2. BÖLÜM
GELİŞİMİN DOĞASI
Giriş
• Gelişim doğum öncesinden başlar ve yaşamın sonuna kadar devam eder.
• Çocuk uzun yıllar yetişkinin minyatürü olarak algılandı.
• Locke ise çocuğun minyatür olmadığını, kendine özgü özelliklerinin olduğunu ve doğuştan zihnini boş bir levha olduğunu ve her şeyin öğrenme ve tecrübe oluştuğunu belirtir.
• Kısaca bazıları doğuştan bazı özelliklerle, bazıları ise boş olarak dünyaya geldiğini belirtir.
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
• Gelişim: Döllenmeden ölüme kadar süren yaşam dönemi içinde organizmada gözlenen düzenli ve sürekli değişikliklerdir.
Gelişim süreci
• Büyümeolgunlaşmaöğrenme (Birbirinin ön koşuludur)
• Büyüme: Bireyin fizik yapısında zamana bağlı olarak meydana gelen nicelik boyutundaki değişikliklerdir.
• Olgunlaşma: Büyüme süresinde kişinin genetik yapısının yönlendirmesiyle oluşan biyolojik boyuttaki gözlenir, fonksiyonel değişikliklerdir. Diğer bir deyişle büyüyen organizmanın kendinden beklenilen işlevleri yerine getirebilecek fizyolojik güce ulaşmasıdır.
• Olgunlaşma, çevreden bağımsızdır.
• İnsanın biyolojik yapısı yürüme davranışı için programlanmıştır.
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
• Öğrenme: Öğrenme, tekrar veya yaşantı sonucu davranışta gözlenen kalıcı değişiklikleri kapsar.
• Belli bir olgunluğa erişmiş olan çocuğun yeni bir davranış kazanabilmesi için çevrenin desteği önemlidir.
• Birşeyin öğrenme sayılması için şu şartları taşıması gerekir:
Gelişimle İlgili Temel Kavramlar
• Hazır bulunuşluk: Yeni bir öğrenme durumunda, bireyin önceden sahip olduğu özelliklerin tümünü kapsar.
• Bireyin yaşı, gelişimi, olgunluk seviyesi, tutumu, motivasyonu ve sağlık durumu yeni öğrenme ortamında etkili olan unsurlardır.
• Kritik dönem: Belirli bir zaman diliminde belirgin bazı özelliklerin ön planda olduğu ve bu özelliklerin uyarılmasının önemli olduğu bir dönemdir.
• Uyarıcıların en güçlü etkiyi yaratacağı dönem olan kritik dönemde, öğrenmenin gerçekleşmesi önemlidir.
• Kritik dönem atlatıldıktan sonra, uyarıcılara maruz kalma etkili bir öğrenmenin gerçekleşmesini mümkün kılmaz.
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
• Kalıtım ve çevre. Her ikisi de gelişimde önemlidir.
• Bana göre büyümede kalıtım, öğrenme de ise çevre daha etkilidir.
• Sizce hangisi daha önemli, örnek verebilir misiniz?
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
1. Kalıtım
• İnsanın yaşamı döllenme ile başlar.
• Annenin yumurtası ile babadan gelen spermin döllenmesi neticesinde zigot oluşur ve yeni bir yaşam başlamış olur.
• Yumurta ve spermde bulunan 23’er adet kromozomun birleşmesiyle zigotun çekirdeğinde 46 adet kromozom bulunur.
• Genotip ve fenotip kavramları canlının kalıtımsal yapısını tanımlamaktadır.
• Genotip, canlının ana babasından kalıtımla sahip olduğu genetik kodlamanın genelini açıklar.
• Fenotip, kişinin fiziksel özellikleri, kişiliği, zekası, eğilimlerini açıklar.
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
• Hormonlar: Vücüt büyüklüğünü, iç dengeyi ve üremeyi sağlar.
Gelişimin biyolojik temellerinde hormonların payı da büyüktür.
• Hipofiz bezi: Hipofiz bezi vücuttaki birçok olayı düzenleyen hormonları salgılar.
• Tiroit ve paratiroit bezi: Tiroit bezi boyun bölgesinde, soluk borusunun iki yanında bulunan iki parçalı bir bezdir. Bu bezden Tiroksin hormonu salgılanır. Tiroksin vücut metabolizmasını düzenler. Bu hormonun küçük yaşlarda fazla salgılanması,
“kretenizm” denilen cücelik ve zeka geriliğine neden olur.
• Böbrek üstü bezleri: Böbreklerin üstünde bulunur ve böbreklerle doğrudan ilişkisi yoktur. Böbrek üstü bezlerinden çok sayıda hormon salgılanır.
