ANADOLU’NUNLKESKESER(ARKEOLOJ)MÜZES:
KONYAÂSÂRIATÎKAMÜZES’NNKURULUU
HüseyinMUMAL*
Özet
KonyaMüzeciliihakkndabugünekadarçeitliçalmalaryaplmtr.BuçalmalardaKonya
ÂsârAtîkaMüzesiveKonyaMüzeciliihakkndaönemlibilgilerverilmektedir.Buçalmalar
danbazlarndaKonyaÂsârAtîkaMüzesi’ninkurulutarihi1901veya1902olarakgösteril
mektedir.AncakmüzeninkuruluunugerçekletirenKonyaValisiAvlonyalFeritPaatarafn
dandüzenlenenyazmalarvemüzeyeaitkitabelerincelendiinde
müzeninkurulutarihinin1899olduuaçkçagörülmektedir.
KonyamüzeliinintemelinioluturanKonyaÂsârAtîkaMüzesi’ninkuruluuileilgilibilgiler
veAnadolu’daçeitlivilayetlerdeaçlanmüzelerdeerlendirildiinde,Anadolu’nun
ilkArkeolojiMüzesi’nin1899ylndaKonya’dakurulmuolduurahatlklasöylenebilir.
AnahtarKelimeler
Konya,ÂsârAtîkaMüzesi,AvlonyalFeritPaa,ArkeolojiMüzesi,1899
THEFIRSTANCIENTMONUMENTS(ARCHEOLOGY)MUSEUMOFANATOLIA:THE
FOUNDATIONOFKONYAASARIATKAMUSEUM
Summary
Uptopresent,alotofresearcheshavedoneaboutKonyamuseums.Bythecourtesyofthe
researches,wehavereallyimportantinformationaboutKonyaÂsârAtîkaMuseumandthe
historyoftheKonyamuseums.Someoftheresearchesshowthat,KonyaÂsâratîkaMuseum
wasfoundedin1901or1902byGovernerofKonyaAvlonyalFeritPasha.However,whenwe
consideredsomedocumentswhichwaswrittenbyFeritPashaandtheinscriptionofthe
museumwenoticedthatthemuseumwasundoubtedlyfoundedin1899.Ifyouinvestigateother
museumsinanothercitiesandcomparetheirfoundationdateswithKonyaÂsârAtîka
Museum’syoucanrealisethat,Anatolia’sfirstArcheologyMuseumwasfoundedinKonyain
1899.Also,KonyaÂsâratîkaMuseumpavedthewayforfoundationofothermuseumsin
Konya.
KeyWords
Konya,ÂsârAtîkaMuseum,AvlonyalFeritPasha,ArcheologyMuseum,1899
* Yrd. Doç. Dr., Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öretim Üyesi. [email protected]
Sayfa:121142 Page:121142
GR
Müzeler, genel bir ifadeyle, geçmi çalarn yaam biçimini, bilim, teknik ve
sanat anlayn ortaya koyan eserleri koruma altna alarak, deerinden bir ey
kaybettirmeden gelecee aktarabilmek amacn tamaktadr1. Bu amaçla dünya
üzerinde halka açk olarak düzenlenmi ilk müzenin 1683 ylnda ngiltere’de
Oxford kentinde Ashmolean adyla kurulduu bilinmektedir. Bu müzede Yunan,
Roma ve dou medeniyetleriyle ilgili bir takm kalntlar bulunmaktayd2. Daha
sonralar Fransa’da 1750’de Luxenburg Müzesi ve 1793 ylnda, Fransz htilali
srasndaKrallkSaray’ndantoplananeyalarlaoluturulanLouvreMüzesiaçl
mtr.AncakOsmanlDevleti’ndebenzergiriimlerinyaplmasiçinXIX.yüzyl
beklemekgerekecektir3.
OsmanlDevleti’ndemodernanlamdamüzeciliinortayaçkXIX.yüzyln
ikinciyarsndagerçeklemiolmaklabirlikte,tarihisüreçtemüzelerinilevlerine
benzer baz kurulularn mevcut olduu görülmektedir. Bu çerçevede erken dö
nemlerden itibaren baz Osmanl yöneticilerinin giriimleriyle eski eserlerin ko
runma gayesiyle depolandklar görülmütür. Bu tutum çamzdaki müzecilik
anlaynauygundeilsedepekçokeserinböyleceyokolmaktankurtarldbir
gerçektir4.
Ayrca Yeniehir, Bursa ve Edirne’de Hazine diye adlandrlan mekânlar, de
virlerinin artlarna uygun müzeler olarak nitelendirilebilir. Bununla birlikte, s
tanbul’unfethindensonra,deerlisilahvesavamalzemelerininSultanAhmet’te
bulunanAyariniKilisesinekonulmasdabuanlamdamüzeciliedairbirörnek
saylabilir. Bu mekâna sonraki dönemlerde de devrin silahlarnn veya ganimet
olarak elde edilen çeitli sava malzemelerinin konulmas bir gelenek haline dö
nümü ve buras Osmanl müzeciliinin temelini oluturmutur5. XIX. yüzyln
ortalarnakadarCebehaneolarakanlanbumerkezinad,1839tarihindeHarbiye
Anbarolarakdeitirilmitir6.
