MODERN MEDYA ÖRGÜTLENMELERİ MODERN MEDYA ÖRGÜTLENMELERİ
10. HAFTA: 10 . HAFTA:
Haber Ajansı örgütlenmeleri
Uluslararası haber piyasası
Telgraf haberleşmesi ucuz iş gücü yanında ulusal-uluslararası nitelikte büyüyen mal ve hizmet piyasalarının hızlı işleyen ve mesajların belirli bir alfabeye göre kodlanması nedeniyle bir tür “kriptolanmış” yani “posta güvercinlerinden” çok daha güvenilir bir haberleşme sistemine ihtiyaç duyan örgütlenmelerin
kullanımına girmiştir.
Telgraf söz konusu ihtiyacın büyüklüğü sayesinde kısa zamanda etkin bir konuma yükselmiş; gazetecilik alanında da gecikmeksizin haber ajanslarının gündemine yerleşmiştir.
Telgrafın desteğinde uluslararası haber piyasasının oluşumunda temel dinamik, haber ajanslarının ortaya (1859-Reuters) çıkışıdır diyebiliriz.
Bir yandan iç pazar için daha fazla enformasyon üretilirken (örneğin AP ve UPI gibi haber ajansları öncelikle ABD pazarı için ve ABD pazarının taleplerine göre haber üretmektedir) diğer yandan iç pazarda gereksinme duyulan talep
oluşmadığında ya da daha doğru bir söyleyişle bu ürünlere talep yaratılamadığında dış pazar devreye sokulmaktadır.
İletişimle ulaştırmanın birbirinden ayrılması
Özellikle iletişimle ulaştırmanın birbirinden ayrılması ve haber iletiminin artık “mal-ürün taşıması” olmaktan çıkması olarak nitelendirebileceğimiz kırılma (ya da kapitalist sistemin uluslararası evresinin belirginlik
kazanmaya başlaması) bir bakıma telgrafın icadıyla birlikte gerçekleşmiştir.
Bu kırılma haberin, bilginin bir mal-ürün olarak “yavaş” taşınmasına nokta koyarken, telgrafla sağlanan hız da haberi, olaylar-piyasalar
hakkındaki “malumatı” ya da bilgiyi içinde barındırdığı değerin, stratejik önemin büyüklüğüne ve bunun sosyo-ekonomik yaşamın her alanında yaptığı- yapabileceği katkının niteliğine bağlı olarak dönüşüme de
uğratmıştır.
Haber çok daha etkin, çok daha işlevsel bir mal-ürün haline gelmiştir.
Atlantik ötesine telsizle (telsiz telgraf) kablo bağlantısı olmadan mesaj gönderme
Bu dönüşümden en başta yine ulaştırma alanın kendisi özellikle de
kıtalararası demiryolu taşımacılığı ile 1901 yılında Atlantik ötesine telsizle (telsiz telgraf) kablo bağlantısı olmadan mesaj göndermeyi başaran
Marconi’nin bu icadıyla denizyolu taşımacılığı dolayısıyla da bu alana yatırım yapanlar, bu yatırımları finanse edenler, borsacılar, bankerler önemli kazanımlar elde etmiştir.
Ayrıca mal ve yolcu taşımacılığı alanında telgrafın devreye girmesiyle
sağlanan etkin sevk ve idare, sadece ulaşım ağlarının genişlik kazanmasına katkıda bulunmakla kalmamış; mal ve hizmetlerin (iş gücü arzı da dahil) ulaşmayı hedefledikleri yeni pazarları da “menzilin” içine sokmuştur.
Artık sermaye akışı ve işlemleri “yedi gün yirmi dört saat” çok daha
güvenli sularda yelken açma olanağı bulmuş; spor karşılaşmaları üzerine oynan bahisler, at yarışları, piyango, lotarya gibi her türden kumar ve şans oyunlarını düzenleyenler ulusal-uluslararası ölçekte yeni müşteriler
edinmiştir
Yeni emperyalizmin en temel unsuru
Kapitalist ekonomik sistemin mal-ürün pazarlarıyla sermaye piyasaları arasında hızlı iletişime duyduğu gereksinim, birkaç kez başarısızlıkla sonuçlanan girişimlerin ardından ilk örneğini 1865 yılında vermiştir.
“Yeni emperyalizmin en temel unsuru” niteliğindeki bu gelişme, yatırım sermayesinin yoğunlaştığı dolayısıyla da dışarıya ihraç edilebilecek düzeye ulaştığı önemli finans merkezlerinden Wall Street (ABD) ile Londra
(İngiltere) arasında, uzaklığı ortadan kaldırma amacıyla okyanus aşırı (Atlantik) telgraf hattının kurulmasıdır.
Telgraf, İngiltere’nin denizlerdeki egemenliğini simgeleyen Greenwich Kraliyet Gözlemevi’nin 1676’da kuruluşu ile başlayan sürecin devamlılığını ya da bu hakim konumun sürdürülebilirliğini sağlayan araç olmuştur.
Bu dönemde üzerinden ticari enformasyonu da içeren haberlerin geçtiği
uluslararası karasal telgraf istasyonlarının (gemiden kıyıya sinyal aktarımını
yakalayan istasyonlar) çoğunu İngilizler kurmuş ve işletmiştir.
