BANKALARIMIZ 2009
MAYIS 2010
Yayın No: 267
! "
##
## ! "
$% !&'
()!) ! )! "
)! " %,"!
-"," ()! " !"!"."
!1&1)%)!
$%!
( 2 #
3 #
4
4& 5!6!2& "$787
$%!
( 2 # 3 #
: 4!"6- ;()! " !"!"."<
=!7 ! &> "
"4 " :%7$ & ! '< > < " !<? ,1
,,A ,,7 !67 ! B ," "%! " - 4CCDDD7 ,,7 !67 !
)'-7 ,E!" "<7:%7 C$<.E!<? ,1
1FG& )& - !()! " !"!"."H " "!7IG&< 6J !"&
G! 4E !%G %()! " !"!"."H " '"' " & ' -"F,"!
F . &'7
()! " !"!".",1 % ! ,"6" !" G' &"F" 6 ! "J' "6J !&"G
& ,"!" <,1 1%- !- 6","! !1&11 ) & '7
>" 4"F" % ","6" !< E > 1 1 4& %()! " H% 2" ,11 & K%1 , !"
&K !&, ! L ! >&1$F E 3" (, !" 1 !?"G "
$F &K ="4 !M %( ,".L 4& %-'!% !K ()! " !"!"."H K%"
" !"% &"G< "% & LN! O !"PJ % !"& "L , ! % !! !
-'! &G !7
! "2"
7777
Misyon :
Bankacılık sektörünün hak ve menfaatlerini gözeterek, sektörün büyümesine, sa÷lıklı çalıúmasına, bankacılık mesle÷inin geliúmesine, haksız rekabetin önlenmesine ve rekabet gücünün artırılmasına katkıda bulunmaktır.
Vizyon :
Finansal sektörün verim ve etkinli÷inin artırılarak uluslararası büyüklü÷e ve güce ulaúmasına, østanbul’un uluslararası bir finans merkezi olmasına öncülük eden bir kurum olmaktır.
Temel De÷erler :
• Serbest piyasa mekanizmasını savunmak
• Düzenlemelere uymak, ilkelere ba÷lılık
• Dürüstlük ve güvenilirlik
• ùeffaflık
• Hakkaniyetli davranmak
• Akılcı ve gerçekçi olmak
• Tasarruf ve verimlilik
• Yenili÷e ve de÷iúime açıklık
• Bireye ve insan haklarına saygı
• Bilgi ve uzmanlı÷a de÷er vermek
• Dayanıúma ve paylaúma
• Sosyal sorumluluk ve çevre bilinci
Sayfa No.
Banka Bilanço Bilgileri………...…...……….. II-39
Mevduat BankalarÕ...………...…...…...…...……... II-41
Kamusal Sermayeli Bankalar……….…...……..………... II-43 Türkiye Cumhuriyeti Ziraat BankasÕ A.ù.……….……… II-44 Türkiye Halk BankasÕ A.ù………..………… II-48 Türkiye VakÕflar BankasÕ T.A.O………..……… II-52
Özel Sermayeli Bankalar………...……… II-57 Adabank A.ù………..……… II-58 Akbank T.A.ù……… II-62 Alternatif Bank A.ù………...……..……… II-66 Anadolubank A.ù………...…...…...……… II-70 ùekerbank T.A.ù.……… II-74 Tekstil BankasÕ A.ù.……… II-78 Turkish Bank A.ù.……….……..……… II-82 Türk Ekonomi BankasÕ A.ù.……… II-86 Türkiye Garanti BankasÕ A.ù.……… II-90 Türkiye øú BankasÕ A.ù.……… II-94 YapÕ ve Kredi BankasÕ A.ù……… II-98
Tasarruf MevduatÕ Sigorta Fonuna Devredilen Bankalar...……...……….... II-103 Birleúik Fon BankasÕ A.ù……… II-104
YabancÕ Bankalar………...……….. II-109 Arap Türk BankasÕ A.ù……….……… II-110 Bank Mellat………..……….………… II-114 Citibank A.ù.. ………...………....…………. II-118 Denizbank A.ù………...……… II-122 Deutsche Bank A.ù.………...……… II-126 Eurobank Tekfen A.ù ……… II-130 Finans Bank A.ù……… II-134 Fortis Bank A.ù.………...……… II-138 Habib Bank Limited……….……… II-142 HSBC Bank A.ù.………..……… II-146 ING Bank A.ù...…….………...……… II-150 JPMorgan Chase Bank N.A.…….………...……… II-154 Millenium Bank A.ù..………..……… II-158 Sociéte Générale (SA)………...……… II-162 The Royal Bank of Scotland N.V………..………… II-166 Turkland Bank A.ù.………...……… II-170 WestLB AG………..………...……… II-174
ii
BankPozitif Kredi ve KalkÕnma BankasÕ A.ù.……… II-184 Credit Agricole YatÕrÕm BankasÕ Türk A.ù..………...……… II-188 Diler YatÕrÕm BankasÕ A.ù……….……… II-192 GSD YatÕrÕm BankasÕ A.ù………...……… II-196 øller BankasÕ……….…….…………....……. II-200 øMKB Takas ve Saklama BankasÕ A.ù.………..……… II-204 Merrill Lynch YatÕrÕm Bank A.ù... II-208 Nurol YatÕrÕm BankasÕ A.ù………...……… II-212 Taib YatÕrÕmbank A.ù.………...……… II-216 Türk Eximbank………...………. II-220 Türkiye KalkÕnma BankasÕ A.ù.………..……… II-224 Türkiye SÕnai KalkÕnma BankasÕ A.ù.………..……… II-228 Ekler………...…... II-233
Tablo 1 31.12.2009 øtibariyle Aktif Büyüklüklerine Göre Banka SÕralamasÕ…...… II-234 Tablo 2 31.12.2009 øtibariyle Banka ve Gruplar BazÕnda ùube ve Personel
SayÕlarÕ………...……… II-236 Tablo 3 31.12.2009 øtibariyle Aktif ve Pasif Kalemlerin Kalan Vadelerine
Göre Gösterimi……… II-238 Tablo 4 31.12.2009 øtibariyle VarlÕklarÕn, Yükümlülüklerin ve NazÕm Hesap
Kalemlerin Faize DuyarlÕlÕ÷Õ...………...… II-239 Tablo 5 31.12.2009 øtibariyle Kur Riskine øliúkin Bilgiler……… II-240 Tablo 6 31.12.2009 øtibariyle Tasarruf MevduatÕ ve Mevduat Hesap Adetleri……… II-241 Tablo 7 31.12.2009 øtibariyle Mevduat Hesap Adetleri……...……... II-242 Tablo 8 31.12.2009 øtibariyle MevduatÕn Vade YapÕsÕ………...………... II-244 Tablo 9 31.12.2009 øtibariyle MevduatÕn Türlerine Göre Da÷ÕlÕmÕ……… II-246 Tablo 10 31.12.2009 øtibariyle MevduatÕn øllere ve Bölgelere Göre Da÷ÕlÕmÕ………… II-248 Tablo 11 31.12.2009 øtibariyle Kredilerin øllere ve Bölgelere Göre Da÷ÕlÕmÕ…...……… II-251 Tablo 12 31.12.2009 øtibariyle Nakdi Kredilerin Türlerine Göre Da÷ÕlÕmÕ……...……… II-254 Tablo 13 31.12.2009 øtibariyle Sektörlere Göre Nakdi Kredi Da÷ÕlÕmÕ………...… II-256 Tablo 14 31.12.2009 øtibariyle Gayrinakdi Krediler HesabÕ içinde Sektör BazÕnda
Risk Yo÷unlaúmasÕ………...……… II-257 Tablo 15 31.12.2009 øtibariyle Ö÷retim GruplarÕna Göre Bankalarda ÇalÕúanlar... II-258 Tablo 16 31.12.2009 øtibariyle Grup ve Sektör PaylarÕ... II-260 Tablo 17 31.12.2009 øtibariyle Türk BankalarÕnÕn YurtdÕúÕndaki Mali øútirakleri ve
Ba÷lÕ OrtaklÕklarÕ……….……… II-261 Tablo 18 31.12.2009 øtibariyle YurtdÕúÕndaki ùubeler ve Temsilcilikler……… II-265 Tablo 19 31.12.2009 øtibariyle YabancÕ BankalarÕn Türkiye’deki Temsilcilikleri……... II-268 AçÕklamalar...………... II-269
Kitab+n kullan+c+lar için yararl+ olmas+n+ diliyoruz.
Türkiye Bankalar Birliği
Bu kitap, Bankac+l+k Kanunu kapsam+nda Türkiye'de faaliyet gösteren mevduat bankalar+ ile kalk+nma ve yat+r+m bankalar+n+n, "Bankalar+n Kamuya Aç+klanacak Finansal Tablolar ile
Bunlara li kin Aç+klama ve Dipnotlar Hakk+nda Tebli " format+nda haz+rlad+klar+ ve Türkiye
Bankalar Birli i'ne gönderdikleri, denetlenmi konsolide olmayan mali tablolar ile bunlara ili kin aç+klama ve dipnot bilgileri kullan+larak haz+rlanm+ t+r; Türkiye ekonomisi ve bankac+l+k
sistemindeki geli melere ili kin de erlendirmeleri ve bankalarla ilgili genel ve bilanço bilgilerini içermektedir.