ISTANBULMÜZEHÜMAYÛN’UNKURULMASI
Osmanlmüzeciliinintemelieskieserkoleksiyonlarnndeerlendirilmesiya
dadahagenibirkitleyeaçlmasfikrindençok,bunlarnkorunmasanlaydo
1 Sabahattin Batur, “Dünyada Müzeciliin Gelimesi”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, VI, letiim Yaynlar,
stanbul 1995, s. 1472.
2 Erdem Yücel, “Yarm Asr çinde Müzecilik ve Arkeoloji Çalmalar”, Hayat Tarih Mecmuas, S. 11, stanbul 1973, s. 61.
3 Halil Ethem, “Müzeler”, I. Türk Tarih Kongresi, Müzakere Zabtlar, T.C. Maarif Vekâleti, Ankara 1932, s. 530; Sümer Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, VI, letiim Yaynlar, stanbul 1995, s. 1458;
Yücel, “Yarm Asr çinde Müzecilik ve Arkeoloji Çalmalar”, s. 61; efika Bayk, “Dünyada Müzecilik”, Müze, 18–24 Mays 1984, Konya 1984, s. 39.
4 Semavi, Eyice, “Müzeciliimizin Balangc ve Türk slam Eserleri Müzesi”, Müze, T.C. Kültür Bakanl Kültür ve Tabiat Varlklarn Koruma Genel Müdürlüü, Ankara 1990, s. 6.
5 Burhan Emirolu vd, Askerî Müze, Ak Yaynlar, stanbul 1983, s. 5; Tahir Nejat Eralp, “Askeri Müze”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, VI, stanbul 1985, s. 1604; Abdülhak inasi, “Bizde Müzeciliin Balangçlar”, Ülkü Halkevleri Dergisi, C. II, Ankara 1933, s. 132–133.
6 Wendy M. K. Shaw, Osmanl Müzecilii, (Çev. Esin Soanclar), letiim Yaynlar, stanbul 2004, s. 22.
rultusundaatlmtr7.BudönemlerdeAvrupa’dakimüzelerinzenginlii,özellikle
Osmanl topraklarndaki eserlerin yamalanmasyla orantl olarak artarken, bu
çalnmaveyamalanmaolaylarOsmanlDevleti’ndemodernmüzeciliingeli
mesi ve eski eserler hakknda baz düzenlemelerin yaplmas sürecini ortaya ç
karmtr8. Bunun sonucu olarak, Osmanl Devleti’nde ilk müze, Sultan
Abdülmecid’inpadiahldöneminde(1839–1861),1846ylndaTophaneiAmire
MüiriFethiAhmetPaa’nn9,eskieserleritoplamasileoluturulmutur10.Böyle
ce 1846 ylndan itibaren Darphanei Amire yaknlarnda olan ve Ayasofya Ca
mi’ninarkatarafndabulunanveozamanakadarHarbiyeAnbar11olarakkullan
lanAyariniKilisesinde12MecmuaiEslihaiAtikaveMecmâiÂsârAtîkaadn
daikibölümdenoluanilkOsmanlMüzesikurulmutur13.
1856ylndaYedikuleHisarndakieskitoplarndagetirilmesiylezenginlemi
olan Mecmuai Eslihai Atika, daha sonralar açlacak olan Askerî Müze’nin,
MecmâiÂsârAtîkaiseArkeolojiMüzesi’nintemelini oluturacaktr14.Ancakbu
tarihlerde Aya rini, ziyarete kapal olup, sadece özel izinle girilebilen bir depo
halinde düzenlenmi bulunuyordu15. Neticede, uzun yllar Avrupa ülkelerinde
bulunanFethiAhmetPaa,buülkelerdegördüümüzelerveeskieserlerikoruma
çalmalarnn etkisiyle kendisinde oluan fikirleri stanbul’a döndükten sonra
uygulama imkânna kavumutur. Böylece Avrupal ülkelere göre geç de olsa,
7 Hale Özkasm, Semra Ögel, “Türkiye’de Müzeciliin Geliimi”, tüdergisi/b, Sosyal Bilimler, II, S. 1, stanbul 2005, s. 98;
Remzi Ouz Ark, Türk müzeciliinin ortaya çk sürecini, yabanclarn XIX. yüzyln ilk yarsnda Osmanl Devleti’nde yaptklar arkeolojik seyahatler, aratrmalar ve kazlar sonucunda gelien bir hadise olarak deerlendirmektedir. Remzi Ouz Ark, Türk Müzeciliine Bir Bak, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1953, s. 1.
8 Hüseyin Karaduman, “Eski Eser Kaçakçl”, 1998 Yl Anadolu Medeniyetleri Müzesi Konferanslar, T. C. Kültür Bakanl Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Ankara 1999, s. 7; Osman Aytekin, “Osmanl ve Cumhuriyet’in Eski Eser Politikalar”, Tarih ve Medeniyet, Ekim 1997, s. 53.
