Kapulukaya Solidus Definesi

(1)

KAPULUKAYA SOLIDUS DEF~NES~~

MEL~~ H ARSLAN*

Burada ele al~nan definenin K~r~kkale ili, Keskin ilçesi s~ n~rlar~~ içinde, Kapulukaya Baraj Gölü yak~ nlar~nda bir testicik içerisinde bulunmu~~ oldu~u söylenmi~ti. Bu define 1991 y~l~~ Temmuz ay~~ içerisinde de~erli koleksiyoner Say~n Yüksel ER~MTAN`• taraf~ndan bir eski eser sat~c~s~ndan sat~n al~nm~~-t~r.

Definedeki sikkeler ile define kab~~ testicik Geç Roma Dönemine ait olup, definedeki 21 adet alt~n sikke, Solidus olarak isimlendirilmektedir. Büyük Constantinus'un olu~turdu~u yeni bir para birimi olan Solidus, imparator Dioclatianus'un yapm~~~ oldu~u büyük çapl~~ para reformundan sonra ortaya ç~ km~~t~ r. M.S.284-305 y~ llar~~ aras~nda hüküm süren Dioclatianus, gerçekle~tirdi~i para reformu ile tarihte önemli bir yer alm~~t~. Bu reformdan sonra Büyük Constantinus yeni bir para sistemi olu~turmu~~ ve olu~turdu~u bu sistem M.S.324 tarihinden ba~layarak bütün imparatorlukta benimsenmi~ti. Yeni alt~ n para birimi olan Solidus, eski alt~n para birimi Aureus'dan daha hafifti. Ba~lang~çta 7.50 g kadar a~~rl~~~~ olan Aureuslar Büyük Constantinus devrine gelinceye kadar hem alt~n, hem de a~~rl~k de-~erlerinden kaybetrni~lerdi. A.ureuslann son a~~rl~klar~~ 5.00 gr hatta 4.50 gr civar~ na kadar dü~mü~tür. M.S. 324 deki para reformundan sonra Aureus'lar~n yerini alan Soliduslar~n a~~rl~klar~~ 4.40 gr ile 4.50 gr civar~nda tutulmu~tur.

Definede ad~~ geçen imparatorlar:

1 - I. Valentinianus (M.S. 364-375) 1 Adet

2 - Valens (M.S. 364-378) 16 Adet

3 - Gratian (M.S. 367-383) 3 Adet

4 - II. Valentinianus (M.S. 375-392) 1 Adet

* Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Sikke Seksiyonu.

.` Say~ n Yüksel Erimtan'a kültür varl~klar~m~za katk~lar~ndan, böyle de~erli bir hazineyi ülkemize kazand~rm~~~ olmas~ndan ve bu yay~ n~~ yapmama izin vermesinden dolay~~ sonsuz te~ekkür ederim.

(2)

Buradan da görüldü~ü gibi definede yer alan tüm sikkeler kronolojik bir s~ra takip eden Valentinianus Sülalesi'nin dört ayr~~ imparatoruna aittir. Söz konusu sikkelerin bas~ld~~~~ darphane ise Antiochia (Antakya) d~r. Definenin di~er önemli bir özelli~i ise bu darphanede bas~lm~~~ ayn~~ tip sik-keler içinde farkl~~ atölye (Officinae) i~aretleri ta~~mas~d~r.

Roma sikkelerinde M.S. 3. yy sonundan itibaren görülmeye ba~layan bu i~aretler (K~saltmalar), belirli bir a~~rl~kta olmayan paran~n nerede ve hangi atölyede bas~ld~~~n~~ ve sorumlu memurun kim oldu~unu bulma olana~~n~~ sa~l~yordu. Sikkenin arka k~sm~nda, figürün hemen alt~nda bulunan bu i~a-retleri üç lus~r~a ay~rarak inceleyebiliriz:

1 - P= Pecunia (Para-Sikke), M= Moneta (Para-Sikke), S= Sacra (Kutsal), SM= Kutsal Para

2 - Paran~n bas~ld~~~~ ~ehrin isim k~saltmas~.

