Günlük yaşantımızda, iliş-kide olduğumuz insanlara karşı, kendi kendimize karşı, uzaktan tanık olduğumuz olaylara karşı sürekli ahlâki yargılarda bulunuruz. Örne-ğin, elektrik paranızı yatır-mak için uzun bir kuyruğa girmişsiniz; bir saattir bu kuyrukta bekliyorsunuz, neyse ki size sıranın gelmesi-ne birkaç kişi kalmış. Ancak saat 11:30’u gösteriyor. Yarım saat sonra memurlar öğlen ta-tiline girecekler. Bu yarım saat içinde paranızı yatıra-mazsanız, en az bir saat daha orada beklemeniz gereke-cek. Ama görünüşe bakılırsa öğleden sonraya kalmadan veznedeki işinizi bitirebile-ceksiniz. İşte böyle bir or-tamda öne geçmeye çalışan biriyle karşılaşsanız, o kişiyi yaptığı hareketten dolayı saygısızlıkla suçlar hatta ister istemez sesinizi bile yüksel-tebilirsiniz.
Başka örnekler vermeyi sürdürelim: Sorumluluğu-muzda olan işe karşı gereken özeni göstermemişsek içimiz içimizi yer adeta; kendi
ken-dimize kızarız. Kendimizi yargılarız.
Medyada izlediğimiz bi-limsel olaylara ve bilim adamlarına karşı sinirlendiği-miz ya da övgüye değer bul-duğumuz durumlar da çok olmuştur. Bu sırada da hep yargıda bulunur, yorumlar yaparız. Aslında bizlerin bu yaptığı, etiğin konusu olan ahlâki eylemleri kendimize göre yorumlamaktan başka bir şey değildir. Bizlerin bel-ki farkında olmadan yaptığı bu yargılamalar zaten etik denilen bilim dalıyla, öteden beri yapılmaktadır. Örneğin, "Bilimsel Etik'' bilim ve üni-versite çevrelerinin dünyada ve Türkiye'de önem verdiği en güncel konulardan biridir. Bilim etiği, bilim adamla-rının çalışmaları sırasında uyacağı ahlâki talepleri yan-sıtır. Bilim adamı hem içe, hem de dışa karşı sorumlulu-ğu olan insanlardır. Örnekle-mek gerekirse, bilim adamı-nın kendi iç dünyasına olan sorumluluğunu meslek ahlâ-kı belirler. Bu ahlâk gereğidir ki, bilim adamı çalışmalarını
sürdürdüğü alanda, gerçeğin ne olduğunu ortaya koymak-la yükümlüdür. Bu gerçeği ortaya koyarken de, uluslara-rası geçerli olan standartlara uygun, bilimsel çalışma yön-temlerine uyma zorunluluğu vardır. Örneğin, bilim adamı çalışmaları sırasında verileri-ni kendi istediği doğrultuda değişime uğratamaz, elde et-tiği sonuçlar her zaman doğ-rulanabilir olmalıdır. Araştır-malarında kullandığı bilgile-rin kaynağını doğru ve eksik-siz bildirir. Yine bilim adamı meslek ahlâkı gereği rüşvet kabul etmez, yaptığı çalışma-larla kendisi arasına da mesa-fe koyar ve yaptıklarına eleş-tirel bir gözle bakabilmeyi becerir. Centilmenlik ve dü-rüstlük ilkelerini uygular.
Bilim adamının dışa yani topluma karşı da sorumlulu-ğu vardır. Örneğin, deney adı altında bilimsel dayanağı olmayan vahşi uygulamalar yapmaz. Projelerinin var olan risklerini açıklar, insan-ları kötü niyetli kullanımlara karşı uyarır; zararlı olabilece-ğini bildiği halde araştırma-larını sürdürmekte direnmez ya da beklediği getiri,
götü-receklerinden çoksa o araş-tırmasına devam etmekten vazgeçer. Bilim adamlarının doğa ve yaşam birlikteliği konusunda kamuoyunu bil-gilendirme, aydınlatma ve uyarma yükümlüğü vardır; ama bu yükümlülük de, ula-şılan bilimsel veriler, sonuç-lar ve bilim etiği ilkeleriyle belirlenmiştir. Bilim adamla-rı, kendi aralarında kuramsal çalışmalarıyla ilgili tartışma-larını, kamuoyu önünde yap-mazlar. Çünkü bu tartışma-lar, özellikle de çelişkili ol-duğu durumlarda, bilime ve bilim adamına yönelik te-reddütlerin çıkmasına ve gü-vensizliğe neden olabilir. Bi-lim de, biBi-lim adamları da yalnızca bilimsel gerçeklerle konuşur; kehanetlerde bu-lunmazlar.