9 Rodosluzâde lakabyla bilinen Fethi Ahmet Paa (1801–1858) iyi bir asker, dirayetli bir devlet adamdr. Sultan Abdülmecid’in ablas Atiye Sultan ile evlenerek Saray’a damat olmu, birkaç defa çeitli nezaretlerde bulunmu, 1833’te Moskova, 1834-1836 yllarnda Viyana ve 1837-1839 yllar arasnda Paris elçilii yapmtr. kinci defa atand Tophane Müirliinde 1843’den 1858 kadar 14 yl kalm ve bu görevdeyken 56 yanda vefat etmitir. Semavi Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, VI, stanbul 1985, s. 1596; Ayrca bkz. Tahsin Öz, “Ahmet Paa ve Müzeler”, Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, Milli Eitim Basmevi, stanbul 1949, s. 1–
15; Aziz Ogan, “Türk Müzeciliinin Yüzüncü Yl Dönümü”, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu, 61, stanbul 1947, s. 8.
10 Halil Edhem, Âsâr- Atîka Müzesi’nde Meskûkât Koleksiyonlar, stanbul 1339/1923; s. 5; Osmanl Devleti’nde ilk müzenin kurulmasyla ilgili olarak baz kaynaklarda u bilgi verilmektedir. “Sultan Abdülmecit 1845 ylnda Yalova’ya yapt bir gezi esnasnda yerde dank vaziyette mermerden üzeri yazl talara rastlar. Merak ederek bunlarn ne olduunu sorduu zaman, kendisine bu talarn üzerinde Kral Konstantin’in isminin de bulunduu bir takm ibarelerin yazl olduu söylenir. Bunun üzerine sultan; ‘Böyle büyük bir hükümdarn namn tayan eylerin yerde yatmas doru deildir’ diyerek bu talarn toplatp bakent stanbul’a gönderir. O zaman Tophane-i Amire Müiri olan Damat Ahmet Fethi Paa bu talar koruma altna alarak eskiden beri silah deposu (Harbiye Ambar) olan Aya rini’ye naklettirir ve böylece ilk müze olumaya balar”. Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1458; Mustafa Poyraz, Müzelerde Is, Ik, Nem, Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Arkeoloji Ana Bilim Dal Yüksek Lisans Tezi, Adana 2008, s. 6.
11 BOA, A. MKT. MHM, Nr. 471/11.
12 Aya rini Kilisesi hakknda geni bilgi için bkz. Aziz Ogan, “Aya rini Kilisesi”, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, 55–56, stanbul 1946, s. 7–14.
13 Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1458; Ata, Müze Eitimi, s. 51; Öz, “Ahmet Paa ve Müzeler”, s. 1.
14 Poyraz, Müzelerde Is, Ik, Nem, s. 6–7; Yaar Erdemir, nce Minare Ta ve Ahap Eserler Müzesi, T.C. Konya Valilii l Kültür ve Turizm Müdürlüü, Konya 2007, s. 12.
15 Özkasm, Ögel, “Türkiye’de Müzeciliin Geliimi”, s. 99; Süleyman Özkan, “Osmanl Devleti’nde Eski Eser Koleksiyonculuu”, Tarih ncelemeleri Dergisi, XIX, S. 2, zmir 2004, s. 66; Osman Ermiler, “Günümüz Müzesi Nasl Olmal?”, Müze, Selçuk Üniversitesi Basmevi, Konya 1982, s. 25.
eski eser korumacl ve müzecilik anlamnda ilk ciddi icraat hayata geçirilmi
tir16.
Tanzimat’nilanndansonra,Osmanlvilayetyöneticileriveahaliarasndada
eskieserkonusundahassasiyetinolumayabaladgörülmektedir.Diertaraf
tan,Osmanltarasndagörevyapanbazyöneticilerdahibukonuyakatksala
mlarveörnekoluturmulardr.BukonudaSisamBeyitarafndangönderilenbir
ariza oldukça dikkat çekicidir. Sisam Beyi, Müzei Hümayûn açlmadan 12 yl
kadarönce,1857ylMartayndagönderdiiarizada,Anadolu’nundenizsahillerin
dekieskiehirlerindeveSisam’daeskieserlerinkefiyleveçkarlmasylamegulolduunu
vebusüreçteeskieserlerebüyükönemverdiiniifadeetmitir.SisamBeyiayrca,Os
manlDevleti’nintarihiyaplarveeskieserlerkonusundafevkaladezenginolduunuve
Yunanllar zamannda sahillerin mamur halde bulunduu söylemitir. Sisam Beyi’ne
göre:“Eer100.000kurutahsisedilmeksuretiyle,Anadolu’nunuygunyerlerinde
kazlaryaplmasvesahillerdeçkarlaneserlerinstanbul’anakledilmesisalanr
sa,stanbul’datayinolunacakbiralandaoluturulacakolanmüzeksazamanda
Avrupa’nnenmehurmüzesihalinegelecektir”17.
Yukardakiörnekte,SisamBey’ininstanbul’dabirmüzeaçlmaskonusunda
önemlibirfikirortayaattvebirönerisunduugörülmektedir.Sözkonusumek
tupüzerineTophaneiAmireMüiriileyazmayaplmvebuçeiteskieserlerin
nakledilerekmerkezdeyaplacakmüzedetezyinolunmasiçinbulunacakeyann
stanbul’asevkedilmesihakkndagerekliemirlerinyazlmasuygungörülmüve
bu da padiah tarafndan onaylanmtr18. Gerek merkezdeki devlet adamlarnn
vegereksevilayetlerdekiyöneticilerinbukonudakiyaklamlarOsmanlpadiah
larnezdindeolumluyanklanmtr.Böylecehenüzdepogörünümdevemodern
müzecilik anlayndan uzakta bulunan Aya rini’de ksa bir süre sonra modern
anlamdamüzecilik çalmalarnn hayata geçirilmeyebalandanlalmaktadr.