3 - ~ehirdeki ana darphaneye ba~l~~ bask~~ atölyelerinin tan~ t~c~~ numara-lar~. Bu numaralar Yunanca A= Alfa, B= Beta, E= Gama, ls= Deha v.b. göste-rildi~i gibi; Latince 1= Prima (Birinci), 2= Secundia (~kinci), 3= Tertia (Üçüncü) v.b. ~eklinde gösterilebilinir.

Bu söylediklerimize definedelsi AN O B H örne~ini verebiliriz. 1 2 3 4

1 - AN Antiochia isminin k~saltmas~~ (Darphane ismi) 2 - O Officinae (Atölye ismi)

3 - B Darphane seri numaras~.

4 - H Officinae (Atölye numaras~, Yunanca 8 rakkam~) II. VALENTINIANUS'A AIT ÜN~K SOL~DUS

Bu definede yer alan II. Valentinianus'a ait Antiochia bask~l~~ ünik sik-keye hiçbir yay~nda rasdanamam~~ur. Ancak büyük bir ~ans eseri, benzeri bir sikkeyi Guy LACAM, Numismatic Cronicle 1990 say~s~nda "A New Consular Solidus in The Name of Valens from The Mint of Antioch" isimli makalesiyle tan~tm~~~ ve tart~~maya açm~~t~r. Guy LACAM'~n makalesindeki Valens'e ait Consular Solidus ile ER~MTAN Koleksiyonu'ndaki 21 paradan olu~an bu de-fine içerisinde olan II. Valentinianus'a ait Consular Solidus birçok yönden

(3)

KAPULUKAYA SOLIDUS DEF~NES~~ 17 birbirine benzemektedir. Her iki sikkenin de arka yüzlerinde ortak impara-torluk ve konsüllük yapm~~~ olan Valens ve II. Valentinianus konsüllük man-tosu giymi~~ olarak resmedilmi~lerdir. Ön yüzdeki imparatorlar~n büstleri de yine konsüllük elbiselidir. En önemli nokta ise her iki sikkenin Antiochia'da darp edilmi~~ olmas~d~r. Fransa sikke pazar~na gitmi~~ olan sikke de Erimtan Definesinden olmal~d~r. Bizim definemizle hemen hemen ayn~~ tarihlerde yurt d~~~na kaç~r~lm~~~ olan bu benzer ve ünik sikkenin yay~n~~ sayesinde defi-nemizin daha önceden parçalanarak sat~ld~~~n~~ ö~renmekteyiz. Guy LACAM söz konusu bu makalesinde Valens'in Consular Solidus'unu yay~nlarda bula-mad~~~n~~ ve Frans~z sikke pazar~na yeni sürülmü~~ oldu~unu söylemektedir. Arka yüzde konsüllük mantosu giymi~~ ki~ilerin M.S. 376-378 y~llar~nda bera-ber konsüllük yapan Valens ve kuzeni II. Valentinianus olduklar~n~~ belin-mektedir. Valens bu s~rada 5. ve 6. konsüllü~ünü, II. Valentinianus ise 1. ve 2. konsüllü~ünü yapmaktayd~. Bu iki konsüllük süresince Valens k~~~~ Antiochia'da geçirrni~tir. Konsüllük görevini de burada iken kabul etmi~~ ol-mal~d~r. Asl~nda her iki imparatorun hangi tarihte beraber konsüllük yapt~~~~ kesin olarak bilinememektedir. Bu durumda II. Valentinianus 22 Kas~m 375'de imparator oldu~una göre, bu sikke 375'den önceye ait olmamal~d~r. II. Valentinianus'un imparatorlu~u Antiochia'da 376 y~l~~ ba~lar~nda duyul-mu~tur. Bu yeni Consülar Solidus'da 376 y~l~~ içersinde darp edilmi~~ olmal~-d~r. Çünkü Valens'in arka yüzünde tek konsüllü~ünü gösteren (Bkz. R.I.C. Antioch No 17) bir sikke bilinmektedir. Bu sikke 376 senesine tarihlendirilir ki, o y~lda II. Valentinianus'un konsüllü~üne karar verilmi~~ olup henüz ilan edilmemi~~ olmal~d~r. Bunu teyit eden di~er bir husus "Nobilissimus Puer" olarak sikkelerde görünemiyece~idir. Valens'in tüm di~er konsüllükleri im-paratorlu~u ile birlikte saptanm~~t~r. Büyük olas~l~kla Do~u'da imparatorluk yapan Valens ile Bat~'da (Roma) yeni, ortak, imparator seçilmi~~ olan II. Valentinianus aras~ndaki önemli bir anla~man~n an~s~na, Antiochia darpha-nesinde her iki imparatoru konsül olarak gösteren bu sikkeler bas~lm~~~ olma-l~d~r.