Bütün bu yazılanlar etiğin pratiğine yönelik konuların-dan yalnızca biri olan bilim etiğinin ne olduğunu anla-mamızı sağladı. Peki günlük yaşama baktığımızda, bilim etiği ilkelerine ne ölçüde uyuluyor? Tartışmaya açıyo-ruz. Gülgûn Akbaba
102
Bilim ve TeknikForum
Bilim Etiği
İşitme Engelliler,
Sorunları ve
Genom Projesi
İşitme engelliler, daha yaygın kul-lanımıyla sağır-dilsizler, çeşitli yönler-den özürlü olarak doğmuş insan grup-ları içerisinde en yaygın olanlardandır-lar. Bunlar genelde işitme duyularının işlevsiz olması nedeniyle aynı zaman-da konuşamamaktadırlar. Çünkü, işi-ten-duyan insan duyduklarını, çocuk-luğundan itibaren geçirmiş olduğu çevresine uyum ve eğitim süreci çer-çevesinde tellaffuz etme özelliğini dev-reye sokarak ifade etmektedir. Özetle sağırlık-dilsizlik engellerinin birlikteliği, aslında ikincisinin birincinin doğal so-nucu olmasından kaynaklanmaktadır. Sağır olan, dilsizlik gerekçesi olabile-cek başka bir neden olmasa bile, sırf bu nedenle aynı zamanda dilsiz de ol-maktadır.
Doğaldır ki, işitme engellilerin eği-timi, kulağa seslenerek değil, göze seslenerek yapılmaktadır. Öğrenciler, ses olgusunu algılayarak değil, sergi-lenen hareketleri kavrayarak anlamaya çalışmaktadırlar. Aslında bu durum bazı noktalarda olumsuzluklara neden
olabilmektedir. Örneğin, taşıt kulla-nanlar, önlerindeki insanın, arabanın kornasını duyarak çekileceğini varsa-yıp hızlarını kesmezlerse ve önlerine çıkan işitme engelli biriyse bir felakete neden olabilirler. Öte yandan bu du-rumdaki kişiler, çevrelerinde olup biten gelişmelerden, ancak görebildikleri eğitim-öğretim oranında haberdar olup, yararlanabilmektedirler. Bu en-gele sahip kişilerin, söz konusu engel-den olabildiğince az etkilenecek bi-çimde hayata hazırlanmaları gerekir. Bu hem kendilerine, hem de topluma yararlı olmaları anlamında önem taşır. Bu nedenle, özel statüde eğitim-öğre-tim kurumları kurulmuştur. Sekiz yıllık ilköğretim ve ayrıca lise düzeyinde eğitim veren bu kurumlarda, özel bir müfredatla öğrencilere öncelikle yaz-ma, yazılanı anlama ve dudak okuma becerisi sağlanmaya çalışılmaktadır. Bu sayede, karşılıklı ilişkide bulunduk-ları kişilerle daha rahat bir biçimde di-yalog kurabildikleri gibi, sosyal gerek-sinimlerini giderme noktasında da bir ölçüde rahatlamış olmaktadırlar. An-cak, gerek bu tür eğitim veren okulla-rın sayısının ve öğretmenlerin azlığı, gerekse teknik olanakların yetersizliği nedeniyle, nitelikli bir eğitim-öğretim
yapılamamakta ve daha çok işaretle anlaşma yoluna gidilmekte; öğrenci bu yöne kanalize edilmektedir. Aslında okul sayısındaki yetersizlik ve diğer olanaksızlıklar nedeniyle okul sürecini yaşayamamış olanlar da, yaygın bir bi-çimde bu yolla yani diğer insanlarla ve birbirleriyle işaretle anlaşmaktadırlar. Ama bu tarz anlaşmanın çok karmaşık olan sosyal yaşam içinde, çeşitli konu ve alanlarda ilişki kurmaya yeter-li olmayacağı kuşkusuzdur. Bu nedle böynedlesi engelnedleri olmayanların, en-gellileri hoşgörüyle karşılamaları gere-kir. Aslında bütün engellilerin, dolayı-sıyla işitme engellilerinin de gereksinim duyduğu, acıma değil hoşgörüdür ve çeşitli alanlarda önem arzeden ola-nakların onlara da sunulmasıdır. Bu, ister kendilerine yönelik eğitim-öğre-tim olanağı olsun, isterse pozisyon olarak bu süreci yaşamaya elveriş-li olmadığı için doğrudan maddi ola-nak sağlayan herhangi bir iş olsun; iki-sine de gereksinim duymaktadırlar.