Banka ve grup baz+nda haz+rlanm+ ve söz konusu Tebli kapsam+ndaki daha detayl+ bilgilere
Birli imiz internet sitesinden (www.tbb.org.tr) ula +lmas+ mümkündür.
Türkiye Ekonomisi
Temel Ekonomik Göstergeler
Birim 2006 2007 2008 2009 2010*
Büyüme
GSYøH % 6,9 4,5 0,7 -4,7 3,5
TarÕm 1,3 -7,0 4,6 3,3 ...
Sanayi 8,4 5,6 -0,1 -7,2 ...
Hizmetler 7,2 5,7 0,5 -4,9 ...
Sektörel da÷ÕlÕm (cari fiyatlarla) %
TarÕm 9,7 9,0 7,0 8,0 ...
Sanayi 23,8 24,0 20,0 19,0 ...
Hizmetler 66,5 67,0 73,0 73,0 ...
GSYøH Milyar dolar 526 659 742 618 ...
GSYøH Milyar TL 758 856 951 954 ...
Nüfus Milyon 73 70,6 71,1 71,9 ...
Kiúi baúÕna GSYøH Dolar 7.212 9.333 10.436 8.590 ...
Kaynaklar harcamalar dengesi GSYøH'nin % si
Sabit sermaye yatÕrÕmlarÕ 21 22 20 17 18
Kamu 5 4 4 4 4
Özel 16 18 16 13 14
Yurtiçi tasarruflar 16 16 17 14 15
Kamu 6 3 2 -3 -1
Özel 10 13 15 17 16
Tasarruf dengesi -8 -6 -5 -2 -3
Kamu 1 -2 -2 -7 -6
Özel -9 -4 -3 5 3
Toplam tüketim 84 83 83 84 85
Kamu 13 10 9 11 11
Özel 71 73 74 73 75
GSYøH deflatörü % 9 8 12 5 ...
øúsizlik
Genel % 11 11 14 14 ...
Kent 13 12 15 16 ...
KÕr 8 8 11 9 ...
Enflasyon %
(12 aylÕk de÷)
Üretici 12 6 8 6 ...
Tüketici 10 8 10 7 7
Kamu kesimi dengesi %
Kamu kesimi dengesi/GSYøH (özelleútirme hariç) 0 2 3 7 5
Kamu kesimi dengesi/GSYøH (özelleútirme dahil) -1 -1 0 0 0
Kamu kesimi dengesi (faiz dÕúÕ)/GSYøH (özelleútirme hariç) -7 -5 -3 0 -1
Bütçe dengesi/GSYøH 1 2 2 6 5
Bütçe dengesi(faiz dÕúÕ)/GSYøH -8 -6 -4 0 -2
KøT dengesi/GSYøH 0 0 0 0 -1
Mahalli idareler/GSYøH 0 0 1 0 0
Fonlar/GSYøH -1 -1 0 0 0
Di÷er/GSYøH 0 0 1 2 1
Merkezi Yönetim Bütçesi Milyar TL
Bütçe gelirleri 173 190 210 215 237
Bütçe harcamalarÕ 178 204 227 267 287
Faiz harcamalarÕ 46 49 51 53 57
Bütçe dengesi (nakit) -5 -14 -19 -56 -50
Faiz dÕúÕ denge 41 35 33 1 7
Finansman 6 13 19 56 ...
DÕú borç 0 -3 4 6 ...
Tahvil 13 12 6 54 ...
KÕsa vadeli -8 -3 8 0 ...
Bono -8 -3 8 0 ...
MB avansÕ 0 0 0 0 ...
Di÷er 2 7 1 -4 ...
* Program vi
Bütçe gelirleri/GSYøH 22 22 22 23 ...
Bütçe harcamalarÕ/GSYøH 24 24 24 28 ...
Personel harcamalarÕ/GSYøH 4 5 5 6 ...
Faiz ödemeleri/GSYøH 6 6 5 6 ...
YatÕrÕmlar/GSYøH 2 2 2 3 ...
Personel harcamalarÕ/toplam harcama 21 21 21 21 ...
Faiz giderleri/toplam harcamalar 26 24 26 20 ...
YatÕrÕmlar/toplam harcamalar 7 6 6 9 ...
øç borç stoku Milyar TL
Tahvil 242 249 261 316 ...
Hazine bonosu 10 6 14 14 ...
Kamu ka÷ÕtlarÕ 252 255 275 330 ...
MB avansÕ 0 0 0 0 ...
Kur farklarÕ 0 0 0 0 ...
Toplam 252 255 275 330 ...
øç borç stoku/GSYøH % 33 30 29 35 ...
øç borç stoku+kamu dÕú borçlarÕ/GSYøH 46 41 38 47 ...
Faiz oranlarÕ %
(YÕllÕk ortalama, net, bileúik)
O/n 19 17 16 7 ...
Kamu ka÷ÕtlarÕ 22 17 19 9 ...
Kamu ka÷ÕtlarÕ vadesi (gün) 852 999 806 1100 ...
Döviz kurlarÕ
Dolar (YÕl sonu) 1,4056 1,1593 1,5218 1,4873 ...
12 aylÕk de÷iúme % 5 -18 31 -2,3 ...
Euro (YÕl sonu) 1,8515 1,7060 2,1435 2,1427 ...
12 aylÕk de÷iúme % 17 -8 25 0,4 ...
Merkez BankasÕ Bilançosu Milyar TL
Bilanço toplamÕ 104 106 113 110 ...
Bilanço/GSYøH % 12 11 12 12 ...
Net dÕú varlÕk 48 51 70 72 ...
Net iç varlÕk -6 -6 -15 -8 ...
Kamuya açÕlan nakit krediler 19 17 14 9 ...
Rezerv para 41 45 56 65 ...
MBP 42 55 54 49 ...
Döviz pozisyonu Milyar dolar 21 33 37 36 ...
Döviz rezervi Milyar dolar 61 71 70 71 ...
Parasal geliúmeler
M1** Milyar TL 72 78 83 107 ...
M2*** 297 345 434 494 ...
M3**** 320 370 458 521 ...
Repo (R) 4 4 3 4 ...
Para piyasasÕ fonlarÕ (F) 19 21 21 23 ...
Banka dÕúÕ kesim. menkul kÕymetler (D) 66 68 74 75 ...
Kredi stoku 219 286 368 393 ...
M3RF 342 395 475 548 ...
M3RFD 408 463 549 623 ...
M1/GSYøH % 8 8 9 11 ...
M3/GSYøH % 37 39 48 55 ...
Kredi stoku/GSYøH % 26 30 39 41 ...
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık SistemiBirim 2006 2007 2008 2009 2010*
Finansal varlÕklar Milyar TL
Parasal varlÕklar 297 345 439 498 ...
TL 190 234 304 350 ...
YP 107 111 135 148 ...
Menkul kÕymetler 484 589 471 697 ...
Hisse senedi 228 334 181 351 ...
Bono+tahvil 255 255 276 331 ...
Kamu 255 249 275 330 ...
Özel 0 6 1 1 ...
Fonlar 19 21 14 16 ...
Toplam 800 955 896 1.195 ...
DÕú ticaret Milyar dolar
øhracat 85 107 132 102 ...
øthalat 137 170 202 141 ...
DÕú açÕk 52 63 70 39 ...
GSYøH'ya oranÕ %
øhracat 16 16 18 17 ...
øthalat 26 26 27 23 ...
DÕú açÕk 10 10 9 6 ...
Ödemeler dengesi Milyar dolar
DÕú ticaret dengesi -41 -47 -53 -25 ...
Görünmeyen iúlemler dengesi ve transferler 9 9 11 11 ...
Cari iúlemler dengesi -32 -38 -42 -14 ...
Cari iúlemler dengesi/GSYøH % -6 -6 -6 -2 ...
Sermaye hareketleri Milyar dolar 46 49 34 6 ...
Do÷rudan yatÕrÕmlar 19 20 16 6 ...
Portföy yatÕrÕmlarÕ 7 1 -5 0 ...
Net hata ve noksan 0 2 6 8 ...
Rezervlerdeki artÕú (azalÕú) -6 -8 1 0 ...
UluslararasÕ döviz rezervler Milyar dolar
MB döviz rezervi 61 71 70 71 ...
Ticari Bankalar rezervi 38 44 ... ... ...
Toplam 99 115 ... ... ...
DÕú borç stoku Milyar dolar
Toplam 207 249 278 271 ...
Orta ve uzun vadeli 165 206 227 219 ...
Kamu 70 71 75 80 ...
MB 13 14 12 12 ...
Özel 82 121 140 128 ...
