril m elidir. D em ir m ik tarı kilogram başına 2 m g elem ental d em ir o larak h esaplan m alı ve g ü n d e 3 öğünde verilm elidir. A m erik a’d a olduğu gibi içinde dem ir b u lu n a n sütler k u llan ılacak olursa bebeğe ayrıca d em ir ver m eğe gerek kalm az.
Ö z e t
Son y ıllard a gelişen bilgilerin ışığı a ltın d a p re m a tü re bebek ve eskiden p re m a tü re bebek gibi düşün ü len doğum ağırlığı eksik bebeklerin fizyolo jik d u ru m la rı ve beslenm elerindeki özellikler anlatılm ıştır. P re m a tü re
bebeğin ilk beslenm e zam an ı, sü tü n m iktarı, veriliş şekli ve sü tü n kalitatit ve k a n tita tif değeri üzerin d e özellikle d u ru lm u ştu r.
K A Y N A K L A R
1. W eintraub. D., A broraa, A., Schw aıtz, R .N .: U sual R an g e of In itia l P re m atü re Fce- ding. P re m atü re In fa n t a n d N urseıy M a n u al, C hildrens H ospital of Buffalo New York, 1964.
1 6 4 B E SL E N M E V E D İY E T D E R G İS İ 2. H olt, L ., S ynderm an, E .: T h e Feeding o f P re m a tü re a n d N ew b o rn In fan ts. P ed.
Clin. o f N o rth Am er. 13: 1003, 1966.
3. R aboyr, I.F .: T h e Efiects of E arly a n d L ate F eeding o f In tra u te rin e F e ta lly M a l- nourished Infants, Ped. 41: 261, 1968.
4. M am unes, P .: E arly Intravenous Feeding o f T h e Low B irth W eig h t N eo n a te. P ed. 43: 241, 1969.
5. W u. P.Y .K ., T eilm ann, P ., G abler, M ., V au g h a n , M ., a n d M etcoff, J . : “ E a rly ” Versus “L a te ” Feeding of Low B irth VVeight N eonates. P ed. 3 9 : 733, 1967.