Toplumu oluşturan sağlıklı bireyle-rin, engellilere de sıcaklıkla yaklaşma-sı, onları rencide edici davranış içinde bulunmamaları gerekir. Aksine, onları incitmeden, bu engellerinin yaşamın sonu demeye gelmediğini, her
durum-da mutlu bir yaşamın olabileceğini his-settirmeleri ahlâki bir sorumluluktur da. Dahası, söz konusu sıkıntılarını olabiliyorsa paylaşarak gidermeye ça-lışmanı, toplumsal bir ödev olduğu da bilinmelidir.
Gen haritasının çözümlenmesiyle insan vücudunun olağanüstü yapısı gözler önüne serilmiştir. Umudumuz, kimilerinin bunu kötü amaçlara aracı kılmaması; bunun yerine bu tür çalış-maların, buluşların yine genlerden kay-naklanan sıkıntıları olan insanların umarsızlıklarına çare olarak kullanılma-sıdır. Bu saygıya değer bir çabadır da.
Olasılıkla hatalı ya da tahribata uğ-ramış bir gen nedeniyle işitmekten yoksun kalmış ve dolayısıyla konuşa-mayan insanların bu sorununa da eği-linmesi ve gündeme getirilerek duyar-lılık gösterilmesi önemli adımlardan bi-ridir. Beklentimiz, insan gen haritası çalışmalarından, işitme engellilerinin de yararlanabilmesidir.
Fikri Akman Van Abdurrahman Gazi İşitme Engelliler İlköğretim Okulu Müdür Yardımcısı
(Forum’da tartışılan konular: "Sağlık Taramaları", "Bilgisayar mı, Bilgiişler mi?", "Bilim Etiği".)
Ağustos 2000
103
Bilimsel Yarışmalara
Kimler Katılıyor?
Gerek TÜBİTAK’ın gerekse diğer ciddi kuruluşların düzenlemiş olduğu bilim yarışmalarına katılan öğrenciler, hep özel liseler ya da fen liselerinde okuyorlar. Bu gözlemim beni şu sonu-ca götürdü: Bilim yalnızsonu-ca belirli ke-simler tarafından yapılıyor. Oysa ülke-mizde bilimin gelişmesi için öncelikle biz gençlerin eğitimi konusunda geliş-meler olmalı. Nasıl ki özel bir lisede, ders saatleri boş geçmiyorsa ve öğren-cileri bilimsel çalışmalara özendiren öğretmenler varsa, öğrenciye bilimle il-gilenmesi için olanaklar sunuluyorsa, devlet liselerinde de aynı koşullar ol-malı.
Bunun gerçekleşmesi için kaybede-cek ya da bekleyekaybede-cek zamanımız yok. O halde varolanlar dahilinde, herhangi bir liseden, başta öğretmenlik yapan-lardan, öğrencilerin beklentileri neler olabilir?
Tacettin Şeker Gaziantep
Eğitimcilerin Eğitilmesi
Eğitim sistemimizde üniversiteye gelene kadar zorlu bir yarış gerçekleş-mektedir. Yarışı başarıyla bitirerek, sö-züm ona üniversiteye kapağı atınca(!), büyük bir çoğunluk için önceki heye-can, hırs sönmektedir. Sistemin bir parçası olan eğitimciler için de aynı şey söz konusu. Halihazırda popüler olan sorgulayarak, araştırarak, bilgisayar destekli öğrenme modeliyle öğrencile-re eğitim-öğöğrencile-retim verilmesi fikridir. Ama öncelikle eğitimcilerin bu felsefe-ye sahip olması gerekmez mi?
Eğitim fakültelerinden yeni mezun olarak öğretmenlik mesleğine başlayan öğretmenle, bu mesleğe yıllarını ver-miş öğretmen arasında, özellikle de bilgi bakımından epey farklılıklar var. Eğitimde fiziki ve teknik donanımdan
daha önemli olan insan unsurudur. Eğitim ve öğretimin temel faktörü öğ-retmen ve öğrencidir. Devamlı olarak öğrencileri nasıl eğiteceğiz konusu üzerinde yoğunlaşıyoruz. Eğitimcilerin eğitilmesiyse hep gözden kaçıyor. Eği-timciler okuldan aldıkları bilgiyle ye-tinmemeli, kendisini yenilemeli, yeni fikirlere açık olmalı, sokaktaki insan-dan daha farklı düşünebilmelidir.