Reel sektör 53 79 99 92 ...
Finansal kurumlar 29 42 41 35 ...
KÕsa vadeli 43 43 50 52 ...
Kamu 2 2 3 4 ...
MB 3 2 2 2 ...
Özel 38 39 45 46 ...
Reel sektör 18 23 24 22 ...
Finansal kurumlar 20 16 21 24 ...
østanbul Menkul KÕymetler BorsasÕ Ulusal Pazar
øúlem gören úirket sayÕsÕ 291 292 318 316 ...
Genel endeks Dolar 1.621 2.790 1.020 2.068 ...
Günlük ortalama iúlem hacmi Milyon dolar 886 1.166 1.041 1.225 ...
Toplam iúlem hacmi Milyar dolar 222 291 252 299 ...
Piyasa de÷eri Milyar dolar 163 288 119 204 ...
F/K oranÕ 22 12 6 17 ...
* Program
viii
Bankac×l×k Sistemi
I. 2009 YÕlÕnda Türkiye Ekonomisi ve BankacÕlÕk Sistemi 1. Genel de÷erlendirme
1.1. 2009 yÕlÕnda ekonomik performans
Dünya ekonomisinde derin, yaygÕn ve yüksek hasarlÕ bir kriz yaúandÕ.
Ekonomik açÕdan, 2009 yÕlÕ dünya ekonomisi için oldukça sancÕlÕ geçmiútir. Dünya genelinde, derin, yaygÕn ve yüksek hasarlÕ bu dönem çok sayÕda iktisatçÕ tarafÕndan
“küresel kriz” olarak de÷erlendirilmiútir. Küresel krizin baúladÕ÷Õ ve derin izler bÕraktÕ÷Õ alan finansal sektör olmakla birlikte, geliúmelerden hemen hemen tüm sektörler olumsuz yönde etkilenmiútir. UluslararasÕ Para Fonu’na göre dünyada yaratÕlan gelir ve ticaret hacmi son 40 yÕlda yaúanan en úiddetli hÕzda küçülmüútür, çok yüksek boyutlarda servet kayÕplarÕ yaúanmÕú, iúsizlik hÕzla artmÕú, bütçe açÕklarÕnÕn ve kamu borç stoklarÕnÕn milli gelire oranÕ yükselmiú, emtia fiyatlarÕ düúmüú, geliúmekte olan ülkelere sermaye giriúi azalmÕú, güven sarsÕlmÕú, belirsizlik artmÕútÕr. Çok sayÕda ülkede finansal sektör aracÕlÕk iúlevini göremez, piyasalar çalÕúamaz hale gelmiútir.
Hükümetler ve uluslararasÕ kuruluúlar, finansal sektörün yeniden çalÕútÕrÕlmasÕ, dünya ekonomisindeki küçülmenin durdurulmasÕ/yavaúlatÕlmasÕ ve güvenin yeniden tesis edilmesi amacÕyla uluslararasÕ kuruluúlarÕn da katÕlÕmÕ ile iúbirli÷i içinde hareket etmeye baúlamÕúlardÕr. Koordinasyonun daha iyi sa÷lanmasÕnÕ teminen Türkiye’nin de yer aldÕ÷Õ G-20 ülkeleri, 2008 yÕlÕnÕn son çeyre÷inden itibaren uluslararasÕ alanda uygulanacak önlemlere iliúkin öneriler getirmiútir. Kamu kesimi, para ve maliye politikasÕ yoluyla ekonomilere müdahale etmiútir; merkez bankalarÕ, faiz oranlarÕnÕ hÕzla aúa÷Õya çekerken, piyasalara ve finansal kurumlara likidite deste÷i, hükümetler de finansal kurumlara sermaye deste÷i sa÷lamÕúlardÕr.
Öte yandan dünya genelinde faiz oranlarÕnda yaúanan düúüú ve likidite imkanlarÕnÕn geniúlemesi sonucu finansal varlÕk fiyatlarÕ özellikle yÕlÕn ikinci yarÕsÕndan itibaren hÕzla yükselmiútir. AlÕnan tedbirlerin reel ekonomi üzerindeki etkileri sÕnÕrlÕ kalÕrken, daha çabuk tepki verebilen finans piyasalarÕnda daha güçlü bir toparlanma görülmüútür.
Türkiye’de ekonomik faaliyet daralmÕú, enflasyon ve faiz oranlarÕ düúmüútür.
UluslararasÕ geliúmelerden ülkemiz de önemli ölçüde etkilenmiútir. Dünyaya benzer úekilde, gelir düúmüú, özel sektörde talep daralmÕú, dÕú ticaret hacmi küçülmüú, bütçe açÕ÷Õ artmÕú, iúsizlik oranÕ yükselmiú, sermaye giriúi azalmÕútÕr. Buna karúÕlÕk, enflasyon ve faiz oranlarÕ tarihsel olarak düúük düzeylere gerilemiútir.
Sabit fiyatlarla gayri safi yurtiçi hasÕla 2009 yÕlÕnda yüzde 4,7 küçülmüútür. Sabit sermaye yatÕrÕmlarÕ yüzde 19,2, toplam tüketim ise yüzde 1 oranÕnda daralmÕútÕr.
Toplam tasarruf açÕ÷ÕnÕn gsyih’ya oranÕnÕn yüzde 2,3 oldu÷u, kamu kesimi tasarruf açÕ÷ÕnÕn gsyih’ya oranÕnÕn yüzde 5,3 düzeyinde gerçekleúti÷i, özel kesim tasarruf fazlasÕnÕn gsyih’ya oranÕnÕn ise yüzde 3,1 civarÕnda oldu÷u tahmin edilmektedir. Merkezi yönetim bütçe açÕ÷Õ, ekonomik faaliyetin daralmasÕ ve vergi indirimlerinin etkisiyle büyümüútür. Bütçe açÕ÷ÕnÕn büyümesine ba÷lÕ olarak, kamu kesimi açÕ÷ÕnÕn gsyih’ya oranÕ yüzde 1,6’dan yüzde 6,4’e yükselmiútir.
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
Toplam kamu borç stokunun gsyih’ya oranÕ yüzde 47 düzeyinde gerçekleúmiútir. øç borç stokunun gsyih’ya oranÕ 6 puan artarak yüzde 35’e, dÕú borç stokunun gsyih’ya oranÕ ise 2 puan artarak yüzde 12’ye yükselmiútir.
Enflasyon 1968’den sonraki en düúük düzeyi olan yüzde 6,5’a gerilemiútir.
Enflasyonist baskÕlarÕn hafiflemesi, Merkez BankasÕnÕn kÕsa vadeli faiz oranlarÕnÕ düúürmesine imkan vermiútir, politika faizleri 2009 yÕlÕ içinde toplam 8,5 puan düúürülmüútür. KÕsa vadeli faiz oranÕ da piyasa tarafÕndan belirlendi÷i dönemler itibariyle, ilk defa tek haneli düzeye çekilmiútir. Likidite imkanlarÕnÕ arttÕran Banka piyasaya açÕk piyasa iúlemleri yoluyla likidite sa÷lamÕútÕr. AyrÕca, döviz alÕm ihaleleri yoluyla net 3,3 milyar ABD dolarÕ döviz satÕn alÕnmÕútÕr.
øúsiz sayÕsÕnÕn sÕnÕrlÕ düzeyde de olsa artmasÕna karúÕlÕk, iúgücünün ve istihdamÕn artmasÕna ba÷lÕ olarak, iúsizlik oranÕ gerilemiútir.
Türkiye’nin kredi notu ve görünümü, 2009 yÕlÕnda çeúitli derecelendirme kuruluúlarÕ tarafÕndan 4 kere artÕrÕlmÕútÕr. AralÕk 2009 itibariyle Türkiye’nin ülke notu, S&P tarafÕndan BB-, Moodys tarafÕndan Ba3 ve FITCH tarafÕndan da BB+ olarak belirlenmiútir.
Toplam mevduatÕn krediye dönme oranÕ 2008 Eylül döneminde yüzde 84 iken 2008 yÕlÕ sonunda yüzde 81’e, 2009 yÕlÕ sonunda yüzde 76’ya gerilemiútir.Kredi stokundaki yÕllÕk büyüme hÕzÕ Ekim 2009 itibariyle yüzde 0’a kadar yavaúladÕktan sonra yÕlÕn son iki ayÕnda artmÕú ve AralÕk 2009 itibariyle yüzde 4’e yükselmiútir. Kredi stokunun gsyih’ya oranÕ 2 puan artarak yüzde 39 olmuútur. Toplam kredilerin yüzde 73’ü TL cinsinden kullandÕrÕlmÕútÕr.
DÕú ticaret hacminin gsyih’ya oranÕ 6 puan gerileyerek yüzde 39 düzeyinde gerçekleúmiútir. øç talebin daralmasÕna ba÷lÕ olarak cari iúlemler açÕ÷Õ hÕzla küçülmüú, cari açÕ÷Õn gsyih’ya oranÕ yüzde 2,3 olmuútur.
