Yaygın Din Eğitimi. Sempozyumu- I. 30 Mart- 01 Nisan 2012 ANKARA

Yaygın Din ^Eğitimi

Sempozyumu- I

30 Mart- 01 Nisan 2012 ANKARA

DiYANET iŞLERi BAŞKANUGI YAYlNLARI - 939 iLMi ESERLER -147

Tashih Mustafa KAYA

Grafik & Tasarım İsaYÜCEL

Baskı

Kalkan Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.

0312 341 92 34

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı:

04.03.2013 1 07

!.Baskı - 2013

ISBN: 978-975-19-5620-0 (TK.) ISBN: 978-975-19-5621-7 (l.C.)

2013-06-Y-0003-939 Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Malı. Durnlupınar Bulvarı No:l47/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: O 312 295 72 93 - 94 Faks: O 312 284 72 88 e-posta: [email protected]

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü Tel: O 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: O 312 285 18 54 e-posta: [email protected]

Özet

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders

Ayet Çevirilerinin

Sorunu

Yrd. Doç. Dr. Burhan SÜMERTA޹

Bu yazı ders kitaplan üzerine bir incelernenin ürünü olup İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi ders kitaplarındaki ayet mealierini kapsamaktadır. Çalışma Milli Eği­

tim Bakanlığının yayırnlaclığı ders kitaplanru temel almaktadır. Bu makalenin arnaa

eğitim otoritelerinin konuya dikkatlerini çekmektir. Makalede çeviri hatalanndan zi- yade rnefhurnun net aktanlıp aktanlmadığı üzerinde durulmuştur. Ders kitaplan öğ­

renciler tarafından anlaşılması zor olan bir hayli ayet çevirisi içermektedir. Makalede

öğrencilerin anlamayacaklan düşünülen mealiere alternatifler sunulmuştur.

Anahtar terimler: Kur' an, ayet, din, çeviri, ders kitaplan

The Intelligibility Problem Of Translations Of Quranic Verses Which U sed In Religious Culture And Moral Knowledge Course Books Of Prirnary Education

Abstract

This writing is the product of an observation intended for the course books and it includes the translations of Quranic verses which used in religious culture and moral knowledge course books of prirnary education. The study bases on the course· books published by Ministry of Education. The airn of this es say is to pay attention to authorities of education. In this article, rather than the translating rnistakes, it' s concentrated on that the concept transferred clearly whether or not.

The course books contain a great number of translations of Quranic verses which aren't understood by students. The translations which we consider the students can't absorb we introduced with our suggestions.

Key words: Qur'an, verse, religion, translation, course books.

1 Artvin Çoruh Üniversitesi Eğitim Fakültesi Öğretim Üyesi.

• • 1El9:·1421 ıl('!~ ı • '

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZYUMU

---~~~---

Giriş

Milli Eğitim Bakgılığı (MEB), ders kitaplannın bütün unsurlannda akıa ve

anlaşılır bir anlatım üslubu sağlanması için Ders Kitaplan ve Eğitim Araçlan Yönetme-

liği çıkarmıştır. ² Bu yönetmelik ders kitaplannın hazırlanmasına yönelik kriterleri belirlernekte ve Dil Özellikleri ve İmZa Kurallan'ın ayrıntılarıyla ortaya koyrnaktaciır3.

Yine ayın yönetmelik, dil özelliklerine dair kriterlerin sağlanabilmesi için ders kita-

bım hazırlayan kurulun içinde dil uzmanı bulundurulıpasım da zorunlu tutmakta-

dıJA. Bunlar tüm açlldığıyla ortada iken bakanlığın ilköğretim öğrencileri için hazır­

lattığı Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (DİKAB) ders kitaplanndaki ayet çevirilerinde dil özellikleri bakırnından yetersizliklerin göze çarprnası şaşırtıadır. İlköğretim 4-8.

sınıf çağındaki öğrenciler bu çevirilerden bir kısrnım okuduklannda ayetin iletmek

istediği mesajı malesef rahatça anlayarnarnaktadırlar.

'Mevcut İlköğretim 4-8. sınıflar DİKAB ders kitaplannda Kur'an ayetlerinin Türkçe çevirilerinden sıkça yararlanılrnaktadır. Bu yararlanma düzeyi sadece konu- lar işienirken onlara yer vermekle sınırlı değildir. Öyle ki MEB, Öğrendiere Kazandz- nlacak Temel Becerllerin on uncu maddesinde öğrencilerin Kur'an rnealini kullanabil- melerini hedefiernekte ve bu doğrultuda yapılabilecek çalışmaları sıralarnaktaclJ.rS.

Öğrencilerin hedeflenen becerileri kazanmaları kişisel gelişimleri açısından önem- lidir. Ancak, yaptığımız incelerneler ve on beş yıllık DİKAB öğretmenliği pratiğimiz ders kitaplannın bu hedefe ulaşılrnasına engel olacak derecede anlaşılması güç ayet mealieri içerdiğiili gördük.l0-14 yaşlanndaki öğrencilere yönelik ders kitaplannda bulunan mealieri yetişkinlerin bile anlarnaları zor gözükmektedir. Çünkü bu çevi- rllerin önemli bir kısmında kullanılan dil, ilköğretim öğrencilerinin dil ve kavram

gelişimi düzeylerinin oldukça üstündedir.

Buradan hareketle araştırmarnızın amaorun tamamen teknik bir konu rnahi- yetindeki tercüme hatalarıyla ilgilenrnek olmayıp, çevirilerin öğrenciler tarafından anlaşılıp aniaşılamadığı meselesi üzerinde durmak olduğunu belirtmemiz gerekir.