Zor da olsa bir yerden başlamamız gerektiğini düşünüyorum. Çözüm öne-rilerimse şunlar:
Eğitim fakültelerinde okutulan pe-dagojik formasyon dersleri yeniden or-ganize edilmelidir. Bu dersler halen ay-rı ayay-rı dönemlerde verilmektedir. Öğ-renciler bu dersleri diğer dersler gibi değerlendirmekte ve geçecek kadar not alıp, ilerisini düşünmemekteler. Oysa bu derslerin salt bilgi boyutlu de-ğildir; bu bilgilerin bir de meslek uy-gulaması vardır. Bu nedenle pedagojik dersler aynı dönem içinde okutulmalı; dersler arasındaki bağ böylece fark edi-lebilecektir.
Eğitimcilerin ekonomik sorunları çözümlenmelidir. Çözümlenmelidir ki, bu sorun bir engel olarak eğitimciler tarafından sürekli ileri sürülmesin. Ha-len mesleğine devam eden eğitimcile-rin hizmetiçi eğitimine de önem veril-meli. Öğretmenler bu etkinliklere ke-sinlikle katılmalı ve desteklenmelidir. Maddi ve manevi ödüller konulmalı, bu ödüller de geciktirilmeden verilme-lidir ki rekabet oluşabilsin. Örneğin, takdir, teşekkür, tatil olanağı, ücretler-de farklılık gibi.
Eğitim fakültelerine alınan öğrenci-lerin seçimi değiştirilmelidir. Üniversi-te sınavında belirli bir puan alanlar ay-rıca yetenek sınavına da girmelidir. Öğretmenlik mesleğini yetenekli, bu mesleği severek yapmak isteyen, per-formansı bu işe uygun öğrenciler yap-malıdır.
Bilgi çağında hergün bir ileriye git-meyen geri geri gider. Bu anlayışa sa-hip eğitimcilerin çoğalması dileklerim-le.
Mustafa Gökmen AÇEM ve IV. Akşam Sanat Okulu Md. Yrd., Ankara
Bilimle Uğraşmanın
Zorlukları
Bilime karşı ilgimi proje hazırlaya-rak gidermeye çalışıyorum. Ama ülke-mizde bilimle uğraşmak çok zor. De-ney olanakları neredeyse hiç denilebi-lecek kadar kısıtlı bir yerde yaşıyorsa-nız işiniz daha da zor. Bu zorluklardan yalnızca birkaçını belirteceğim: Proje hazırlamayı düşünüyordum ve bunun için okul idaresinden izin almalıydım; çünkü haftanın bir gününde üniversi-teye gitmem gerekiyordu. Bu düşün-cemi okul yönetimine bildirdiğimde büyük bir tepkiyle karşılaştım. Neyse ki bu izin faslını biyoloji öğretmenim sayesinde aştık. Üniversitede bana yar-dımcı olan hocamla konu belirledik. Ancak hazırlamayı düşündüğümüz ko-nunun deneyleri için gerekli olan alet-leri alamadık. Karşımıza ilk önce eko-nomik sorunlar çıktı. Bu nedenle belir-lediğimiz konudan vazgeçtik. Yeni bir konunun araştırmasına başladık. İlk işimiz, üniversitenin olanakları dahilin-de olan İnternet’dahilin-den konu taraması yapmak oldu. Literatür adlarına bu sa-yede eriştik; ama literatürlere ulaşama-dık. Belirlediğimiz ikinci konudan da bu nedenle vazgeçmek zorunda kal-dık.
Bunlar karşılaştığımız sıkıntılardan yalnızca birkaçıydı. Ama en önemlile-riydi. Kuşkusuz bu sıkıntılar şansızlık değildi; yalnızca ülkemizde bilimle uğ-raşmak isteyenlerin önüne çıkan zor-luklardı. Ama yılmadık. Çünkü ben de, birlikte çalıştığım öğretmenim de, yağ-mur yağmadan gökkuşağının çıkmaya-cağını biliyoruz.
Seda Keskin/Elazığ