YÕllÕk bazda sermaye giriúi cari iúlemler açÕ÷ÕnÕn altÕnda kalmÕútÕr. Sermaye giriúi geçen yÕl 34 milyar dolardan, 2009 yÕlÕ sonunda 6 milyar dolara gerilemiútir. Özellikle reel sektörün dÕú borç kullanÕmÕ azalmÕútÕr.
DÕú borç stoku 271 milyar dolara gerilemiú, ancak dÕú borç stokunun gsyih’ya oranÕ 7 puan artarak yüzde 44’e yükselmiútir.
Türkiye’de alÕnan önlemler:
UluslararasÕ geliúmelerin Türkiye’ye olan olumsuz etkilerini sÕnÕrlandÕrmak amacÕyla Hükümet ve ilgili kurumlar tarafÕndan 2008 yÕlÕ son çeyre÷inden itibaren alÕnmaya baúlanan tedbirler 2009 yÕlÕnda da sürdürülmüútür. Hükümet ve ilgili kurumlar tarafÕndan alÕnan önlemler sayesinde 2009 yÕlÕnÕn ilk çeyre÷inden itibaren beklentilerde bozulma durmuú, davranÕúlar yavaú da olsa olumluya dönmüútür.
Hükümet tarafÕndan alÕnan önlemler:
x ùubat 2009’da kÕsa çalÕúma ödene÷inin süresi 3 aydan 6 aya çÕkartÕlmÕútÕr.
Haziran 2009’da kÕsa çalÕúma ödene÷inin süresi 6 ay daha uzatÕlmÕútÕr. Teúvik uygulamasÕ 49 ile dönük olarak bir yÕl uzatÕlmÕútÕr. Emekli aylÕklarÕna haciz getirilmemesi esasÕ benimsenmiútir.
I-2
x Mart 2009’da açÕklanan önlem paketi ile beyaz eúya, otomotiv ve konut sektörlerinde vergi oranlarÕ indirilmiú; KOBø’lere ek ödenek sa÷lanmÕú, Kaynak KullanÕmÕnÕ Destekleme Fonu (KKDF) düúürülmüú ve Türk Eximbank’Õn sermayesi artÕrÕlmÕútÕr. Sanayide kullanÕlan elektrikte indirimli tarife yaygÕnlaútÕrÕlmÕútÕr.
x Mart 2009’da açÕklanan ikinci bir paket ile, mobilya, iú makineleri, biliúim ve büro mobilyalarÕnda KDV düúürülmüútür. Nisan 2009’da bu uygulamanÕn kapsamÕ geniúletilerek, otomotiv yan sanayii ve telefon gibi sektörler eklenmiútir. Daha sonra vergi indirimleri Ekim 2009 tarihine kadar uzatÕlmÕútÕr.
x Mart 2009’da, TC Ziraat BankasÕ A.ù. tarafÕndan sa÷lanan tarÕm kredilerinin vadesi uzatÕlmÕútÕr.
x Kredi Garanti Fonu A.ù.’ye (KGF) Hazine deste÷i sa÷layan “Kamu FinansmanÕ ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi HakkÕnda Kanunda De÷iúiklik YapÕlmasÕna Dair Kanun” Haziran 2009’da yasalaúmÕútÕr. Kanuna göre, firmalara kredi garantisi sa÷lamak üzere 1 milyar liraya kadar nakit kaynak aktarÕlacak veya özel tertip Devlet øç Borçlanma Senedi (DøBS) ihraç edilecektir. øhraç edilecek özel tertip DøBS için, Hazine MüsteúarlÕ÷Õ bütçesine tertip açmaya ve bu tertibe 1 milyar liraya kadar ödenek aktarmaya, Maliye BakanÕ yetkili kÕlÕnmÕútÕr.
x KGF’nin sermayesi, yirmi bankanÕn da katÕlÕmÕyla 60 milyon TL’den 240 milyon TL’ye çÕkarÕlmÕútÕr.
x Haziran 2009’da “Kamu FinansmanÕ ve Borç Yönetiminin Düzenlenmesi HakkÕnda Kanunda De÷iúiklik YapÕlmasÕna Dair Kanun” ile Toprak Mahsulleri Ofisi'ne (TMO) en fazla 2,6 milyar TL kaynak aktarÕmÕ sa÷lanmasÕ ve Hazine MüsteúarlÕ÷ÕnÕn ikrazen özel tertip devlet iç borçlanma senedi ihraç edebilmesi sa÷lanmÕútÕr.
x Hükümet tarafÕndan Haziran 2009 tarihinde yeni teúvik sistemi açÕklanmÕútÕr.
2010 yÕlÕ sonuna kadar geçerli olacak söz konusu yeni teúvik sistemiyle; 12 sektörde büyük yatÕrÕmlarÕn desteklenmesi ve Türkiye'yi 4 bölgeye ayÕrÕp sektörel ve bölgesel teúvikler verilmesi öngörülmektedir. Teúvik araçlarÕ kurumlar/gelir vergisi indirimi, SSK primi iúveren hissesinin Hazine tarafÕndan karúÕlanmasÕ, faiz deste÷i, yatÕrÕm yeri tahsisi, KDV istisnasÕ, gümrük vergisi muafiyeti olarak açÕklanmÕútÕr. Büyük yatÕrÕmlarÕ desteklenecek sektörler arasÕnda kimyasal madde ve ürünlerin imalatÕ, rafine edilmiú petrol ürünleri imalatÕ, transit boru hattÕyla taúÕmacÕlÕk hizmetleri, motorlu kara taúÕtlarÕ imalatÕ, demiryolu ve tramvay lokomotifleri veya vagon imalatÕ, liman ve liman hizmetleri imalatÕ, elektronik sanayi imalatÕ, tÕbbÕ aletler, hassas ve optik aletler imalatÕ, ilaç imalatÕ, hava ve uzay taúÕtlarÕ imalatÕ, makine imalatÕ yatÕrÕmlarÕ ve madencilik yatÕrÕmlarÕ bulunmaktadÕr.
x Kredi kartÕ borçlarÕnÕn yapÕlandÕrÕlmasÕna iliúkin yasal düzenleme Temmuz 2009’da yürürlü÷e girmiútir. Buna göre, 31 MayÕs 2009 tarihi itibariyle ödeme ihtarÕ çekilen, icra takibi baúlatÕlan veya banka tarafÕndan takip olunan kredi kartÕ borçlarÕ için 60 gün içinde baúvuru yapÕlmasÕ ve sözleúmede belirtilen asgari ödeme tutarÕnÕn, dönem borcunun yüzde 20'sinden aúa÷Õ olmamasÕ öngörülmüútür. BankacÕlÕk Düzenleme ve Denetleme Kurumu bu oranÕ yüzde 40'a kadar artÕrmaya, artÕrdÕ÷Õ oranÕ yüzde 20'ye kadar düúürmeye yetkili kÕlÕnmÕútÕr.
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
x Hükümet tarafÕndan açÕklanan istihdam paketi ile toplum yararÕna iúler için getirilen desteklerin, iúsizlik sigortasÕ fonundan finanse edilmesi ve bu kapsamda 120 bin iúsize do÷rudan istihdam sa÷lanmasÕ öngörülmüútür. AyrÕca, mesleki e÷itimlerle 200 bin iúsize e÷itim verilmesi ve program kapsamÕnda ulaúÕlacak iúsiz sayÕsÕnÕn 500 bin olmasÕ amaçlanmÕútÕr.
x Temmuz 2009’da VarlÕk BarÕúÕ olarak bilinen düzenlemenin uygulama süresi önce Eylül 2009 tarihine daha sonra 2009 yÕl sonuna uzatÕlmÕútÕr.
x Sanayi ve Ticaret BakanlÕ÷Õ tarafÕndan, esnaf ve sanatkarlar ile tüm KOBø'lere yönelik 3 ayaklÕ yeni bir kredi destek programÕ hayata geçirilmiútir. Bu desteklerin KOSGEB'in Orta Vadeli Programda yer alan bütçesiyle uyumlu bir çerçevede belirlendi÷i belirtilerek, ''2009 yÕlÕ bütçesine ek bir yük getirmeyece÷i”
ifade edilmiútir. Bu nedenle, söz konusu desteklerin, sadece 2009 yÕlÕ sonuna kadar geçerli olmasÕ ve destek programlarÕndan ilkiyle 100 bin iúletmeye 2,5 milyarlÕk kredi sa÷lanmasÕnÕ öngörülmüútür.