Anlaşılına problemi taşıdığım düşündüğümüz çevirileri tespit ederek beraberinde önerilerirnizi de ortaya koyduk. Çalışmamızda bunlara dair en belirgin gördükleri- mizi birkaç örnek grupları halinde sunduk. Tamarnı elbette bizim verdiğimiz örnek- lerle sınırlı değildir. Biz konuya sadece dikkat çekmeye çalıştık. Detaylı incelernenin

2 3 Temmuz 1995 tarih ve 2434 sayılı Tebliğler Dergisi.

3 3 Temmuz 1995 s. T.D., s. 611.

4 Yönetmeliğin bazı değişikliklerle birlikte Resmi Gazete'de yayımlanrnış son hali: 24 Şubat

2011 tarih ve 27856 sayılı Resmi Gazete, madde (8)/1.

5 T.C. M. E. B. Din Öğretimi Genel Müdürlüğü İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi ( 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar) Öğretim Programı ve KılavUzu., Ankara, 2010, s. 21; Ekim 2000 tarih ve 2517 s. T.D.

---~~~~---

MEB yetkilileri taı;afından yine konunun uzmanlarına aynca yaptınlması gerek- mektedir. Yazımızda ayet çevirilerini Arapça asılları ile birlikte verdik. İki metni bir arada görmek ilgililere kolaylık sağlayacak, ayetirı aslırıa ulaşmak içirı fazladan bir

uğraşı gerekmeyecektir. Bakanlığı doğrudan temsil etmesi bakımından yetkililerce daha çabuk dikkate alınacağı ümidiyle MEB'in hazırlatıp hastırdığı kitapları incele- dik6. Diğer özel yayınevlerinin kitapları incelendiğinde de benzer sorunlar mutlaka görülecektir.

Ayet çevirilerinin anlaşılmasının önünde engel olarak gördüğümüz ve getirdi-

ğimiz önerileri aşağıda birkaç başlık altında topladık:

Çevirilerin Anlaşılmasının Önündeld. Engeller ve Muhtemel Çözümleri

1- Diyanet Mealini Kullanma Teamülü

DİKABders kitaplarındaki ayet çevirilerinin büyük çoğunluğu Diyanetirı hazır­

ladığı meallerle birebir örtüşmektedir⁷. Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı (TTKB) bu konuda Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB)'nırı hazırladığı ya da onayladığı mealierin

kullanılmasını zorunlu tutmaktadJ.rS. Ancak bu bir yasal zorunluluk olmayıp teamül

gereğidir. Resmi mealin kullanılmasınırı istenmesi dirıin doğru anlaşılınasına yö- nelik bir kaygıdan kaynaklanabilir. TTKB'nırı bu kaygısı belli bir amaca yöneliktir.

Bazı ayetlerin anlaşılmasında mezheplere, cemaatlere veya kişilere göre farklılıklar

bulunabilmektedir. Bu farklılıklar temel bazı konularda olduğu zaman da sıkıntılar çıkmaktadır. Aynca, Kur'an meali bir ders araa olarak kullanılacağı zaman, öğrenci aynı meali başka kelime ve terimlerle gördüğünde, değişik sorunlarla karşılaşabilir.

Aslına bakılırsa DİB'in ilköğretim çağındaki öğrencilere yönelik olarak hazırladığı bir meal de yoktur. Gerek Başkanlığın ve gerekse Vakfın yayrmladığı çevirilerdeki dilin kullanımı daha üst düzeyde olup anlaşılınaları içirı en az lise, hatta üniversite tahsili ve geniş bir kelime dağarağına ihtiyaç vardır. İşte bu durum çevirilerin öğ­

renciler tarafından anlaşılmasının önünde engel oluşturmaktadır.

Son derece önemli olduğunu düşündüğümüz bir konu da MEB'in DiE'den il-

köğretim ve ortaöğretim çağındaki öğrencilere hitap eden mealiler hazırlamasını

6 incelediğimiz materyaller Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulunun 14.02.2008 gün ve 106 sayılıkaran ile ders kitabı olarak kabul edilmiş ve 08.03.2011 tarihinde basıl­

mıştır. Ders kitaplarını hazırlayarılar on iki kişilik bir ekipten oluşmaktadır ve aralannda akademik (dr.) ünvana sahip iki yazar bulunmaktadır.

7 Özek, Ali ve Komisyon, Kur'an-ı Kerim Ve Açıklamalı Meali, TDV, Ankara, 1993.

8 Cemal Tosun, Recai Doğan, Ayşe Korkmaz, KonuAlanı Ders Kitabı İnceleme Kılavuzu-Din Kül- türü ve Ahlak Bilgisi ( 4-8), Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, Kasım 2001, s. 64.

9 y.a.g.e., s. 65

• • ıes·l4231:sı~• • •

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZY'UMU

---~~~---

istemesi ve gerekli kurullan bir an önce harekete geçirmesinin gerekliliğidir. Eğer

bu yapılamıyor ve eldeki mealierden yararlanmak durumunda kalınıyorsa izlenmesi gereken iki yol vardır:'Birincisi, alıntilanan çevirinin daha anlaşılır duruma gele- bilmesi için Türkçe ifade yönünden üzerinde değişikliklerin yapılması; ikincisi ise, çevirilerin ilgili mealden aynısıyla alındıktan sonra anlaşılınasını kolaylaştıracak açıklamaların parantez içinde veya dipnotta verilmesidir. Bu iki yolun uygulanıp uygulanmadığı da MEB'in dil uzmanlarınca kontrolden geçmelidir. Biz bunların hiç

yapılmadığı iddiasında olmamakla birlikte, mevcut kitaplarda bu uygulamanın ye-

tersizliğinin çok belirgin olduğunu ifade etmekteyiz.

2- Lafzi Tercümede Israr

Uzmanlar tarafından bilindiği gibi tercüme "Harfi/Lafz1 Tercüme" ve "Man evli

Tefsiıi Tercüme" şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Birincisinde tercümenin, orijinal met- nin bütün özelliklerini karşılayacak tarzda hedef dile aktarılması arzulanmaktadır.