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
• Eşeysel (cinslik) bezler: Dişilerde bulunan bir çift yumurtalık ergenlik dönemine ulaşıldığında “östrojen” ve “progesteron”
hormonlarını salgılar. Östrojen dişilere has ses gelişimi, üreme organlarının gelişimi, dişiye özgü vücut yapısının kazanılmasını sağlar.
• Progesteron hormonu ise gebeliğe hazırlanmada önemlidir.
• Testosteron hormonu erkeklerde sakal, bıyık çıkması, kılların büyümesi, sesin kalınlaşması, kemiklerin gelişmesi, erkek tipli kas yapısının ortaya çıkmasından sorumludur.
Gelişimin Biyolojik ve Çevresel Temelleri
2. Çevre
• Gelişimin biyolojik yapıları önemli ölçüde çevreden etkilenir.
Çevresel faktörler şunlardır:
• Hastalık
• Kimyasallar ve çevre kirliliği
• Beslenme: Afrikalı bir çocuk: «Bu dünyada benim hakkım nedir, çok merak ediyorum» sorusu sizce nasıl cevaplandırılır?
• Stres
• Diğer faktörler
Gelişim İlkeleri
• Gelişim kalıtım ve çevrenin etkileşimiyle gerçekleşir.
• Gelişim sürekli bir oluşumdur ve aşamalar halinde gerçekleşir.
Bir öncekinin temel alır ve bir sonraki gelişim dönemine temel teşkil eder.
• Gelişim bütünlük içerisinde gerçekleşir. Fiziksel, sosyal, zihinsel vb. bir bütünlük içerisinde gelişir.
• Gelişimin kendine özgü yönelimleri vardır. Baştan aşağı, içten dışa, genelden özele,
• Gelişim ardışık ve düzenli bir ilerleme ile olur.
• Gelişimde bireysel ayrılıklar vardır. Bazı çocuklar erken bazıları geç konuşur. Bireysel ayrılıklar doğaldır.
Gelişim Dönemleri ve Gelişim Görevleri
• Gelişimi dönemlere ayırma gerekçesi, insan gelişimini daha iyi gözlemlemek ve anlamaktır.
• Gelişim görevleri her yaşam döneminde başarılması önemli olan ve bireyi mutluluğa, çevreyle olumlu etkileşime götüren davranışlardır.
• Dönemlerinde gerçekleştirilemeyen gelişim görevleri bireyi mutsuzluğa iter ve çevresiyle duygusal etkileşime girmesini ketler.
Bebeklik Dönemi Gelişim Görevleri (0‐2 Yaş)
• Doğumla birlikte çevre koşullarına uyum sağlama gerçekleşecektir.
• Fiziki çevredeki bu değişime göre vücut ısısını korur.
• Solunum sistemi ve nabzı düzene girer.
• Katı yiyecekleri çiğnemeyi ve yutmayı gerçekleştirir.
• Uyku saati, gece gündüz uykuları düzene girer.
• Dönemin sonlarına doğru dışkı kontrolü, tuvalet eğitimi gerçekleşir.
• Dönemin sonlarına doğru yürümeyi öğrenir.
İlk Çocukluk Dönemi Gelişim Görevleri (2‐6 Yaş)
• El ve göz koordinasyonu gerçekleşir.
• Algıladıkları nesneye uzanıp yakalama, tutma ve eylemde bulunma becerileri gelişir.
• Konuşması rahat anlaşılır hale gelir.
• Kendi kendine yemek yiyebildiği gibi kendi kendine giyinebilir.
• Cinsiyet farklılıklarını öğrenir, cinsel kimliğinin devamlılığını kabul eder.
• Aile bireyleriyle ve akranlarıyla yakın ilişkiler kurar.
Son Çocukluk Dönemi Gelişim Görevleri (6‐11 Yaş)
• Akranlarıyla birlikte olumlu ilişkiler geliştirip, onlarla müşterek çeşitli etkinliklerde bulunabilir.
• Cinsiyet rollerini kazanır. Toplumun cinsiyetlere atfettiği değerleri ve sosyal rolü öğrenir. Cinsiyetine uygun davranışlar kazanır.
• Okuma, yazma ve hesap yapma gibi temel okul becerilerini geliştirir.
• Değerleri ve vicdan anlayışı gelişir. Çocuğun kendine göre bir değer sistemi oluşur. Bu durum onun davranışlarına ve tercihlerine yansır. Arkadaş seçimi, olaylar karşısındaki yargıları çocuğun vicdan ve değerleri doğrultusunda gerçekleşir.