~u hususu da belirtmek gerekir ki, M~s~r'da 378 y~l~n~n ortak konsüllü~ü 15 Ocak'ta duyulmu~tu. Do~uda (As~tiochia) 376 y~l~~ ortak konsüllü~ünün en erken 29 May~s'ta ö~renilmi~~ oldu~unu saptayabiliyoruz. Bu ilginç sikke-nin vermi~~ oldu~u ipucu ile 375-378 y~llar~~ içinde Antiochia'da bas~lm~~~

(4)

Soliduslan daha iyi tan~yacak ve tarihlendirebilece~iz. Böylece Antiochia da bu döneme ait olmas~~ gerekip de ba~ka y~llara tarihlenen baz~~ sikkeleri daha do~ru aç~klam~~~ olaca~~z. (Bkz. R.I.C. Antioch, 21, 22 ve 39 nolu sikkeler).

Sonuç olarak, Guy LACAM'~n makalesindeki Valens'e ve ER~MTAN Koleksiyonu'ndaki II. Valentinianus'a ait Antiochia bask~l~~ yeni tip Consular Soliduslar sayesinde nümizmatik dünyas~~ bir çok soruyu çözmeyi ba~aracak-t~r.

KAYNAKÇA

1 - Cohen : H. Cohen, Description Historique des Medailles Frappees sous L'empire Romain Communement appelees Medailles 2.e edition. Paris/London, 1880-1982.

2 - RIC : H. Mattingley, C.H.V. Sutherland, R.A.G. Garson, and J.W.E. Pearce; The Roman Imparial Coinage, Volume IX. London, 1968. 3 - NC : Numismatic Chronicle, London, 1990 (Bkz. Guy LACAM; A New

Consular Solidus in the Name of Valens from the Mint of Antioch, sayfa 237 Plate. 23 A.

4 - Oktay AKS~T : Roma imparatorluk Tarihi, ~stanbul üniversitesi Edebiyat Fakültesi yay~nlar~~ No. 2052, ~stanbul, 1985.

(5)

2-) D.N

VALENS-PER. F.AVG 1 Nolu Sikke ile ayn~ , fakat

R.I.C.9: 16d 4.48gr

darphane i~areti; ANOBS ₅

KAPULUKAYA SOLIDUS DEF~NES~~ 19

KATALOG Valentinianus (M.S. 364-375) Antiochia Darb~~ 367-375 Y~llar~~ A~r. Referans Yön

Ön Yüz Arka Yüz

o 1-) D.N. VALENTINI- GLORLA-R-O-MANORVM ANVS P F.AVG • ~mparatorun rozet diademli, drapeli, z~rhl~~ biistü sa~a. R.I.C.9: 16b 4.47gr Roma ve Constantinopolis,

mi~-ferli, taht'ta oturuyorlar, Roma cepheden. Constantinopolis ba~~n~~ Roma'ya çevirmi~. Her ikisi asa ve bir kalkan tutuyorlar. Kalkan üze-rinde : VOT/ X/MVL/XX yaz~yor. Constantinopolis sa~~ aya~~ n~~ bir pruva üzerine dayam~~~ durumda. Yukar~ da-Ortada H~ ristiyan haç'~. A~a~~da darphane i~areti, ANOBE