Merkez BankasÕ tarafÕndan alÕnan önlemler:
x KÕsa vadeli faiz oranlarÕ 2009 yÕlÕ içinde toplam 8,5 puan düúürülmüú, yüzde 15’ten yüzde 6,5’e indirilmiútir.
x Mart 2009’dan itibaren döviz talebinin hÕzla yükselmesine ba÷lÕ olarak döviz satÕm ihaleleri baúlatÕlmÕú ve Mart ayÕnda toplam 18 ihalede 900 milyon dolar satÕú yapÕlmÕútÕr. A÷ustos ayÕndan itibaren, ekonomide döviz arzÕnÕn yeniden yükselmesiyle beraber, banka döviz alÕm ihalelerini yeniden baúlatmÕú ve 2009 yÕlÕnda toplam 4,2 milyar dolar alÕm yapmÕútÕr. Böylece, BankanÕn 2009 yÕlÕnda yaptÕ÷Õ net döviz alÕmÕ 3,3 milyar dolar olmuútur.
x ùubat ayÕnda bankalarÕn Merkez BankasÕndan alabilecekleri döviz depolarÕnÕn vadesi 1 aydan 3 aya yükseltilmiú, Merkez BankasÕ borç verme faiz oranÕ ABD dolarÕ için yüzde 7’den yüzde 5,5’e; euro için yüzde 9’dan yüzde 6,5’e düúürülmüútür.
x Mart ve Nisan aylarÕnda daha çok firmanÕn ihracat reeskont kredisi kullanmasÕna imkan sa÷layan düzenlemeler yapÕlmÕú ve kredi limitleri de artÕrÕlmÕútÕr.
x Ekim 2009’dan itibaren TL zorunlu karúÕlÕk oranÕ yüzde 6’dan yüzde 5’e düúürülmüútür.
x PiyasanÕn likidite ihtiyacÕnÕn karúÕlanmasÕnÕ teminen fonlama yapÕlmÕú;
Haziran ayÕndan sonra fonlama imkanlarÕ arasÕna 3 ay vadeli repo ihaleleri de katÕlmÕútÕr.
BankacÕlÕk Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) tarafÕndan alÕnan önlemler:
x BDDK tarafÕndan Resmi Gazete’nin 23 Ocak 2009 tarih ve 27119 sayÕlÕ nüshasÕnda Bankalarca Kredilerin Ve Di÷er AlacaklarÕn Niteliklerinin Belirlenmesi Ve Bunlar øçin AyrÕlacak KarúÕlÕklara øliúkin Usul Ve Esaslar HakkÕnda Yönetmelikte De÷iúiklik YapÕlmasÕna øliúkin Yönetmelik yayÕmlanmÕútÕr. Yeni düzenleme ile birlikte, halihazÕrda sorunsuz görünen kredilerin de beklenmeden, yeniden yapÕlandÕrÕlabilmesine imkan tanÕnmÕútÕr.
Söz konusu Yönetmeli÷in 1 Mart 2010 tarihinde süresi dolan Geçici 2’nci ve
I-4
Geçici 3’üncü maddelerinin süresi, bu kez Resmi Gazete’nin 6 Mart 2010 tarih ve 27513 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan Yönetmelik’in 4’üncü maddesi ile 1 Mart 2011 tarihine kadar uzatÕlmÕútÕr.
x BDDK, bankalarÕn karlarÕnÕ da÷Õtmayarak bünyelerinde tutmasÕnÕ istemiú ve kar da÷ÕtÕmÕ Kurul iznine ba÷lanmÕútÕr.
Sermaye PiyasasÕ Kurulu tarafÕndan alÕnan önlemler:
x Nisan 2009’da, Sermaye PiyasasÕ Kurulu fon çÕkÕúÕ gerektirmeyen sermaye azaltÕmlarÕna iliúkin ilkeleri belirlemiútir. YapÕlan açÕklamada uluslararasÕ kriz nedeniyle úirketlerin halka arz suretiyle nakit sermaye artÕrÕmÕ yapmalarÕ imkanÕ ekonomik olarak ortadan kalktÕ÷Õ için bu durumun nakit sermaye ihtiyacÕ olan úirketleri zorunlu olarak sermaye artÕrÕmÕna yönlendirdi÷i belirtilmiútir. Daha önce yapÕlan düzenlemelere ilave olarak paylarÕ nominal de÷erin altÕnda iúlem gören úirketlerin nakit sermaye artÕrÕmlarÕna imkan sa÷lamak amacÕyla halka açÕk anonim ortaklÕklar için fon çÕkÕúÕ gerektirmeyen sermaye artÕrÕm sürecine iliúkin ilke ve esaslarÕn Kurulca belirlendi÷i ifade edilmiútir.
Öte yandan, belirsizli÷in azaltÕlmasÕnÕ teminen, Hükümet; Orta Vadeli Program yoluyla üç yÕllÕk temel ekonomik hedefleri açÕklamÕú, beklentileri ve davranÕúlarÕ olumlu yönde etkilemeye çalÕúmÕútÕr.
1.2. Orta vadeli program ve 2010-2012 dönemine iliúkin tahminler
AralÕk 2009’da açÕklanan Orta Vadeli Program ile ekonomik büyüklüklere iliúkin hedefler belirlenmiútir. Buna göre, 2010 yÕlÕnda küresel dalgalanmanÕn olumsuz etkilerinin hafiflemeye baúlayaca÷Õ ve buna ba÷lÕ olarak, gsyih’nÕn 2010 yÕlÕnda yüzde 3,5; 2011 ve 2012 yÕllarÕnda ise sÕrasÕyla yüzde 4 ve yüzde 5 oranÕnda büyümesi beklenmektedir. Büyüme rakamlarÕ çerçevesinde, cari iúlemler açÕ÷ÕnÕn 2010 yÕlÕnda gsyih’nÕn yüzde 2,8’i düzeyinde gerçekleúece÷i, 2011 ve 2012 yÕllarÕnda ise, sÕrasÕyla gsyih’nÕn yüzde 3,3’ü ve yüzde 3,9’u düzeyinde olaca÷Õ öngörülmektedir. Kkbg/gsyih oranÕnÕn 2010 yÕlÕndan itibaren azalmaya baúlayaca÷Õ ve 2012 yÕlÕnda yüzde 2,7’ye gerileyece÷i öngörülmektedir.
Temel Ekonomik Büyüklükler
2010* 2011* 2012*
Gsyih (reel büyüme, yüzde) 3,5 4,0 5,0 Cari iúlemler açÕ÷Õ/ gsyih (yüzde) -2,8 -3,3 -3,9 øúsizlik oranÕ (ILO tanÕmÕ, yüzde) 14,3 14,1 13,3
Kkbg/gsyih (yüzde) 4,7 3,5 2,7
Faiz dÕúÕ fazla/gsyih (yüzde) 1,3 1,7 2,1 Genel kamu borç stoku (brüt) /gsyih (yüzde) 49,0 48,8 47,8
Kaynak: DPT * Öngörü,
Kamu kesimi faiz dÕúÕ fazlasÕnÕn gsyih’ya oranÕnÕn 2010 yÕlÕnda yüzde 1,3 ve 2012 itibariyle yüzde 2,1 düzeyinde gerçekleúece÷i öngörülmektedir. Kamu maliyesindeki geliúmeler sonucu, kamu kesimi brüt borç stokunun gsyih’ya oranÕnÕn 2010 yÕlÕndan sonra azalaca÷Õ ve 2012 yÕlÕnda yüzde 47,8 düzeyinde gerçekleúece÷i tahmin edilmektedir.
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
øúsizlik oranÕnda da yavaú bir iyileúme beklenmektedir. Buna göre, 2010 yÕlÕnda yüzde 14,3 düzeyinde gerçekleúmesi beklenen iúsizlik oranÕnÕn, 2012 yÕlÕnda yüzde 13,3’e gerilemesi beklenmektedir.
1.3. 2009 yÕlÕnda bankacÕlÕk sektörü
BankacÕlÕk sektörü 2009 yÕlÕnda iyi bir performans göstermiú, ekonomik faaliyetin finansmanÕna katkÕ sa÷lamÕútÕr.
Küresel kriz Türkiye’de de finansal sektörü önemli ölçüde etkilemiútir. Mevduat, yatÕrÕm ve kalkÕnma bankalarÕ açÕsÕndan bakÕldÕ÷Õnda, özellikle 2008 yÕlÕnÕn son çeyre÷i ile 2009 yÕlÕnÕn ilk çeyre÷inde bilanço riskleri hÕzla artmÕú, yurtdÕúÕ kaynak imkanlarÕ daralmÕú, likidite ihtiyacÕ yükselmiútir. Ancak, bankalarÕn bilançolarÕnÕn sa÷lam olmasÕ ve risklerin dengeli da÷ÕlmasÕ yanÕnda, ilgili kurumlar tarafÕndan alÕnan önlemler, etkin kamusal denetim ve baúarÕlÕ risk yönetimi sayesinde Türkiye’de bankacÕlÕk sistemi 2009 yÕlÕnÕ güven içinde geçirmiú, kamuya sorun yaratmamÕú, yük olmamÕútÕr. Aksine, ekonomik faaliyetin finansmanÕna destek olmaya devam etmiútir.