Bu tür yaklamlarn neticesinde 1866–1867 ylnda Caalolu’ndaki Sultan II.
Mahmuttürbesikarsnda,“Müzehane”adylabiryerkurulmu,ancakburasbir
müzeyedönütürülememitir19.
Yukardaifadeedilengelimelerdensonra,SadrazamAliPaaveMaarifNaz
r Hilmi Paa nn görevde bulunduu 1868 ylnda Osmanl mparatorluu’nda
eski eserlerin kefedilmesi, kaydedilmesi ve sergilenmesi için bir Müzehane’nin
açlmaskararlatrlmtr20.NihayetSafvetEsadMehmedPaa’nnMaarifNazr
(ubat1868–5Ekim1871)görevindebulunduusrada20Haziran1869tarihinde
müze müdürlüünün oluturulmas sadrazamla teklif edilmi ve bu teklif uy
gun görülerek 10 gün sonra irade çkarlmtr. Neticede ngiliz Mr. Goold,
16 Karaduman, “Eski Eser Kaçakçl”, s. 7; Öz, “Ahmet Paa ve Müzeler”, s. 6; Ogan, “Türk Müzeciliinin Yüzüncü Yl Dönümü”, s. 8.
17 BOA, .DH. Nr. 372/24654, lef 1.
18 BOA, .DH, Nr. 372/24654, lef 3; A. AMD, Nr. 73/72.
19 Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s. 1458.
20 Ata, Müze Eitimi, s. 51.
MektebiSultaniöretmenliigörevineekolarak,maann3.000frankdahaart
rlmasylamüdürlüeatanmtr21.
Osmanl Devleti’nin ilk müzesine önceleri Atikhane, Müzehanei Osmanî,
MüzeiahaneveyaMüzeiAmiredenilirkenbudönemdenitibarende“Müzei
Hümayûn” veya Müzehanei Hümayûn” ad verilmitir22. Bu isimlendirme, ku
rumunimparatorluunbütününütemsilettiineönemlibirvurguolmaklabirlik
te,aynzamandaOsmanlmüzeciliinkurumsallatrlmasvemüzedesergilene
cekeserlerhakkndahukukidüzenlemelerinbalatlmasaçsndançokönemlibir
adm olarak ortaya çkmaktadr23. Bu çerçevede öncelikle Maarif Nazr Safvet
Paatarafndanvaliliklerebirgenelgegönderilmitir.Böylecetoplananeskieserle
rin stanbul’a gönderilmesi istenerek 1869ylna kadar bir müze deposu halinde
bulunan Müzei Hümayûn gelitirilmeye çallmtr24. Bu durum tarihi eserler
konusunda imparatorluunun tümünü kapsayan bir politikann benimsendiini
göstermesiaçsndadaönemlidir25.Gerçektenbutarihlerdevilayetlerdenbirmik
tareskiesermerkezegönderilmitir26.AyrcamüzemüdürüGoold’ungiriimleri
ileMarmaraAdasveTekirdacivarndanheykellergetirilerek,müzedeyaklak
160civarndaeskiesertoplanmtr27.
1869 Maarif Nizamnamesi’nde, müzelerin açlp iletilmesi Maarif Nezareti ningörevleriarasnadâhiletmitir.Ancakksabirsüresonra,1871ylnda,Sadra
zamMahmutNedimPaagörünürdemalînedenlerdendolaymüzemüdüriyeti
nikaldrmtr.YerineihdasedilenmuhafzlaiseAvusturyaSefiriFreiherrvon
ProkeschOsten’intavsiyesiüzerinestanbul’da“LloydAutrichien”vapuracentesi
sahibininoluolanTerenziogetirilmitir28.Bütünbuhadiseler,ngilizdostuola
rakbilinenAliPaa’nnölümündensonra,TanzimatDönemidevletadamlarnn
çekimelerininbirsonucuolarakgörülmektedir.BunedenleSadrazamMahmud
Nedim Paa’nn, Ali Paa’nn görevlendirdii bütün idarecileri sebepsiz olarak
azlettiiifadeedilmektedir29.HattamüzeninTanzimat’nhedeflerininsomutlat
rldbirmerkezolaraköneçkmasnedeniylekapatlmolduubileiddiaedil
mektedir30.NitekimFranszKültürühayranolarakdeerlendirilenAhmetVefik
21 smail Günay Paksoy, “Baz Belgeler Inda Osmanl Devleti’nin Kültür Miras Politikas Üzerine Düünceler”, Osman Hamdi Bey ve Dönemi Sempozyumu, 17–18 Aralk 1992, stanbul 1993, s.208; Ahmet Mumcu, “Eski Eserler Hukuku ve Türkiye”, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 26/3–4, Ankara 1970, s. 66; inasi, “Bizde Müzeciliin Balangçlar”, s. 135.