Haliyle bu şekildeki bir tercüme zordlir ve kastedilen manayı yansıtmacia eksik kal-

maktadır. Halbuki ikinci kısım tercüme, metindeki anlam ve amacın bir başka dile

olabildiğince tam aktarılmasını hedeflemektedir. Kelimelerin sıralanışları ve yapıla­

rının birebir çevrilmesi önemli değildir ve çevirenin hareket alanı biraz daha geniş­

tir.10 Bu özellikler göz önünde bulundurulduğunda tefsiıi tercümenin harfi tercüme gibi ağır şartlar taşımadığı anlaşılmaktadır. Özellikle Kur'an ayetlerinin çevirisi söz konusu olduğunda daha ziyade ikinci kısım tercümeye itimat edilmektedir.

İlköğretim DİKAB ders kitaplarındaki ayet çevirilerinde harfi tercümelere çokça yer verilmektedir. Ancak böyle çevirilerin ilgili konu bağlamında malesadı ne derece anlatabildiği, öğrenciler tarafından ne kadar anlaşılabildiği hususu göz ardı edilmiş gözükmektedir:

a) "Eğer kulumuz (Muhammed'e) indirdiğimiz Kur'an'dan kuşku içindeyse- niz, hadi, onun benzeri bir sur e getirin! Allah'tan başka gü.vendiklerinizin hepsini

çağznn. Eğer iddianız da tutarlı iseniz." (Bakara, 2/23 )1¹

1 .J .J .J • ,ı., .... • . J . )

~~•1 u .:ı : ~;ı ı-:;~-l.b;l' .ı..li..ı : ö' ' 1 ~ü u..ı.:.Ç.

\;;

(. _{~, ~~--}~.:ıL;:.~

01

Yukarıdaki ayet dördüncü sınıf öğrencilerine Son flahf Kitap Kur'an-ı Kerim ko- nusu aniatıldıktan sonra Yorumlayalım etkinliği içinde ders kitabına konmuştur.

Görüldüğü gibi ayetin çevirisinde harfi tercümeye başvurulmuş, metnin aslına sımsıkı bağlı kalınmaya çalışılmıştır. Altı çizili edatlar (harf-i cerler) da sözlük an-

10 İsmail Cerrahoğlu, Tefsir Usulü, Türkiye Diyanet Vakfı Yaymlan, Ankara, 1988, s. 217.

ll Sınıf 4, Ünite 4: Kur'an-ı Kerim'i Tanıyalım, s. 74.

" • ·-·14241·:S:ef11ô>>ı-< - - -

---~~~~---~---

lamlanyla yansı~ştır. On yaşındaki dördüncü sınıf öğrendsi "Kur'an'dan kuşku

içinde ... " olmayı ne kadar anlayabilecekse, "Onun benzeri bir süre getirıne ... "yi de o kadar anlayabilecektir. Üstelik ilgili etkinlik kapsamında öğrencilerin bu ifadeleri yorumlamalan istenmektedir.

Öncelikle edatlan bire bir yansıtma çabasından vazgeçmek gerekmektedir.

Cümle o zaman daha anlaşılır ve akıa olacaktır¹². İlk ifade " ... Kur'an'la ilgili bir şüp­

heniz varsa ... " şeklirıe getirilmelidir. Eğer bunu yapmayıp -den ve içinde anlamların­

da ısrar edilirse, cümlenin akıalığı bozulınaktadır. İkind ifade için de şu söylenebi- lir: Allah'tan başka bütün yardımcılarını çağıran kişilerden Kur'an'ın bir süresinin benzerini getirmeleri mi, yoksa onu oluşt:Urmalan/tasarlamalan mı istenmektedir?

Bize göre oluşturmalan/tasarlamalan istenmektedir. O halde bu ayeti aşağıdaki gibi çevirmek muhtemelen daha isabetli olacaktır: "Eğer indirdiğimiz (Kur'an'la) il- gili herhangi bir şüpheniz varsa, o zaman siz de onun gibi bir siıre oluşturun

(da görelim). Hatta eğer iddianızda tutarlı iseniz Allah'tan başka bütün des- tekçilerinizi de çağınn".

b)" ... Onlann işleri, aralannda danışma iledir ... " (Şüra, 42/38)1³

( .,~... i .',·-;.ı~

)

···{""6!

w,_.., f-"'J"

...

Bu ayetin tamarnı daha uzun olup ders kitabında üç kelimesinden yararla- nılınaktadır. Hz. Muhammed'in Ailesi İçindeki Örnek Davranışlan başlığı altında be- şind sınıf öğrencilerine sunulmaktadır. Üç kelimelik bu ifadenin çevirisinde lafz!

tercümeye ağırlık verildiği için akıcılık ve anlaşılırlık bozulınaktadır. Halbuki ayet mefhum olarak şu şekilde yansıtılsaydı daha anlaşılır olabilirdi: " ... Onlar bütÜn

işlerini birbirlerine danışarak yaparlar ... "

c) "Ey Resul! Rabb'inden sana indiriZeni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan onun

elçiliğiniyapmamış olursun ... " (M ai de, 5/ 67)¹⁴

(. ..

~L;.J

;,.:~ ~ ~ ~ 0);; ~~ ~ ~t J)

§ J~yl ~J ~)

Altına sınıfların birind ünitesinde Peygamberlerin Nitelikleri konusu işienirken onların günah işlernekten kaçınmalan bağlamında yukarıdaki ayete yer verilmekte- dir. Ancak altını çizdiğimiz isim tamlamasının çevirisinde anlaşılına problemi var-

dır. Çünkü "onun elçiliği" ifadesi öğrencilere kapalı gelmekte ve bu kapalılık harfi

12 Arapça'da edatlar (harf-i cer) çok farklı kullanım ve anlamlara sahiptir. Özellikle konumuzia ilgili olarak min edatının ayırım, geçişlilik, açıklama, başlangıç, -den parça olma vb. anlam- lan vardır. Bkz.: Temiz, Bilal-Uzunoğlu, Vecilıi-Eren, Cüneyt, Adım Adım Arapça/3 Nahiv,

Cantaş Yayınları, İstanbul, 2010, s. 79-80.