Çok sayÕda ülkede mevduata yüzde 100 garanti getirilirken, finansal kurumlara kamu deste÷i sa÷lanÕrken, Türkiye’de mevduat güvencesinde de÷iúikli÷e ve bankalara kamu deste÷ine ihtiyaç duyulmamÕútÕr. Öte yandan, ekonomik faaliyetin hÕzla daralmasÕ, iúsizli÷in artmasÕ ve dÕú talebin azalmasÕ nedeniyle kredi riski artmÕú, kredi talebi özellikle yÕlÕn ilk yarÕsÕnda ciddi ölçüde daralmÕútÕr. Buna karúÕlÕk, bütçe açÕ÷Õ nedeniyle büyüyen kamu kesiminin borçlanma ihtiyacÕ çok büyük ölçüde bankalar tarafÕndan karúÕlanmÕútÕr.
BankacÕlÕk 2009 yÕlÕnda Türkiye’nin “en iyi hikayesi” olmuútur.
BankacÕlÕk sektörü, 2009 yÕlÕnda hem yurt içinde hem de yurt dÕúÕnda anlatÕlan
“Türkiye’nin iyi hikayesi” olmuútur. Bankalar açÕsÕndan bu durumu sa÷layan ana neden sa÷lam ve sa÷lÕklÕ bilanço yapÕsÕ, güçlü özkaynaklar ve TL’ye duyulan yüksek güvendir. BankalarÕn kaynaklarÕnÕn çok önemli bölümü Türkiye’deki yerleúiklere ait mevduattÕr. MevduatÕn üçte ikisini TL mevduat oluúturmuútur.
YurtdÕúÕndan sa÷lanan kredilerin bilanço içindeki payÕ yüzde 9 düzeyindedir.
Özkaynaklar büyümeye devam etmiútir. BankalarÕn aktifleri ürün ve müúteri açÕsÕndan geniú yelpazede bir da÷ÕlÕm göstermektedir. Toplam aktiflerin yüzde 48’ini krediler, yüzde 35’ini menkul kÕymetler oluúturmuútur. Kredilerin yüzde 67’si kurumsal, yüzde 33’ü bireysel kredilerdir. Krediler ve menkul de÷erler cüzdanÕ geleneksel bankacÕlÕk ürünlerini içermektedir, “zehirli varlÕk” yok denecek düzeydedir. BankalarÕn risklerinin tamamÕna yakÕnÕ Türkiye’nin risklerinden oluúmuútur. Büyüyen özkaynaklar, sa÷lÕklÕ aktif da÷ÕlÕmÕ, yüksek likidite, düúen faiz oranÕ ile daha etkin risk yönetimi, bankalarÕn performansÕnÕ olumlu yönde etkilemiútir.
Aktiflerin pasiflere göre daha uzun vadeli olmalarÕ nedeniyle, faiz oranlarÕnÕn düúmesi, 2009 yÕlÕnda bankacÕlÕk sektörünün karÕnÕ olumlu etkilemiútir. Kar hacmindeki artÕú özkaynaklardaki büyümeyi desteklemiútir. YÕllÕk bazda özkaynak karlÕlÕ÷Õ yükselmiútir.
Toplam aktifler, cari fiyatlarla yüzde 13 oranÕnda büyüyerek 799 milyar TL (537 milyar dolar) olmuútur. Toplam aktiflerin gsyih’ya oranÕ yüzde 84 düzeyindedir. Bilanço içinde, yabancÕ para cinsinden aktiflerin payÕ 4 puan düúerek yüzde 27, yabancÕ para cinsinden pasiflerin payÕ ise 3 puan düúerek yüzde 32 olmuútur.
I-6
Ekonomideki küçülme nedeniyle, kredi stokunun kalitesi azalmÕú; takipteki krediler artmÕútÕr. Takipteki krediler için ayrÕlan karúÕlÕklar karlÕlÕ÷Õ sÕnÕrlandÕrmÕútÕr. Sorunlu kredilerin toplam krediler içindeki payÕ yüzde 5,4’e yükselmiú, bunlarÕn yüzde 85’i için özel karúÕlÕk ayrÕlmÕútÕr. Kredilerin toplam aktifler içindeki payÕ 2008 yÕlÕ sonuna göre 4 puan azalarak yüzde 48'e gerilemiútir. Bireysel kredilerin toplam krediler içindeki payÕ yüzde 33 düzeyine yükselmiútir. Menkul kÕymetlerin toplam aktiflerdeki payÕ 6 puan artarak yüzde 35’e yükselmiútir. Duran aktiflerin toplam aktifler içindeki payÕ yüzde 3 düzeyindedir.
Toplam mevduat yüzde 12 oranÕnda artarak 507 milyar TL olmuútur. Toplam mevduatÕn toplam aktiflere oranÕ yüzde 64’tür. TL mevduatÕn ortalama vadesi 2,2 ay, yabancÕ para mevduatÕn ortalama vadesi ise 2,7 ay düzeyindedir. YurtdÕúÕ bankalardan sa÷lanan kaynaklar 70 milyar TL (53 milyar dolar) ile toplam aktiflerin yüzde 9’u düzeyindedir: Bu kaynaklarÕn büyük bölümü yabancÕ para cinsindendir.
Özkaynaklarda ve serbest sermayede büyüme devam etmiútir. Özkaynaklar 106 milyar TL (72 milyar dolar), serbest özkaynaklar ise 79 milyar TL (53 milyar dolar) olmuútur. ÖzkaynaklarÕn toplam aktiflere oranÕ yüzde 13, sermaye yeterlili÷i standart rasyosu ise yüzde 20,9 düzeyindedir. Özkaynak karlÕlÕ÷Õ 2,8 puan artarak yüzde 18,3 düzeyinde gerçekleúmiútir.
Net dönem karÕ yüzde 52 oranÕnda artarak, 19,5 milyar TL’ye yükselmiútir. Faiz gelirleri yüzde 1, faiz giderleri ise yüzde 22 oranÕnda daralmÕútÕr.
Toplam nazÕm hesaplardaki artÕú yüzde 28 olmuútur.
BankacÕlÕk sektöründe 2009 yÕlÕnda dikkati çeken önemli geliúme, sermaye sahipli÷ine göre oluúturulan banka gruplarÕnÕn sektör paylarÕndaki de÷iúme olmuútur.
Kamu sermayeli bankalarÕn toplam kredilerdeki payÕ 3 puan, mevduat payÕ ise 1 puan, aktif payÕ ise 2 puan artmÕútÕr.
Finansal kurumlarÕn piyasa de÷eri AralÕk 2009 itibariyle, 2008 yÕlÕ sonuna göre yüzde 113 artarak 96 milyar dolar düzeyine yükselmiútir. BankacÕlÕk sektörünün mali yapÕsÕnÕn güçlü olmasÕ ve karlÕlÕ÷ÕnÕn artmasÕnÕn yanÕnda, Türkiye’nin kredi notunun yükselmesi finansal kurumlarÕn piyasa de÷erinin artmasÕnÕ sa÷lamÕútÕr. østanbul Menkul KÕymetler BorsasÕ’nda iúlem gören finansal kurumlarÕn piyasa de÷eri, hisseleri iúlem gören tüm úirketlerin piyasa de÷erinin yüzde 41’ini oluúturmuútur.
Mali Kurumların Piyasa De¤eri (milyar dolar)
115 105 95 85 75 65 55 45 35 25 15 5
01 02 03 04 05 06 07 08 09
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
Kredi kartÕ iúlem hacmi yüzde 10 oranÕnda artarak 205 milyar TL, banka kartÕ iúlem hacmi ise yüzde 21 oranÕnda artarak 188 milyar TL düzeyinde gerçekleúmiútir.
ønternet bankacÕlÕ÷Õ müúteri sayÕsÕ 2009 yÕlÕnda bir önceki yÕl sonuna göre yüzde 15 artarak, 5,9 milyon kiúiye yükselmiútir.
2009 yÕlÕnda, 32’si mevduat, 13’ü kalkÕnma ve yatÕrÕm, 4’ü katÕlÕm olmak üzere 49 banka faaliyet göstermiútir. Sermayesinin yüzde 51’i veya daha fazlasÕ yurtdÕúÕnda yerleúik yatÕrÕmcÕlara ait olan mevduat bankalarÕnÕn sayÕsÕ 17, kalkÕnma ve yatÕrÕm bankalarÕnÕn sayÕsÕ ise 4 olmuútur. YurtdÕúÕ yerleúik yatÕrÕmcÕlarla stratejik ortaklÕk anlaúmasÕ yapan dört banka dahil edildi÷inde, bu sayÕ 24’e yükselmektedir.
BankalarÕn 13 tanesi Avrupa, 5 tanesi Ortado÷u, 4 tanesi ABD ve 1’er tanesi de Asya ve Afrika bölgesi kaynaklÕdÕr.
ùube sayÕsÕnda ve istihdamda 2003 yÕlÕnda baúlayan artÕú e÷ilimi 2009 yÕlÕnda da, küresel krize ra÷men sürmüútür.