22 Halil Edhem, Âsâr- Atîka Müzesi’nde Meskûkât Koleksiyonlar, stanbul 1339/1923 s. 5.
23 Shaw, Osmanl Müzecilii, s.102.
24 Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1598; Karaduman, “Eski Eser Kaçakçl”, s. 7; Ayrca maliye nezareti tarafndan 27 Safer 1286/8 Haziran 1869 tarihinde vilayetlere yazlan tahriratta müze için meskûkât- atike toplanmas da tavsiye edilmitir. Halil Edhem, Âsâr- Atîka Müzesi’nde Meskûkât Koleksiyonlar, stanbul 1339/1923, s. 5.
25 Shaw, Osmanl Müzecilii, s.104.
26 Ethem, “Müzeler”, s. 558.
27 Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1458; Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1598.
28 Karaduman, Türkiye’de Tarihi Eser Kaçakçl, s. 21; Semavi Eyice, “stanbul Arkeoloji Müzelerinin lk Müdürlerinden Dr.
PH-Anton Dethier Hakknda Notlar”, stanbul Arkeoloji Müzeleri Yll, stanbul Arkeoloji Müzeleri Yaynlar, stanbul 1960, s. 46.
29 Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1598; Eyice, “Dr. PH-Anton Dethier Hakknda Notlar”, s. 46.
30 Shaw, Osmanl Müzecilii, s.109.
Paa’nn1872ylMaysayndaMaarifNazrolarakgörevegelmesiylemüzemü
dürlüününyenidenaçlmasbuaçdanoldukçaanlamldr.Budönemdemüdür
lüeAlmanDr.PhilippAntonDethiergetirilmitir31.
AntonDethierbizzatkendisiningiriimleriyleülkeninçeitliyerlerindeneski
esertoplatmtr32.Buçerçevede1873ylndaKbrs’dan88sandkdolusueskieser
getirtilmitir. Bu sürede Dethier, Bandrma’da Takvor Aa, Selanik’de Yuvanaki
ve stanbul’da Dervi Hüseyin adndaki ajanlar vastasyla eski eser toplatarak
müzeyi zenginletirmitir. Böylece bu dönemde Aya rini’deki eser says 650’yi
bulmutur33.Vilayetlerdengetirtilenlerlebirlikte,Ayarini’detoplananeskieserle
rin gün geçtikçe artmas nedeniyle ve müzenin halka açlabilmesi amacyla,
Çemberlita’da geni bir müze binas yaplmak istenmi, ancak baar salana
mamtr.BununüzerinemüzeninÇiniliKök’etanmasgündemegelmitir34.
Harbiye Anbar’ndaki eski eserlerin Çinili Kök’e tanmasnda özellikle se
raskerliin giriimlerinin etkili olduu anlalmaktadr. Seraskerliin Sadarete
gönderdii 12 Aralk 1873 tarihli tezkirede, öncelikle, bir süredir Harbiye
Anbar’nn bir dairesinin müze olarak kullanld ifade edilmitir. Bu nedenle
BabÂli’denverilenmüsaadeilemüzedekieskieserlerigörmekamacylapekçok
yabancnn geldii, bu ziyaretler srasnda Harbiye Anbar’nda bulunan silah ve
mühimmatlardainceledikleri,ancakbudurumunsakncalolduubelirtilmitir.
HarbiyeAnbar’nnAskeriahane’ninsilahvemühimmatlarnamahsusolmas
nedeniyle,buanbarn,sadecesilahvemühimmatlarnmuhafazaedildiibirme
kânadönütürülmesigerektiivebunedenleeskieserlerinbakabirmekânanak
ledilmesininuygunolduuifadeedilmitir.Bununlabirlikte,eskieserlerinnakle
dilmesine en uygun mekânn ise baka alternatif bulunmamas ve mevcut du
rumdaboolmasnedeniyleÇiniliKökolduubelirtilmitir.Bukonuda16Ka
sm1873tarihindesadaretebirmüracaattabulunulduuhalde,henüzneticeal
namad,ancaksonzamanlardaHarbiyeAnbar’nneskieserlereyetersizgelme
yebaladdavurgulanmtr.ÜstelikOrduyuHümayûn’unsilahlarnndeiti
rilmesi nedeniyle eski silahlarn veya Avrupa’dan temin edilen yeni silahlarn
muhafaza edilmeleri gerektii halde Harbiye Anbar’nda bunlar muhafaza ede
cekyerkalmadvebukonudaskntyaanddaifadeedilmitir.Neticeolarak
tezkireninsonunda,SeraskerliktarafndanHarbiyeAnbar’ndakieskieserlerinbir
an evvel Çinili Kök’e veya münasip bir mahalle nakledilmesi talep edilmitir.
31 Ethem, “Müzeler”, s. 558; Ata, Müze Eitimi, s. 51.
32 Dethier’in çalmalar hakknda bkz. Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1599–1600; Eyice, “Dr. PH-Anton Dethier Hakknda Notlar”, s. 45–52.
33 Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1602; Eyice, “Dr. PH-Anton Dethier Hakknda Notlar”, s. 47; Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1458.