• Kişisel bağımsızlığı oluşmuştur. Daha önceki dönemde hareketleri itibarıyla bağımsız olan çocuk, bu dönemde kendi iradesiyle bir şeye girişmek, yönlendirmek ve sonlandırmak anlamında bağımsızdır.
Ergenlik Dönemi Gelişim Görevleri (12‐18 Yaş)
• Bedensel özelliklerini kabul edip, etkili biçimde kullanır. Beden imajıyla barışık olmak ergenlikteki fiziksel değişiklikleri kabul etmek açısından önemlidir.
• Aile içinde duygusal bağımsızlığını kazanır. Aileye ayrıntılı bilgi vermek veya önceden izin almak gibi davranışlarda bulunmak istemez.
• Mesleğine karar verir ve buna hazırlanır. Ne olacağına, hangi alana veya üniversiteye gideceğine karar verir.
• Erkeksi veya kadınsı toplumsal rolü gerçekleştirir. Cinsiyet rolü olarak toplumun atfettiği değerler doğrultusunda bir sosyal rolü benimser.
• Evliliğe ve aile yaşamına hazırlanır. Karşı cinsle olgun ilişkiler geliştirip, ailesi içinde duygusal bağımsızlığını kazanan genç kendi geleceğini, kuracağı aileyi düşünmeye başlar.
• Toplumsal temelde sorumlu bir davranış kazanmak ister. Gençler yetişkinlerin dünyası içerisinde bulunmak ve sorumluluk almak isterler.
• Değerleri oluşur ve ahlâk sistemi gelişir. İdeolojilere duyarlıdır. Kendi değer sistemine uygun yönelimlerde bulunur.
Genç Yetişkinlik Dönemi Gelişim Görevleri (20‐35 Yaş)
• Eşini seçmek genç yetişkinlik görevlerindendir. Hayatını kiminle paylaşacağına karar verir.
• Aile kurma, sorumluluğunu üstlenme ve eşiyle birlikte yaşamayı gerçekleştirme önemli görevlerden biridir.
• Çocuk yetiştirmek de genç yetişkinlerin gelişim görevlerinden biridir.
• Ev yönetimini üstlenebilmek, işleri ve ev sorumluluğunu paylaşmak önemlidir.
• Bir işe girip meslek kariyerini geliştirmek ister.
• Vatandaş olarak sorumluluk alma gelişim görevi; bireyin vergi, askerlik, seçimlerde oy kullanıp katılımda bulunması gibi hususları içerir.
• Toplum içinde uyumlu bir toplumsal gruba katılma da genç yetişkinin gelişim görevlerinden biridir.
Orta Yetişkinlik Dönemi Gelişim Görevleri (35‐60 Yaş)
• Yetişkinlere özgü toplumsal sorumlulukları üstlenirler.
• Ekonomik açıdan düzenini kurup, hayat standartlarını geliştirirler.
• Sorumluklarını bilen yetişkinler olarak ergenlere rehberlik ederler.
• Serbest zamanlarında, işleri dışında hoşlandıkları uğraşlar edinirler.
• Eşiyle bütünleşmiş bir kişi olarak hayatlarını sürdürürler.
• Orta yaşın özelliklerinden olan fizyolojik değişiklikleri kabul ederler.
Saç ve diş dökülmeye başlar….
• Kendi ana‐babalarına karşı ebeveyn rolünü üstlenirler.
• Orta yaş insanının ana‐babaları, hayatta olanlar bakıma ve ilgiye muhtaç duruma gelmişlerdir.
• Orta yaş krizi oluşur.
İleri Yetişkinlik Dönemi Gelişim Görevleri (60 & Üstü Yaş)
• Azalmış olan bilişsel güç ve sağlık sorunlarına uyum sağlanması ve sahip olduğu gücü ölçüsünde faaliyette bulunması önemlidir.
• Gelir düzeyi daha sınırlı olduğu için bu duruma ve emekliliğe uyum sağlaması gelişim görevlerindendir.
• En önemli streslerden biri olan eşin ölümüne uyum sağlaması beklenir.
• Akranlarıyla ilişkilerini canlı tutmaları ve iletişim içinde olmaları beklenir. Birbirlerini anlamaları ve dinlemeleri açısından bu durum önemlidir.
• Toplumsal sorumluluklarını ve vatandaşlık görevlerini yerine getirmeleri beklenir.
• Kendine göre ortam düzenleyerek, döneme özgü daha doyurucu yaşam koşulları oluşturmaları da gelişim görevleri arasında yer almaktadır.