13 Sınıf S, Ünite 3: Hz. Muhammed ve Aile Hayatı, s. 62.

14 Sınıf 6, Ünite 1: Peygamberlere ve İlahi J{jtaplara İnanç, s. 18.

• • •<Bi 425 fa: ı • •

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZYUMU

---~~~~~---

tercüme ısranndan kaynaklanmaktadır. Daha anlaşılır ve doğru tercüme şu şekilde yapılabilir: " ... Yoksa (Q'pun sana verdiği) peygamberlik görevini yapmamış

olursun ... "

d) "Onlara 'Allah'zn indirdiğine uyun' dendiği zaman onlar 'Hayır! Biz ata-

lanmzzı üzerinde bulduğumuz yola uyarzz' dediler. Ya atalan bir şey anlamamış, doğruyu da bulamamışlarsa?" (Bakara, 2/1 70)¹⁵

0)~;1 '1 p)I:!T 015 j]) ur:I:!T ~ ~r Lo t}5 j ı)~ :Jıı j)f Loı~ı ~~ıs~)

~~ J -

Yukarıdaki ayet meali sekizina sınıflann ders kitaplannda Bilginin Taassubu Önlemesi bağlaınında müşriklerin tuturrı:lannı yansıtan bir örneği teşkil etmek- tedir. Ancak mevcut anlatım üslubuna göre çevirinin anlaşılınası zorlaşmaktadır.

Bu zÖrluğun bir nedeni ayette geçen aleyhi ifadesine üzerinde şeklinde anlam veril- me'sidir. Bunun yerine, orılann Allah'ın indirdiğine uymayı reddedip atalanndan tevartis ettikleri geleneklerle yetinmek isteyen ısrarlı tutuınlannı, belki de" ... Biz

atalanmızdan ne görmüşsek ona uyanz ... " cümlesi daha anlaşılır yapabilecektir.

Ders kitabının aynı yerindeki benzer bir ayet " ... Babalanmzzı bu yolda bulduk ... "¹⁶

şeklinde geçmektedir. Buradaki kaygı da aynı olup ayetin aslında yer alan vecedna ile aleyhi kelimelerine anlam verilirken sözlük anlarnlarının dışına çıkılamamasıdır. Bu ifadeyi de " ... Biz büyüklerimizden böyle gördük ... " şeklinde çevirmek anlamayı kolaylaştırabilir. Çünkü öğrenciler 'babanın yolda bulunması"m tuhaf bulınakta­

dırlar.

e) "İ yilikle kötülük bir olmaz, sen (kötülüğü) en güzel bir şekilde önle. O za- man seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki candan bir dost olur." (Fus- silet,41/34)17

[)j tıs ~jl~ ~j ~ ı.s~ııs~ ~f 0 ;~ e;ı ~.:;

ıı 'I.J Lh.iıı.sp 'I.J) (~

Bu ayetin çevirisinde altı çizili bölüınün lafzen çevrilınesine önem verildiği anlaşılmaktadır. İki defa kullamlan ve zaınirlerle birlikte tamlama oluşturan beyne

lafızlarının çevirisi akıa yansıtılamaınıştır. Bize göre ayetin bu kısmı " ... o zaman bir de bakarsm ki düşman olduğunuz kişi ile candan bir dost oluvermişsiniz"

diye daha anlaşılır duruma getirilebilir.

ıs Sınıf 8, Ünite 4: Kur'an'da Akıl ve Bilgi, s. 85.

ı6 .A:raf, 7/28. .

ı 7 Sınıf 7, Ünite 5: Din ve Güzel Ahlak, s. ı26.

• • ıoeııı:J426 t-' • .

---~~~~---

3-Birleşik Fiiperi Kullanmada Israr

DİKAB ders kitaplanndaki ayet çevrilerinde birleşik yapılı fiiller çokça kullarul-

mıştır. Bunlardan en belirgin olan iki kullanıma ait örnekler şu şekildedir:

-" ... lolmak"

Bu kelime ilköğretim çağındaki öğrencilerin zihinlerinde ve günlük konuşma­

lannda sadece "namaz kılmak" biçiminde tek bir kullanıma sahiptir. Öğrend ne ka- dar dinine düşkün bir ailede büyümüş, ya da yaz Kur'an Kurslanna gitmiş de olsa

"üstün kılmak", "şerefli kılmak", "farz kılmak", "haram kılmak" ve "güvenli kılmak"

ifadelerini anlama ihtimali çok zayı:ftır. Halbuki kendilerine okutulan ders kitapla- nnda bu ifadelerle karşılaşmaktadırlar. Bunlar öğrencilerin dil seviyeleriyle uyuş­

mayan kullanımlardır.

"Farz kılmak" ve ''haram kılmak" örneklerinden hareketle bir noktanın ayclınla­

tılrnasına ihtiyaç vardır: Meallerdeki anlaşılırlık konusu önemli olmakla birlikte ucu

açıl< bir olgudur. Nereye kadar götürüleceğinin iyi tespit edilmesi gerekir. Aksi tak- tirde ortayadinin yaptının sağlayan kendi kavrarnlarından anndırılmış bir metin

ÇJ.krnası ve bu metin etrafında örülrnüş bir din anlayışının oluşmasına sebebiyet ve- rilebilir. Oysa din diline ait farz, haram, gıybet vb. kavrarnlann öğrenciler tarafından bilirıip özürnsenrnesi arzu edilir bir durumdur. Bu hassasiyet dikkate alındığında

çevirilerde öncelikli olarak temel kavrarnlann bizzat kendisinin verilmesi, akabinde parantez içinde veya dipnotta anlamının verilmesi iyi bir uygulama olur. Bu yazıda

bizim dikkat çekmeye çalıştığımız husus farz ve haram kelimelerinin " ... kılmak" ile birlikte kullamldığı taktirde bir anlama sorunu oluşturduğudur. Yoksa farz ve haram kelimelerinin kavramsal ağırlığının kaybolma endişesini göz ardı etrnemekteyiz.