34 Bu konuda Maarif Nezareti’nin Babakanla gönderdii söylenen bir yazda ifade edilenler hayli ilgi çekicidir. Söz konusu yazda, “Avrupa’da eski eserlerin müzelerde sergilendii, Aya rini’de bulunan eserlerin 200.000 lira deerinde olduu, ancak burada nemden dolay zarar gördüü, hükümetin anna uygun bir düzenleme yaparak, yeni bina yaplncaya kadar mevcut binalardan birisinin düzenlenerek eserlerin oraya nakledilmesi gerektii ifade edilmitir. Ayrca müze müdürünün ifadesiyle Çinili Kök’ün bu i için uygun olduunu böylece düzgün bir müze ortaya çkaca ilave edilmitir. Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1458.
Bunun üzerine Sadaret tarafndan, Seraskerliin söz konusu müracaat uygun
görülerek,zatenmüstakilbirmüzeyelüzumolduunadikkatçekilmiveHarbiye
Anbar’ndakieskieserlerinÇiniliKök’enakledilmesiiçinçalmalarabalanlma
s gerektii 25Aralk 1873tarihinde Maarif ve Hazinei Hassa Nezareti’ne bildi
rilmitir35.
BusüreçtenitibarenÇiniliKök’ün,eskieserlerinsergilenmesiiçinuygunbir
mekânadönütürülmesiamacylaçalmalarabalanmtr.1875ylndadahiÇini
li Kök’ün düzenleme çalmalarnn devam ettii anlalmaktadr36. Hatta II.
Abdulhamit’in tahta çkndan ksa bir süre sonra, Harbiye Anbar’nn ziyaret
edeceiduyurulduunda,buradakieskieserlerinbirdüzenekonulmasdatalep
edilmitir37.BazkaynaklardaMaarifNazrSamiPaazadeAbdüllatifSuphiPa
a’nngayretleriylemüzedekiarkeolojikeserlerin1876ylndaAyarini’denÇinili
Kök’etanmolduubildirilmekleberaber38,butarihlerdehenüzeskieserlerin
nakledilmedii görülmektedir. Zira daha Nisan 1877’de, Çinili Kök’ün tamiri,
tanzimivemalzemelerinintamamlanmasileburayaeskieserlerinnaklimeselele
rinigörümeküzeregeçicibirkomisyontoplanmvebukomisyondabazkarar
lar alnmtr. Söz konusu komisyonda Çinili kök’ün tam bir müze hüviyetine
kavumas amacyla, bütün eksikliklerinin giderilmesi, eski eserlerin uygun bir
ekildenakledilmesiveyerliyerinekonularaktanzimedilmesi,müzeyenakledil
meyecekolaneserlerinmuhafazaaltnaalnmaskararlatrlmtr39.
Komisyonun Çinili Kök hakknda ald kararlarn ksa sürede hayata geçi
rildii anlalmaktadr. Nitekim Maarif Nezareti’nden ehremanetine gönderilen
27 Ocak 1878 tarihli belgede, Harbiye Anbar’nda mevcut eski eserlerin Çinili
Kök’enakledilmesiiçinhamallaraihtiyaçolduubelirtilmektevekâfimiktarda
hamalteminedilmesiistenmektedir40.Ayrcabunakliyeninksasüredebitmeye
ceigözönünealnarak,tanmasrasndaiçeridekikymetlieyalarkorumakiçin
HarbiyeAnbar’ndanöbetçilergörevlendirilmesinekararverilmitir41.Diertaraf
tan 18 Mays 1878 tarihinde zabtiye nezaretine müracaat edilerek Çinili Kök’de
gündüzvegecelerikapönünde2zaptiyeningörevlendirilmesiveçevredekika
rakollarda görevli bekçilerin de sklkla buray kontrol etmeleri istenmitir42. u
haldeHarbiyeAnbar’ndakieserlerinÇiniliKök’eancak1878yliçerisindeta
nabildii anlalmaktadr. Baz kaynaklarda Çinili Kök’e önceleri Aya rini’deki
silahlarndanakledilmesidüünülmüolduu,ancaksonradansadecearkeolojik
35 BOA, A. MKT. MHM, Nr. 471/11, lef 1, 2, 3.
36 BOA, MF. MKT, Nr. 30/173.
37 BOA, MF. MKT, Nr. 43/148.
38 Ermiler, “Günümüz Müzesi Nasl Olmal?”, s. 26; Ethem, “Müzeler”, s. 558.
39 BOA, MF. MKT, Nr. 47/126.
40 BOA, MF. MKT, Nr. 46/9.
41 BOA, MF. MKT, Nr. 46/8.
42 BOA, MF. MKT, Nr. 56/75.
eserleringötürüldüüifadeedilmektedir43.OysaSeraskerliinyukardakitezkire
sigözönünealndnda,butanmailemininzateneskieserlerlesilahlarnayr
mekânlardatutulmasisteiylegerçekletirilmiolduugörülecektir.
Eski eserlerin Çinili Kök’e tand ve müzenin açlnn yapld dönem
lerdemüzemüdürlüünüyürütenDethier,1881ylndavefatetmitir.Bunedenle
maarif nezareti, Berlin Elçilii’ne bir yaz göndererek, elçi Sadullah Paa’dan bir
müzemüdürübulunmasnistemitir44.Böyleceilkandaeskigeleneinbirdeva
molarakOsmanlmüzesininbanayinebiryabancnngörevlendirilmesidüü
nülmütür45. Hatta Berlin Elçilii, Berlin Müzesi Bakâtibi Dr. Millhofer ile sekiz
yllkbirsözlemeyapmaküzereanlamtr.AncakbusradaOsmanHamdiBey,
babas Sadrazam Ethem Paa’nn ve snf arkada Terifat Umumiye Nazr
Münür Paa’nn destei ile II. Abdülhamit tarafndan müze müdürlüüne atan
mtr46.