Valens (MS. 364-378) Antiochia Darb~~ 367-375 YILLARI

12

2 Nolu ile ayn~~ ANOBS R.I.C.9: 16d 4.50gr 5 1 Nolu ile ayn~, fakat darphane R.I.C.9: 16d 4.50gr i~areti; ANOBZ

6 4 Nolu ile ayn~~ ANOBZ R.I.C.9: 16d 4.46gr

6 imparatorun rozet

diademli, drapeli, z~rhl~~ büstii sa~a. 2 Nolu ile ayn~~ 2 Nolu ile ayn~~ 2 Nolu ile ayn~~

(6)

2 Nolu ile ayn~~ D.N.VALENS-PER.FAVG ~mparator'un inci diademli, drapeli ve z~rhl~~ büstü. 7 Nolu ile ayn~~

7 Nolu ile ayn~~

D.N.VALENS-PER.F.AVG. imparator'un ro-zet diademli, dra-peli ve z~rhl~~ büst~l sa~a

10 Nolu ile ayn~~

7 Nolu ile ayn~~

4 Nolu ile ayn~~ ANOBZ

1 Nolu ile ayn~, fakat darphane i~areti; ANOBH

7 Nolu ile ayn~~ ANOBH

7 Nolu gibi ANOBH

1 Nolu ile ayn~~ fakat kalkan üzerinde VOT/X/MVLT/XX yaz~s~~ ve darphane i~areti; ANOB0 R.I.C.9: 16d 4.45gr 12 R.I.C.9: 16c 4.33gr 6 R.I.C.9: 16c 4.51gr 6 R.I.C.9: 16c 4.48gr 11 R.I.C.9: 16d 4.41gr 5 R.I.C.9: 16d 4.47gr 6 R.I.C.9: 16c 4.46gr 11

10 Nolu ile ayn~~

7 Nolu ile ayn~~

10 Nolu ile ayn~~

7 Nolu ile ayn~~

12 Nolu ile ayn~, fakat darp- R.I.C.9: 16d 4.46gr

hane i~areti; ANOBI ₁₁

12 Nolu ile ayn~, fakat darp- R.I.C.9: 16c 4.47gr

hane i~areti; KANOB0 ₁₁

hane i~areti; PANOBP ₁₂

hane i~areti; PANOBH ₁₁

(7)

VICTORIA AVGVSTORVM Victorya, z~ rh ve kalkan kümesi üzerinde sa~a oturuyor. Dizinde tuttu~u kalkan üze-rinde VOT/V/MVL/X yaz~lar~. Sa~~ bo~lukta monogra~n Haç ve darphane i~areti; ANOBI 18 Nolu ile ayn~, fakat darp-hane i~areti; KANOBE

R.I.C.9: 21a 4.47gr 12

R.I.C.9: 21b 4.52gr 5

hane i~areti; PANOBH ₁₂

KAPULUKAYA SOLIDUS DEF~NES~~ 21

Gratian (M.S.367-383) Antioch~a Bask~s~~ 367-375 Y~llar~~ D.N.GRATIA-NUS P.F.AVG ~mparator'un inci diademli, drapeli ve z~rhl~~ büstü sa~a. D.N.GRATIA-NVS.P.AVG ~mparator'un ro-zet diade~nli, dra-peli ve z~ rhl~~ büstü sa~a.

D.N.GRATI-ANVS.AVG ~mparator'un ro-zet diademli, dra-peli ve z~rhl~~ büstü sa~a. 21 D.N.VALENTINIA NVS IVN.P.FAVG. ~mparator'un inci diademli, drapeli ve imparatorluk mantosu giymi~~ büstü sola. Sa~~ elinde mappa, sol elinde asa tutuyor.

Valentinianus (M.S.375-392) Antiochia Bask~s~~

376 Y~l~~ GLORIA-ROMANOR

~ ki imparator (Valens ve II. Valentinianus) ayakta, cepheden. Her ikisi de konsüllük mantosu giymi~. Ba~lar~~ diademli ve haleli olup, sa~~ ellerinde mappa, sol ellerinde asa tutmaktad~ rlar. Yukar~-ortada Haç ve darphane i~areti; ANOBI NC.1990 4.45gr PL.23A 6 Arka yüzü ile benzer. Not: Bu sikke ünique (tek örnek)

(8)