Örnekleri aşağıdaki gibidir:

a) "Yeryüzünde birbirine komşu kara parçalan, üzüm bağlan, ekinler, bir kökten ve çeşitli köklerden dallanmış hurma ağaçlan vardır ki hepsi aynı su ile su-

lanır. (Böyle iken) verdikleri ürünlerde onlann bir kısmını bir kısmına üstün kıla­

rız. İşte bunlarda akıllannı kullanan birtoplum için ibretlervardzr." (Ra'd, 13/4)¹⁸

.,. .,. ,. ... -; ... ... 1.• )

~l4.;> ~ q~

9.J

.... \,.;::;::. J .,.

c::: ..

( 0

.• ::1

..wb

g

..

..

"' ~ ~ ~ ~~;:: <g:;, ( -?P1 '~ . ( ~J "'~ J Beşind sınıflarda Evrendeki Düzen anlatılırken yer verilen bu çeviri çok küçük bir değişiklikle " ... Buna rağmen onların bir kısmını I ez zet açısından diğerle­

rinden üstün/farklı yaparız" şeklinde ifade edilebilir. " ... üstün kılma" ifadesi

18 Sınıf 5, Ünite 1: Allah İnana, s. 16.

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZY'UMU

---~~+~---

yedinci sınıflann ders kitaplannda da geçmektedir¹⁹• Buradaki ayetin çevirisini de

" ... üstün yaptık" şeklinde daha anlaşılır hale getirmek mümkündür. Çünkü "üstün yapmak" ifadesi beşinet sınıf öğrencisi için "üstün kılmak" ifadesine göre daha bi- lindik bir yapıdır.

b) "Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakınmanzz için oruç sizden ön- cekilere farz kılındığıgibi size de farz kılındı ... " (Bakara, 2/183)²⁰

(0~ ~ ~ ~ tY-~1 ).9 ~ ~ f~l ~ ~ ı_,i:oT tY-~1 ~J ~)

İlköğretim beşinci sınıf öğrencisi ya da daha üst sınıflardaki öğrenciler oruç ve farz kelimelerini yan yana getirdiklerinde zihirılerinde Allah tarafından Müslü- manlara emredilen bir ibadet olgusu belirmektedir. Fakat daha önce farzı ve orucu duyan beşinci sınıf öğrencileri farz !almayı belki de hiç duymamışlardır. Onlar sade- ce nq.maz !almayı bilmektedirler. Öyleyse bu ayet "Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz olduğu (emredildiği) gibi size de farz oldu (emredildi) ... " şek­

ılııde ifade etmekle biraz daha anlaşılır hale gelmektedir.

c) "De ki: Gelin Rabbinizin size neleri haram kıldığını söyleyeyim ... " (En'am, 6/151)²¹

(. ..

~ ~j ~

~ \j}w j)

Bu ayetin çevirisindeki "haram kılma" tabirini "yasaklamak" olarak ifade edip cümleyi "De ki: Gelin Rabbinizin size neleri haram kıld.ığım (yasaklad.ığım)

söyleyeyim ... " şekline dönüştürmek en azından daha anlaşılır olacaktır.

d) "Hatırla ki İbrahim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri (Mekke'yi) güvenli kıl.

Beni ve oğullanmı puta tapmaktan uzak tut." (İbrahim, 14/35)²²

(^~~~~

i

. z;f.:

•

'

nasib et" şekline dönüştürerek cümleyi şu şekilde ifade edebiliriz: " ... Rabbim! Bu

şehrin güvenli bir yer olmasını sağla/nasib et ... ".

-" ... ko şmak"

İlköğretimin birinci kademesindeki bir öğrenci koşmak kelimesini oyun aynar- ken koşmak, ya da bir yere yetişrnek için koşarak gitmek şeklinde algılar. "Hayvanı

çifte koşmak" da köyde yetişen bir çocuğa yabancı gelmez. Ama koşmak kelimesiyle

19 Sınıf7, Ünite 1:MelekveAlıiretİnana, s.12.

20 Sınıf 5, Ünite 2: İbadet Konusunda Bilgilenelim, s. 34; Sınıf 7, Ünite 2: Oruç İbadeti, s. 41.

21 Sınıf 4, Ünite 1: Din ve Ahlak Haklanda Neler Biliyorum?, s. 18.

22 Sınıf 5, Ünite 4: Kur'an-ı Kerim'in Temel Eğitid Nitelikleri, s. 90.

~ • ıeıı:!428

f-· . "

----~---~~+~~---

"ortak koşmak", "şart koşmak", "şirk koşmak" formlarında karşılaşan öğrenci ona bir arılam veremez'. Hatta zihnende onu çok farklı yerlere oturtma ihtimali dahi

vardır²³• ':Allah'a ortak koşmak" ifadesi beş²⁴, altı²⁵ ve yedinci²⁶ sınıfların ders kitap-

larında yer almaktadır. Biz bunlardan sadece bir örnek vermenin yeterli olacağını düşünüyoruz. Bunlann tamamında çevirinin öğrencilere daha arılaşılır gelebilmesi için " .. . Allah'm yanı sıra kesinlikle başka tannlar edinmeyin" şeklinde ifade etmenin isabetli olacağını düşünmekteyiz.

e) "Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın ... " (N isa, 4/36)²⁷ (. .. \!;j, ~ _,

1,5',#

~

4- Günümüz Türkçesini Kullanmama.