üphesizkendimemleketindeherhangibiryabancuzmandançokdahaetkili
olacak olan Osman Hamdi Bey’in göreve gelmesiyle Osmanl Müzesinin kurul
masndan bu tarafa süregelen yabanc müdür egemenlii de sona ermitir. Baz
kaynaklarda eski eser konusunda bilgili olan ve Osmanl müzeciliine önemli
hizmetleri dokunan yabanclarn, stanbul’u önemli bir müze ehri haline getir
mektendahaçok,kendiülkelerindekimüzelerizenginletirmekamacntadkla
rifadeedilmektedir47.YararlhizmetlerigörülmeklebirlikteDethier’inmüdürlük
dönemigeliigüzeluygulamalarve1874ylndaçkardnizamnamegözönüne
alnarak, tarihi eserlerin ülke dna çkarlmasn yasallatrd nedeniyle eleti
rilmektedir48.
lkTürkMüzemüdürüolanOsmanHamdiBey,bugöreveatandktansonra
eskieserkorumaclalanndaçokönemligelimeleryaanmveTürkmüzecili
iyepyenibirdönemegirmitir49.OsmanHamdiBey’ingörevebaladdönem
dekaytlesersaysnn650civarndaolduuifadeedilmektedir50.Eserlerönceleri
43 Ethem, “Müzeler”, s. 558; Karaduman, Türkiye’de Tarihi Eser Kaçakçl, s. 20; inasi, “Bizde Müzeciliin Balangçlar”, s.135; Bununla birlikte, baz kaynaklarda, eski eserlere kar ilginin artmas ve eski silahlarn gözden dümesi nedeniyle Harbiye Anbar’nn ziyarete kapatld eklinde yorumlar yaplmaktadr. Shaw, Osmanl Müzecilii, s. 101. Ancak söz konusu kaynakta Osmanl Müzecilii hakknda çok önemli ve kymetli tespitler yaplmaktadr.
44 Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1602; Abdülhak inasi, “Müzelerimiz ve Hamdi Bey”, Ülkü Halkevleri Dergisi, C.
III, Ankara 1934, s. 112.
45 Ogan, “Türk Müzeciliinin Yüzüncü Yl Dönümü”, s. 8.
46 Osman Hamdi Bey, müdürlüe atanmadan evvel, Paris’te on iki yl resim örenimi görmü, stanbul’a döndükten sonra, çeitli devlet memurluklarnda bulunmutur. Bu göreve atanmadan önce, yabanc dil bilgisi, kültürü ve yurt dnda açt
sergilerle büyük bir öhrete sahiptir. Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1461.
47 Mehmet Önder, “Anadolu’da Eski Eser Kaçakçl ve Kültür Soygunu”, Erdem, Atatürk Kültür Merkezi Dergisi, VI, S. 17, Ankara 1990, s. 482.
48 Shaw, Osmanl Müzecilii, s.110.
49 Bu konuda bkz. Mustafa Cezar, Sanatta Bat’ya Açl ve Osman Hamdi, Anadolu Sanat Yaynlar, stanbul 1995, Nur Akn, “Osman Hamdi Bey, Âsâr- Atîka Nizamnamesi ve Dönemin Koruma Anlay Üzerine” Osman Hamdi Bey ve Dönemi Sempozyumu, 17–18 Aralk 1992, stanbul 1993, s.236; Ufuk Esin, “19. Yüzyl Sonlarnda Henrch Schlemann’n Troya Kazlar ve Osmanllarla likileri,” Osman Hamdi Bey ve Dönemi Sempozyumu, 17-18 Aralk 1992,
stanbul 1993, s. 180; inasi, “Müzelerimiz ve Hamdi Bey”, s. 112; Shaw, Osmanl Müzecilii, s.122-139.
50 Osman Hamdi Bey vefat ettiinde çounluu sikke olmak üzere, müzede bulunan eski eser says 109.000’dir. Öz,
“Ahmet Paa ve Müzeler”, s. 12.
genelliklevilayetlerdentoplamaksuretiyleeldeedilirken,OsmanHamdiBeydö
nemindedahaçokkazlaryaplmaksuretiyleesereldeedilmeyebalamtr51.Bu
nedenleçeitlibölgelerdengelenveyakazlardançkarlaneserlerÇiniliKök’ün
ve hatta bahçesinin de dolmasna yol açmtr. Böylece yeni bir müze binasna
ihtiyaç duyulmaya balanmtr. Neticede, Osman Hamdi Bey’in 1887 ylnda
Sayda’da meydana çkard kral mezarlndaki lahitlerin stanbul’a getirilme
sindensonraÇiniliKök’ünhemenkarsna,1891ylndaYunanMimarisitarzn
dabirmüzeinaedilmivebumüze1902ve1908yllarndayaplanilavelerleüç
ayr ksmda tamamlanmtr52. Yunan ve Roma dönemi eserleri ilk müze binas
olanbuyapyatanm,Türk,Arapveranmedeniyetlerineaitslamîeserlerise
Çinili Kök’te braklmtr. Bu eserler daha sonra kurulacak olan Türk ve slam
EserleriMüzesi’ninçekirdeinioluturacak,Ayarini’dekalaneskisilahlarlaolu
turulanAskeriMüzeise1908ylndadahadüzenlihalegetirilecektir53.