Haberin ‘değeri’, haber ajanslarının varlık nedenidir...
İş dünyasının sınırları ulusal sınırları aşıp uluslararası bir hal aldığında, tüccarlara, finans çevrelerine özellikle de bankacılara-borsacılara ve para simsarlarına hizmet sunmaya yönelik piyasa verilerini toplama, arşivleme, yasal-idari yapıyı değerlendirme pazarı da biçimlenmeye başlamıştır.
Bu durum haber ajanslarının ortaya çıkışı açısından önemlidir. Ortaçağda ticaretle uğraşan kişilerin veya şirketlerin kendi başlarına yaptıkları ya da Papanın daha on dördüncü yüzyılda bir İtalyan ticari şirketine yaptırmaya çalıştığı haber toplama-dağıtma faaliyeti örneğinde olduğu gibi “haberin değeri”, haber ajanslarının varlık nedenidir.
İlk kez 1835 yılında Agence Havas’ın kuruluşuyla somutlaşan haber ajansı olgusu başka örneklerle güçlenerek kurumsal bir gerçeklik kazanmıştır.
Örneğin Amerika-Meksika Savaşı (1846-48) sırasında Amerikan gazetelerinin beslendiği haber havuzunun Associated Press (AP) adıyla ortaya çıkışında olduğu gibi haber ajansları kurumsal anlamda haberlerin toplanması ve
dağıtılması işini örgütlü ve düzenli olarak yapılan; ulusal-uluslararası ölçekte abonelere para karşılığında verilen bir hizmet, ticari bir etkinlik haline
getirmişlerdir.
Haber toplama ve dağıtım tekeli, telgraf işletme tekeli ile yan yana büyümüştür...
ABD ile İngiltere arasında deniz aşırı telgraf hattının faaliyete geçmesiyle birlikte AP Londra’da bir büro açarak, sermaye piyasasıyla ilgili haberleri abonelerine geçmeye başlamıştır.
Telgraf işletme tekeli (ABD’de Western Union ve daha sonrasında AT&T gibi) ile yan yana büyüyen haber toplama ve dağıtım tekeli, 1875’den başlayarak yapılan karşılıklı anlaşmalarla her bir tekelin diğerinin nüfuz alanında faaliyet göstermek yerine ondan mal-hizmet satın alması ya da satması esasına dayalı hale getirilmiştir.
Telefonun devreye girmesinden önceki dönemde, gazetelere telgraf hatları üzerinden haber sağlama hizmeti vermek amacıyla Western Union ile
Associeted Press arasında kurulan işbirliği de temelde haber toplama ve haber dağıtımı alanında tekel oluşturmaya dönük bir yapılanmayı
simgelemektedir.
Yöndeşme...
Yöndeşme daha çok 19. yüzyılın ortalarında Reuters, Associated Press, Agence France Presse gibi alanlarında tekel konumunda olan küresel haber ajansları ile örgütlenme alanında görünür hale gelmiştir.
Ana haber ajansları (etkinlikleri açısından AP ve Reuter ilk sırayı paylaşırken AFP onları izlemektedir. UPI’ın etkinliği ise giderek azalmaktadır. TASS ise
beşinci sırada yer almaktadır) dünya haber akışını telgraf şebekesinin sağladığı olanaklarını kullanarak denetlemektedirler.
Bu ölçekteki bir faaliyet için en “ekonomik” işletme biçimi haber şebekesidir.
Model dergi, film ve doğal olarak radyo-televizyon kuruluşları tarafından da kullanılmıştır.
İletişim ürünlerini çoğaltılabilme kolaylığından yararlanan merkezi haber üreticisi niteliğindeki haber ajansları, yöndeşme olanaklarını kullanarak üretimde ve dağıtımda sağladıkları tasarruf ve verimlilikle ürünlerinin
fiyatlarını genel pazar fiyatlarının altına indirerek yerli üreticileri zor durumda
bırakabilmektedirler.
Ekonomi-politik gelişmeler...
Osmanlıda düzenli ve güven verici nitelikte olmayan posta örgütü, sansürün kontrolü altında gevşerken bundan yararlanan, kapitülasyonlarla beslenen yabancı postalar daha çok tercih edilir ve daha çok kâr eder olmuştur.
Osmanlı İmparatorluğu’na gelen-giden haberlerin dağıtımında tekel
konumunda hangi aktörler öne çıkmıştır diye baktığımızda da ya yabancı posta kuruluşlarını ya da yabancı haber ajanslarını görürüz.
Dünya haberlerini haber ajansları aracılığıyla alan gazetelerle bir haberci kafilesini habere gönderen televizyon kanalının “haber maliyetleri” arasında büyük farklar vardır. Bu durumda haberlerin çoğu sayfalara yansımamaktadır.
Artan masraflar nedeniyle gazetelerin, uluslararası haberlere sayfalarında ayırdıkları yer de giderek azalmaktadır. Yabancı ülkelere gerekli tüm araç gereçle donatılarak gönderilecek bir gazetecinin maliyeti oldukça yüksektir.