Araştırmamızın bu kısmında ders kitaplarındaki ayet çevirilerinde bulunan

arılaşılması zor kelimeler üzerinde durulacaktır. Aşağıda vereceğimiz örneklere

baktığımızda arılan okuyacak öğrencilerin kelime dağarcıklarının dikkate alınma­

dığı arılaşılmaktadır:

a) "İnsanlardan (kendini büyük görerek) yüzilnü çevirme, yolda böbürlene- rek yürüme, zira Allah büyüklük taslayzp, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez." (Lokman, 31/18)²⁸

(;~ ylW Js- y ~alı ı ~ t;.;o ~}iı ı.i- ~ ~j ~\il! illı- ~ ~ ~j)

Kur'an meallerinde de sık sık karşılaştığımız "zira" kelimesinin altına sınıf öğrencisine sunulduğunu görmekteyiz. Bu kelime Farsça olup Türkçe'de "çünkü, ondan ki, şundan, şu sebepten ki" gibi arılamlarda kullanılmaktadır-2⁹• Günümüz

23 "Bir ilkokul öğrencisinin ders aralannda hiç konuşmamaya başladığı öğretmeni tarafından

gözlemlenir. Daha önce oldukça hareketli olduğu bilinen çocuk artık arkadaşlannın oyun- Ianna katılmamakta ve koşmamaktadır. Öğretmen ve veli işbirliğiyle bu durumun sebe- bi araştınlır ve bir süre sonra, bu davranışın altında yatan sebep tespit edilir. Çocuk "şirk koşmak günahtır" bilgisini öğrenrniştir. Ancak "şirk" kelimesini, koşmanın bir türü olarak

algılamış ve günahkar olmamak için bu eylemi yapmamayı tercih etmiştir." Bkz.: Osman Taştekin, "İnanç Öğretiminin Psiko-Pedagojik Temelleri': Diyanet İlmi Dergi, Ocak-Şubat-Mart 2003, c. 39, sayı: 1, sayfa: 120).

24 Sınıf 5, Ünite 3: Hz. Muhammed ve Aile Hayatı, s. 69; Sınıf 5, Ünite 4: Kur'an-ı Kerim'in Temel

Eğitimd Nitelikleri, s. 89.

25 Sınıf 6, Ünite 1: Peygamberlere ve İlahi Kitaplara İnanç, s.19; Sınıf 6, Ünite 3: Son Peygamber Hz. Muhammed, s. 66; Sınıf 6, Ünite 4: Kur'an-ı Kerim'irı Ana Konulan, s. 86.

26 Sınıf 7, Ünite 3: Bir İnsan ve Peygamber Olarak Hz. Muhammed, s. 61.

27 Sınıf 5, Ünite 3: Hz. Muhammed ve Aile Hayatı, s. 69.

28 Sınıf 6, Ünite 5: İslam Dini'nin Sakınılmasını İstediği Davranışlar, s. 98.

29 Yeğin, Lügat, s. 793.

' • ı.:ııı:l429fısı•• • "

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZYUMU

---~~~~~---

Türkçe'sinde bu kelimeden günlük konuşmalarda değil, entelektüel düzeyde ya-

rarlan:ılrnaktadır. Dolayısıyla altına sınıf öğrendsinin bu kelimeyi bilip anlaması

mümkün değildir. Çevi:rlı:rriz " ... Çünkü Allah ... " şeklinde olduğu zaman öğrend için daha anlaşılır duruma gelmektedir.

b) " ... Kim, bir canalaymayan veya yeryüzünde bozgunculuk çıkarmayan bir nefsi öldürürse bütün insanlan öldürmüş gibi olur ... " (Maide, 5/32)3°

(. . .ı~~~ ~UJı J5 Lt~ ~}.iı ı-i- ~u jf ~ .fr.t ı "~ı J5 ^{0A ... )}

Sekizina sınıfların ders kitaplarında yer alan bu çevirideki anlaş:ılrnazlığı gider- mek için "nefsi" yerine "kişiyi" kelimesini kullanmak yeterlidir: " ... Kim, ... bir kişiyi

öldürürse ... ".

_5- Meçhul Fillleri Edilgen Çevirme Isran

DİKAB ders kitaplarında yer alan ayet çevirilerinin öğrendler tarafından an-

laşılamamasının bir nederıi de çevirilerde kullanılan edilgen çatılı yüklemlerdir.

Ayetin orijinalinde meçhul fiil kullanıldığı için çevirirıin de edilgen yap:ılrnası kaçı­

n:ılrnaz görülmektedir. Aslında genel olarak bundan sakınmak mümkün değilse de

bazı durumlarda mümkün görürımektedir:

a) "Bir selam ile selamlandığznız zaman, siz de ondan daha güzeli ile selamla-

yın yahut aynı ile karşzlıkverin ... " (N isa, 4/86)3¹

" ...

t

' '.)C>'.) ~c:.r->"!-~~~ bo'

Bu ayet çevrisi Selamlaşzyoruz konusunun sonunda dördüncü sınıf öğrendie­

rine sunulmaktadır. Ayet metrıindeki meçhul Arapça fiili Türkçe'ye edilgen yapıyla

çevirince öğrendilin anlamakta zorluk çekeceği bir ifade tarzı ortaya çıkmaktadır.