AB ve Türkiye BankacÕlÕk Sektörleri* (2008)
AB27 Türkiye
Kiúi baúÕna aktif (Euro) 84.711 5.453
Toplam aktifler/gsyih (yüzde) 337 77
Nüfus/personel sayÕsÕ 149 389
Nüfus/úube sayÕsÕ 2.092 7.640
Nüfus/ banka sayÕsÕ 58.550 1.459.531
* Mevduat, kalkÕnma ve yatÕrÕm bankalarÕ ile katÕlÕm bankalarÕnÕ içermektedir.
AB ülkeleri ile karúÕlaútÕrÕldÕ÷Õnda, 2008 yÕlÕ verilerine göre Türkiye bankacÕlÕk sektörü aktif büyüklü÷ü, AB27 içindeki on beúinci sÕradadÕr. Kiúi baúÕna aktif, AB ortalamasÕnda, Türkiye’den 16 kat daha büyüktür. 2002-2008 döneminde yaúanan istikrarlÕ büyümeye ve kredi arzÕndaki artÕúa ra÷men, Türkiye'de bankacÕlÕk sistemi, AB ülkeleri ile karúÕlaútÕrÕldÕ÷Õnda oldukça küçük bir ölçe÷e sahiptir.
1.3.1. Seçilmiú Göstergelerde Sektörün Görünümü 1.3.1.1. Büyüme
Mevduat bankalarÕ bilanço büyüklü÷ü 2009 yÕlÕnda ortalama yüzde 13 artmÕútÕr.
30 25 20 15 10 5 0 -5 -10
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31
Ortalama: 13,0
Yıllık Büyüme* (yüzde)
*Grafik ölçe÷i gösterim açÕsÕndan sÕnÕrlandÕrÕlmÕútÕr.
I-8
30 25 20 15 10 5 0 -5
Ortalama: 19,7
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31
Özkaynak Karlılı¤ı* (yüzde)
30
25
20
15
10
5
0
Ortalama: 19,3
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30 32
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31
Sermaye Yeterlili¤i* (yüzde)
Sektörde faaliyet gösteren 32 mevduat bankasÕnÕn 10 tanesi sektör ortalamasÕnÕn üzerinde büyümüútür. Dokuz mevduat bankasÕnÕn bilanço büyüklü÷ü yüzde 13’ün altÕnda artarken, 13 mevduat bankasÕnÕn bilançosu da küçülmüútür.
1.3.1.2. KarlÕlÕk
Mevduat bankalarÕnÕn özkaynak karlÕlÕ÷Õ AralÕk 2009 itibariyle ortalama yüzde 19,7 olmuútur. AltÕ banka ortalamanÕn üzerinde özkaynak karlÕlÕ÷Õ sa÷lamÕú, iki banka ise zarar etmiútir.
*Grafik ölçe÷i gösterim açÕsÕndan sÕnÕrlandÕrÕlmÕútÕr.
1.3.1.3. Sermaye Yeterlili÷i
Mevduat bankalarÕnÕn sermaye yeterlili÷i ortalama yüzde 19,3 olarak gerçekleúmiútir.
Onyedi bankanÕn sermaye yeterlili÷i oranÕ, ortalamanÕn üzerinde olmuútur.
* Grafik ölçe÷i gösterim açÕsÕndan sÕnÕrlandÕrÕlmÕútÕr.
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
1.3.1.4 Takipteki Alacaklar
Takipteki alacaklardaki artÕú e÷ilimi, yÕlÕn son aylarÕnda duraklamÕútÕr. Mevduat bankalarÕnÕn takipteki alacaklarÕnÕn yüzde 85’i için karúÕlÕk ayrÕlmÕútÕr.
* Grafik ölçe÷i gösterim açÕsÕndan sÕnÕrlandÕrÕlmÕútÕr.
KarúÕlÕk sonrasÕ takipteki alacaklarÕn toplam kredilere oranÕ ortalama yüzde 0,9 olarak gerçekleúmiútir. Onyedi bankada bu oran, ortalamanÕn üzerinde gerçekleúirken; yedi bankada sÕfÕr olmuútur.
1.3.2. 2009 yÕlÕnda bankacÕlÕk sektörünü ilgilendiren önemli düzenlemeler 2009 yÕlÕnda gerçekleútirilen ve bankacÕlÕk sektörünü ilgilendiren baúlÕca düzenlemeler úunlardÕr:
1. 5941 SayÕlÕ Çek Kanunu, Resmi Gazete’nin 20 AralÕk 2009 tarih ve 27438 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanmÕútÕr. Kanun ile genel olarak, çek kullanÕm esaslarÕ zorlaútÕrÕlmÕú ve çek kullanÕmÕ konusunda bankalarÕn yükümlülükleri a÷ÕrlaútÕrÕlmÕútÕr.
Kanun de÷iúikli÷i sonrasÕnda TCMB tarafÕndan hazÕrlanan “Çek Defterlerinin BaskÕ ùekline, BankalarÕn Hamile Ödemekle Yükümlü Oldu÷u Miktar ile Çek Düzenleme ve Çek HesabÕ Açma Yasa÷Õ KararlarÕnÕn Bildirilmesine ve DuyurulmasÕna øliúkin 2010/2 SayÕlÕ Tebli÷” Resmi Gazete’nin 20 Ocak 2010 tarih ve 27468 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanmÕútÕr.
2. Kredi kartÕ borçlarÕnÕn yeniden yapÕlandÕrÕlmasÕna imkan tanÕmak üzere 5915 SayÕlÕ Banka KartlarÕ ve Kredi KartlarÕ Kanunu’nda De÷iúiklik YapÕlmasÕ HakkÕnda Kanun Resmi Gazete’nin 7 Temmuz 2009 tarih ve 27281 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanarak yürürlü÷e girmiútir.
3. Resmi Gazete’nin 16 Haziran 2009 tarih ve 27260 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan 2009/15082 sayÕlÕ Bakanlar Kurulu KararÕ ile Türk ParasÕ KÕymetini Koruma HakkÕnda 32 sayÕlÕ KararÕn 17’nci maddesinin b) bendinde yapÕlan de÷iúiklikle, Türkiye’de yerleúik kiúilere ortalama vadenin bir yÕldan uzun ve kredi tutarÕnÕn 5 milyon ABD dolarÕ ve üzerinde olmasÕ kaydÕyla döviz kredisi kullandÕrÕlmasÕ mümkün hale gelmiútir. Konuyla ilgili olarak uygulamaya iliúkin açÕklamalara TCMB tarafÕndan
Ortalama: 0,9 3,0
2,5
2,0
1,5
1,0
0,5
0,0
2 4 6 8 10 12 14 16 18 20 22 24 26 28 30
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29 31
Takipteki Krediler/Toplam Krediler* (yüzde, net)
I-10
yayÕmlanan, 22 Haziran 2009 tarihli, 2009/YB-22 sayÕlÕ ve 8 Eylül 2009 tarihli, 2009/YB-28 sayÕlÕ Genelgeler’de yer verilmiútir.
Di÷er taraftan, 32 sayÕlÕ KararÕn 17’nci maddesinin b) ii. bendinde yapÕlan de÷iúiklikle, bankalarca ihracatÕn, ihracat sayÕlan satÕú ve teslimler ile döviz kazandÕrÕcÕ faaliyetlerin finansmanÕ için Türkiye’de yerleúik kiúilere açÕlacak döviz kredilerindeki vade sÕnÕrÕ kaldÕrÕlmÕútÕr. Buna ba÷lÕ olarak, Resmi Gazete’nin 11 Temmuz 2009 tarih ve 27285 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan 32 sayÕlÕ Karara øliúkin 2009-32/37 sayÕlÕ Tebli÷ ile 2008-32/34 sayÕlÕ Tebli÷’in “Peúin Döviz” baúlÕklÕ 8’inci maddesi yürürlükten kaldÕrÕlmÕútÕr. Bu de÷iúiklikle de peúin döviz, kredi kapsamÕndan çÕkarÕlarak havale hükmü kazanmÕútÕr.
Bunun dÕúÕnda, Resmi Gazete’nin 24 Temmuz 2009 tarih ve 27298 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan, 32 SayÕlÕ Karara øliúkin 2009/32-38 sayÕlÕ Tebli÷ ile 2008-32/35 sayÕlÕ Tebli÷in 8’inci maddesinde de÷iúiklik yapÕlarak, altÕn, gümüú ve platin kredilerinde, Türkiye’de yerleúik müúteriye Türk lirasÕ, yurtdÕúÕnda yerleúik müúteriye ise Türk LirasÕ veya döviz ödenebilmesi mümkün hale gelmiútir.
4. TBMM Plan ve Bütçe Komisyonunda kabul edilen Amme AlacaklarÕnÕn Tahsil Usulü HakkÕnda Kanun ile BazÕ Kanunlarda De÷iúiklik YapÕlmasÕna Dair Kanun TasarÕsÕ ile bankalarÕn kuruluú ve faaliyet izin belgelerinden alÕnan harçlar yükseltilmiú, ayrÕca úubenin bulundu÷u yerleúim yeri nüfusu ile iliúkilendirilerek, úubeler için her yÕl ödenecek yeni harçlar getirilmiútir.