Edilgen yapıların en belirgin özelliği öznenin görünmemesidir. Ancak edilgen yapı­

lar daha çok akademik yazılarda kullanılan bir tarzdır. Bize göre bu cümle dördüncü

sınıf öğrendsi için pek anlaşılır değildir. Çünkü hiçbir çocuk günlük konuşmaların­

da "Ben bugün selamlandım" gibi bir cümle kurmamaktadır. O halde çevirideki öz- neyi ortaya çıkararak cümleyi "Biri size selam verdiğinde ... " biçiminde veya yine edilgen olacaksa "Size selam verildiğinde ... " şeklinde ifade edersek daha anlaşılır

olma ihtimali vardır.

b) " ... Emrolunduğun gibi dosdoğru ol..." (Hud, 11/112)3²

30 Sınıf 8, Ünite 6: Dinler ve Evrensel Öğütleri, s. 121.

31 Sınıf 4, Ünite 1: Din ve ahlak Haklanda Neler Biliyorum?, s. 23.

32 Sınıf 7, Ünite 5: Din ve GüzelAhliik, s.118.

4 , ... =ı1 ~ . iıı ~:'-

\,.Q..;)rl.!> ...

---~~~~~---

Yedinci sınıflam Doğruluk ve Dürüstlük konusunda geçen bu çevirideki "emro- lunmak" ifadesi öğrencilere pek tanıdik gelmeyen bir kullanımdır. Çünkü ilköğre­

tim çağındaki bir öğrenci şöyle dursun, yetişkinler bile bugün emrolunmayı kullan-

mamaktadırlar.33 Eğer çevirinin edilgen yapıda olması bir zorunluluk ise muhatabın açığa çıkarılması cümleyi daha anlaşılır yapabilir: " ... Sana emredildiği gibi dos-

doğru ol...".

c) "(Ey Muhammed) De ki: .. . Bu Kur'an sizi ve eriştiği herkesi uyarayzm diye bana vahyolunmuştur ... " (En'

am,

(. .. ~ ~j% r-s-j~~0\)1ıılı ~k?;)j ^{... ).}

"Vahyolunmak" tabiri burada olduğu gibi ders kitaplarının daha başka yerle- rinde de geçmektedrr3⁵• Öğrenciler "vahiy, vahyetmek, vahiy göndermek" gibi tabir- leri gerek çevrelerinden ve gerekse derslerde duymaktadırlar. Fakat "vahyolunmak"

ifadesi onlara farklı gelmektedir. Bunun yerine ders kitaplarında her geçtiği yerde

"vahyedilmek", "vahiy gönderilmek" veya 'iillah tarafından gönderilmek" şeklinde kullanılsa daha anlaşılır olacaktır. Örneğin yukarıdaki cümlemizi şu şekilde değiş­

tirmek mümkündür: " ... Bu Kur'an sizi ve ulaştığı herkesi uyarınam için bana

vahyedilmiştir/ Allah tarafından gönderilmiştir ... ". Vahyedilmek, vahyolunma- ya oranla daha iyi anlaşılmaktadır.

6- Yetersiz 1 Gereksiz ifade Kullanımı

DİKAB der kitaplarındaki ayetlerin çevirisinde öyle cümleler bulunmaktadır ki

öğrenciler bunları okuduklarında veya duyduklarında zihninde ya başka bir anlam belirmekte ya da cümle kapalı olduğundan öğrenciler tarafından anlaşılamamakta­

dır. Bazı örnekleri şöyledir:

a) " ... Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin ... " (Hucurat, 49/12)³⁶

33 On beş yillık öğretmenlik hayatımız boyunca yukarıdaki çevirinin geçtiği hemen her sırufta

" ... emrolunduğun .. ." ifadesini öğrencilerin bakarak okurken bile telaffuz ederken zorlan- dıklannı ve heceleyerek okumaya kalkıştıklarını bizzat gördülc Öğrencilerin çözüm bulına­

lanna yardıma olmak amaayla "Bu cümleyi nasıl ifade edersek daha arılaşılır olur?" şeklin­

deki bir sorumuza onlardan yukarıda bizim verdiğimiz tercüme ile aynıdır.

34 Sınıf 4, Ünite 4: Kur'an-ı Kerim'i Tanıyalım, s. 75.

35 Örneğin bkz.: Sınıf 7, Ünite 3: Bir İnsan ve Peygamber Olarak Hz. Muhammed, s. 63.

36 Sınıf 6, Ünite 5: İslam Dini'nin Salanılmasını İstediği Davranışlar, s. 98-99.

• • ı<B:j 431 ı-a•ı • '

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZVUMU

---~~~~---

Gzybet ve İftira konusunda yer verilen bu çevirideki "arkadan çekiştirme" tabiri- nin, ilk duyulduğunda b~ı öğrencilere farklı anlamlar çağrıştırma ihtimali vard.J.r3⁷•

Kelime dağarağı gelişmiş olan öğrenciler dersin konu başlığıyla bağlantı kurdukla-

rında aniatılmak istenenin hemen farkına varacaklardır ama sınıftaki her öğrenci­

nin anlayışı aynı düzeyde değildir. " ... Kimse kimsenin gıybetini ( dedikodusunu) yapmasm ... " şeklindeki bir çeviri daha anlaşılır gözükmektedir.

b) " ... Bu dünyada güzel davrananZara güzel mükafat vardır. Ahiret yurdu ise dahahayzrlzdzr ... "(Nahl, 16/30)³⁸

(,_f~ iı jl~ H-'~~ 'lı

b ~iJı ~~ c.i- ıp.t 0:ı~ .. .)

Yukarıdaki ayet dördüncü sınıf ders kitabının Güzel Davranışlarda Bulunalım başlığı altında öğrencilere sunulmaktadır. Burada dikkat çeken kullanım "güzel müka:fat" kullanımıdır. Mükafatın kendisi zaten "ödül" ve "iyi karşılığı" ifade etınek­

tedir. Mükafatın kötüsü olmayacağı için "güzel" kelimesi fazlalıktır. Bu ifadenin daha anlaşılır olabilmesi için bizim önerimiz şudur: " ... Bu dünyada iyilik yapan- lar iyilik bulacaklardır ... "

Sonuç ve Öneriler

İlköğretim 4-8. sınıflar için MEB'in bir komisyona hazırlattığı ders kitapla-

rındaki ayet çevirilerinin azımsanamayacak bir kısmı öğrenciler tarafından rahat-

lıkla aniaşılamayacak durumdadır. Çünkü kullarıılan ayet çevirileri bir takım dil- sel kusurlar içermektedir. Çeviriler res:ml olması nedeniyle Diyanet mealierinden

alıntılanmıştır. Halbuki o mealler 10-14 yaşındaki öğrencilerin eğitim seviye ve dil

gelişimleri hedeflenerek hazırlanmış değillerdir. Bize göre yapılması gerekenler şu şekilde sıralanabilir:

MEB ya DİB'den ya da üniversitelerin ilgili birimlerinden ilköğretim öğrencile­

rinin eğitim, dil ve kavrayış seviyelerine uygun mealiler hazırlamalarını talep etıne­

lidir. Bu konunun uzun zamana yayılmasına sıcak bakılmamalıdır.