5. Resmi Gazete’nin; 16 Ekim 2009 tarih ve 27378 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan Zorunlu KarúÕlÕklar HakkÕnda Tebli÷de De÷iúiklik YapÕlmasÕna Dair 2009/7 sayÕlÕ Tebli÷ ile Türk parasÕ zorunlu karúÕlÕk oranÕ yüzde 6’dan yüzde 5’e düúürülmüú ve Resmi Gazete’nin 15 AralÕk 2009 tarih ve 27433 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan 2009/8 sayÕlÕ Tebli÷ de÷iúikli÷i ile bir tesis döneminde tutulmasÕ gereken Türk parasÕ zorunlu karúÕlÕklarÕn yüzde 10’unu aúmamak koúuluyla eksik tutulan kÕsmÕnÕn bir sonraki dönemde tutulmasÕna, fazla tutulan kÕsmÕn ise bir sonraki dönem yükümlülüklerine sayÕlmasÕna imkan tanÕnmÕútÕr.
Di÷er taraftan, Resmi Gazete’nin 8 Ocak 2010 tarih ve 27456 sayÕlÕ nüshasÕnda yayÕmlanan 2010/1 sayÕlÕ Tebli÷ de÷iúikli÷i ile de, bankalarca kullanÕlan kredilerden yurtdÕúÕ úubeler nezdinde izlenenler de zorunlu karúÕlÕ÷a tabi hale gelmiútir.
6.øMKB tahvil ve bono piyasasÕ iúlemleri ile øMKB dÕúÕnda gerçekleútirilen sabit getirili menkul kÕymet alÕm satÕm iúlemlerinin øMKB’ye bildirimleri ile ilgili olarak farklÕ bazlarda alÕnan borsa payÕ ve tescil ücretlerinde indirim yapÕlmasÕna imkan veren 25 AralÕk 2009 tarih ve 314 sayÕlÕ Genelge yayÕmlanmÕútÕr.
7. Menkul kÕymet ve di÷er sermaye piyasasÕ araçlarÕnÕn elden çÕkarÕlmasÕnda ve elde tutulmasÕ sürecinde elde edilen gelirler üzerinden yapÕlmakta olan tevkifat oranÕnÕn dar mükellef gerçek kiúi ve kurumlar için yüzde 0 olarak uygulanmasÕna olanak sa÷layan Kanun hükmü, Anayasa Mahkemesi tarafÕndan iptal edilmiútir.
2009 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Türk Bankacılık Sistemi
2. 2009 YÕlÕnda Türkiye Ekonomisi
2.1. BüyümeTürkiye østatistik Kurumu (TÜøK) verilerine göre, 2009 yÕlÕnda sabit fiyatlarla, gayri safi yurtiçi hasÕla yüzde 4,7 oranÕnda küçülmüútür. Cari fiyatlarla gsyih yüzde 0,4 oranÕnda artarak 954 milyar TL’ye yükselirken, dolar bazÕnda gsyih ise yüzde 16,8 oranÕnda azalarak 618 milyar dolara gerilemiútir. Gsyih deflatörü yüzde 11,9’dan yüzde 5,4’e düúmüútür. Sabit fiyatlarla büyüme hÕzÕ, küresel kriz nedeniyle, 2009 yÕlÕ programÕnda öngörülen yüzde 4 oranÕndaki hedefin oldukça altÕnda gerçekleúmiútir.
Gayri Safi Yurtiçi HasÕla
2002 2007 2008 2009 Büyüme (yüzde)
Cari fiyatlarla 45,9 12,9 12,7 3,6 Sabit fiyatlarla 6,2 4,5 0,7 -4,7 Deflatör (yüzde) 37,4 8,0 11,9 5,4 Gsyih (1987 fiyatlarÕyla, milyon TL) 73 101 102 97 Gsyih (cari fiyatlarla, 1998 bazlÕ seridir)
Milyar TL 351 856 951 954
Milyar dolar 229 659 742 618
Kiúi baúÕna gelir (dolar) 3.296 9.333 10.436 8.590
Kaynak: TÜøK
Türkiye ekonomisinde büyüme hÕzÕ 2004 yÕlÕndan sonra ivme kaybetmeye baúlamÕú, ancak 2008 yÕlÕna kadar uzun dönem ortalamasÕ olan yüzde 4’ün üzerinde büyümüútür. Büyüme hÕzÕndaki yavaúlama 2008 yÕlÕnÕn ilk çeyre÷inden sonra daha belirgin hale gelmiú, son çeyrekte ise küçülme yaúanmÕútÕr. Böylece, 2002 yÕlÕnÕn üçüncü çeyre÷inde baúlayan ve kesintisiz olarak 27 çeyrek devam eden büyüme süreci, 2008 yÕlÕnÕn son üç ayÕnda sona ermiútir. 2009 yÕlÕnÕn ilk üç çeyre÷inde daralmaya devam eden ekonomik faaliyet, toplam dört çeyreklik daralmadan sonra, 2009 yÕlÕnÕn son çeyre÷inde yeniden büyümüútür. Ekonominin 2009 yÕlÕnda daralmasÕnÕn baúlÕca nedenleri, sermaye giriúinin hÕzla yavaúlamasÕ, iç ve dÕú talebin küçülmesi, özellikle özel sektör sermaye yatÕrÕmlarÕnÕn azalmasÕ olmuútur.
02 03 04 05 06 07 08 09
12 10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6
Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (sabit fiyatlarla, yüzde de¤iflme)
I-12
øktisadi faaliyet kollarÕ itibariyle, reel bazda sanayi ve hizmetler ana sektörlerinde daralma yaúanÕrken, tarÕm sektörü büyümüútür. Sabit fiyatlarla tarÕm sektörü yüzde 3,3 büyürken, sanayi ve hizmetler sektörleri sÕrasÕyla yüzde 7,2 ve yüzde 4,9 oranlarÕnda daralmÕútÕr. Cari fiyatlarla tarÕm sektörünün gsyih içindeki payÕ 1 puan artarak yüzde 8’e yükselirken, sanayi sektörünün payÕ 1 puan azalarak yüzde 19’a gerilemiú, hizmetler sektörünün yüzde 73 olan payÕ ise de÷iúmemiútir.
Sektörel Büyüme
Yüzde de÷iúme (Sabit fiyatlarla)
Gsyih’ya oranÕ (Cari fiyatlarla, yüzde)
2002 2007 2008 2009 2002 2007 2008 2009
TarÕm 6,9 -7,0 4,6 3,3 14 9 7 8
Sanayi 9,4 5,6 -0,1 -7,2 29 24 20 19
Hizmetler 7,5 5,7 0,5 -4,9 57 67 73 73 Kaynak: TÜøK
Sanayi sektörünün en önemli alt sektörü olan imalat sanayii yüzde 7,2 daralmÕútÕr. Alt sektörler itibariyle; toptan ve perakende ticaret, ulaútÕrma ve haberleúme ile inúaat sektörlerinde küçülme yaúanmÕú; di÷er alt sektörlerde düúük oranlÕ artÕúlar olmuútur.
Enerji sektöründe üretim yüzde 3,5 oranÕnda daralmÕútÕr. ømalat sanayiinde AralÕk 2009 ortalama kapasite kullanÕm oranÕ bir yÕl önceye göre 5 puan artarak yüzde 69,7’ye yükselmiútir. Bu oran, kamuda 24,8 puan artÕúla yüzde 86,8, özel sektörde ise 4,3 puan artÕúla yüzde 69,5 olarak gerçekleúmiútir.
Sabit fiyatlarla tüketim talebi yüzde 1 oranÕnda, yatÕrÕm talebi ise yüzde 19,2 oranÕnda gerilemiútir. Özel kesim tüketimi yüzde 2,3 daralÕrken, kamu kesiminin tüketimi yüzde 7,8 artmÕútÕr. øhracat yüzde 5,4, ithalat ise yüzde 14,4 azalmÕútÕr.
Gsyih içinde özel sektörün tüketim harcamalarÕ cari fiyatlarla yüzde 75, yatÕrÕm harcamalarÕ ise yüzde 13 oranÕnda paya sahiptir. Cari fiyatlarla özel sektör yatÕrÕm harcamalarÕ 3 puan gerilemiútir. Kamunun tüketim harcamalarÕnÕn payÕ yüzde 15, yatÕrÕm harcamalarÕnÕn payÕ ise yüzde 4 olmuútur. Kamunun tüketim harcamalarÕnÕn payÕ 2008 yÕlÕna göre önemli ölçüde artmÕú, yatÕrÕm harcamalarÕnÕn payÕ ise azalmÕútÕr. Stok de÷iúmeleri ile net dÕú ticaretin paylarÕ eksi olmuútur.
40 30 20 10 0 -10 -20 -30 -40
02 03 04 05 06 07 08 09/1 09/2 09/3 09/4
Toplam tüketim Toplam yat›r›m