Bu talebin gereği ister yapılsın ister yapılmasın mevcut ders kitapları, ayet çe- virileri bazında yetkili kurullarca yerıiden ele alınmalı ayetin anlam kaybına uğra­

rnamasına özen göstererek, çevirilere anlaşılır ve sade bir üslup kazandırılmalıdır.

Her dirıin kendine özgü bir anlatım dili vardır. İslam Dini söz konusu olunca Arapça ve Farsça kökenli kelime ve kavramlar öne çıkmaktadır. Bu kelime ve kav-

37 Bu ifade için bir öğrencimizin "Öğretmenim, bizler dışanda ya da mahallede oyun aynarken bir- birimizin arkasından tutup çekiştirmekteyiz. Bu neden günah olsun ki?!" şeklindeki sorusuna ve şaşlrmlığına taruk olduğumuzu dikkate aldığımızda cümleyi daha anlaşılır hale getirmek

gerektiği kanaati bizde oluştu. ·

38 Sınıf 4, Ünite 1: Din ve ahlakHakkında Neler Biliyorum?, s. 30.

---~~~~~---

raınlann doğrudan Türkçe karşılıklan her zaman bulunamayabilmektedir. Eğer ders kitaplanndaki ayet çevirilerinde bunlara yer verilecek ve öğrencilerin öğrenmeleri

istenecekse -ki öyle bir hedefimiz olmalıdır-, bunlar zaman zaman tekrar edilmeli- dir. Örneğin bir öğrenci 'bayır", 'buşü", "nza", "şirk", "iman", "ibadet" "amel", "amel-i salih", "takva", "israf", "gıybet", "hidayet", "dalalet" gibi kavraınlaşmış kullanımlarla

alt ve üst sınıflarda birkaç defa karşılaştığında hem kelime dağarağını geliştirme,

hem de ilgili kavramlan öğrenme fırsatı bulacaktır.

Yukandaki gibi kelime ve kavraınlann anlaşılabilmesi için parantez içi ya da dipnotlarda tamaınlayıa ve açıklayıa bilgiler verilmelidir. Eğer bu yapılmıyorsa

ders kitabının sonundaki "Sözlük" kısmına açıklayıa bilgiler konmalıdır. Çünkü öğ­

renciler anlamını bilemedikleri bir kelimeyle karşılaştıklannda ilk olarak ders kita-

bının arkasındaki "Sözlük" kısmına bakmaktadırlar.

Çevirilerde " ... kılmak"tan "farz kılmak", 'baram kılmak", "üstün kılmak", "şe­

refli kılmak", "güvenli kılmak" vb.; " ... koşmak"tan "ortak koşmak", "şirk koşmak"

gibi bileşik yapılı fiiller kullanmaktan kaçınmak gerekir.

Emrolunmak", "vahyolunmak", "selaınlanmak" vb. edilgen çatılı fiiller yerine, mümkün olan yerlerde özneyi açığa çıkararak etken çatılı fiilieri kullanmak tercih edilmelidir.

Kaynakça

Cerrahoğlu, İsmail, Tefsir Usülü, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınlan, Ankara, 1988.

Güner, Derya, İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitaplannda Ahlak Öğrenme Alanında Kullanılan Ayetlerin Din Öğretimi Açısından İncelenmesİ, Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2010.

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 4. Sınıf Ders Kitabı, MEB, İstanbul, 2011.

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 5. Sınıf Ders Kitabı, MEB, İstanbul, 2011.

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 6. Sınıf Ders Kitabı, MEB, İstanbul, 2011.

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 7. Sınıf Ders Kitabı, MEB, İstanbul, 2011.

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi 8. Sınıf Ders Kitabı, MEB, İstanbul, 2011.

YAYGIN DİN EGİTİMİ SEMPOZYUMU

---~~~~---

İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi ( 4, 5, 6, 7 ve 8. sınıflar) Öğretim Programı ve Kılavuzu, MEB, 2006, 2010, 2011, Ankara.

Özek, Ali ve Komisyon, Kur'an-ı Ke1im Ve Açıklamalı Meali, TDV, Ankara, 1993.

Resmi Gazete, Başbakanlık, sayı: 27856, tarih: 24.02.2011.

Taştekin, Osman "İnanç Öğretiminin Psiko-Pedagojik Temelleri", Diyanet İlmf

Dergi, c. 39, sayı: 1, 2003.

Tebliğler Dergisi, MEB, sayı: 2517, cilt: 63, tarih: 2000. 1

Tebliğler Dergisi, MEB, sayı: 2434, cilt: 58, tarih: 1995.

Tosun, Cemal-Doğan, Recai-Korkmaz, Ayşe, KonuAlanı Ders Kitabı İnceleme Kı­

lavuzu/Din Kültürü ve ahlak Bilgisi ( 4-8), Nobel Yayın Dağıtım, Ankara, 2001 .

• Yeğin, Abdullah, Osmanlıca-Türkçe İslamf-İlmf-Edebz-Felse(f Yeni Lügat, Hizmet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1991.

' • ı<e~4341Ssoı • "