OsmanlDevleti’ninilkmüzesiolanMüzeiHümayûn,birsüresonraÂsâr
Atîka Müzesi ve Cumhuriyet’in ilanndan sonra da stanbul Arkeoloji Müzesi
adnalmtr.Ölümünekadararalksz30ylmüzemüdürlüündekalanOsman
HamdiBey’indönemi,müzecilikaçsndanbirdönümnoktasolmuveOsmanl
Müzesibusüreçtedünyannsaylmüzeleriarasnagirmitir.lkmüzebinasnn
yaplmas, ilk esasl ve ciddi bir düzenleme olan 1884 nizamnamesinin hazrlan
mas,Anadolu’daarkeolojikkazlarnTürklertarafndanyaplmasvebukonuda
bilimsel yaynlarn hazrlanmas gibi hizmetlerin tamam Osman Hamdi Bey’in
gayretleriylegerçekletirilmitir54.
IIKONYAÂSÂRIATÎKAMÜZES’NNKURULUU
Eski eserler konusunda 1869, 1874 ve 1884 tarihli hukuki düzenlemelerden
sonra 13 Mays 1889 tarihinde Müzei Hümayûn Nizamnamesi çkarlmtr55. Bu
nizamnamede eski eserlerin bakm ve korunmas hakknda önemli hükümler
ortaya konulmutur. Ayrca nizamnamenin 14. maddesinde, vilâyet müzelerinin
dekurulmasöngörülmütür56.BütünbuçalmalarOsmanlmüzecilikgiriimle
rininimparatorlukgenelineyaylmasyönündeenönemlibalangçlarolarakad
dedilmektedir. Bu çerçevede Osmanl yöneticileri imparatorluk genelinde eski
eserlerüzerindekiegemenlikmücadelesine,taradakitemsilcileriolanvalileride
ortaketmeyebalamtr.Busürecindevamn,durumudevleteballklarnnda
51 Poyraz, Müzelerde Is, Ik, Nem, Adana 2008.
52 Ogan, “Türk Müzeciliinin Yüzüncü Yl Dönümü”, s. 17; Kazm Erargn, “Türk Müzeciliinin Tarihçesi”, Müze, Selçuk Üniversitesi Basmevi, Konya 1982, s. 9.
53 Karaduman, “Eski Eser Kaçakçl”, s. 7; Eyice, “Müzeciliimizin Balangc”, s. 7.
54 Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1463.
55 Be fasl içinde 43 maddelik Nizamname, Müzenin nasl yönetileceini hükme balamakta, müzede çalacak uzmanlardan hademelere kadar bütün personelin görevlerini saymaktadr. Müze-i Hümâyûn, ayrca, Maarif Nezaretine bal olarak Âsar-i Atika Nizâmnâmesini uygulamakla (M. 8) görevlendirilmitir. Ayrntl bilgi için bkz. Mumcu, “Eski Eserler Hukuku ve Türkiye”, s.74.
56 Mumcu, “Eski Eserler Hukuku ve Türkiye”, s.74.
birgöstergesiolarakdeerlendirenbazvilayetyöneticilerinbuhusustaciddigay
retlergöstermeleriizlemitir57.
Eskieserlerkonusundamerkezingösterdiiçabalaraenyaknilgiyigösteren
vilayetlerden birisi de Konya Vilayeti yöneticileridir. Daha 1869 ylnda valilere
gönderilen,vilayetleridâhilindeki eski eserleri toplattrmalar,bunlarkrlmaya
cak ekilde iyice paketleyip sandklayarak stanbul’a göndermeleri yönündeki
genelgeden hemen sonra, Konya Valisi Abdurrahman Paa’nn da, vilayet dâhi
lindekieserleristanbul’agönderdiivebukonudaengayretliidarecilerdenoldu
u anlalmaktadr58. Bu hassasiyetlerin bir sonucu olarak, söz edilen dönemden
itibarenmerkezegönderilmeyedeerbulunamayaneskieserlerinKonya’damu
hafazaedildiigörülmektedir.EskieserlerbalangçtaAlâeddinTepesindebulu
nanAlâeddinCamiiveSelçukluSultanlarnnTürbesindevedahasonralarKadri
EfendiBedesteni’ndedepolanmtr59.Hatta1891ylndaKonya’yagelenClement
Huart, bu depoyu bir müze olarak deerlendirmitir60. Ancak 1897 ylnda Kon
ya’ya urayan Ahmed Tevhid Bedesten’in bu tarihlerde Belediye Anbar olarak
kullanldnifadeetmektedir.Sözkonusuyapnnbutarihlerdebirmüzeolma
d,ancakeskieserdeposuolarakkullanldanlalmaktadr.Diertaraftanbu
çalmalarnKonya’damüzeciliinilkadmnoluturduusöylenebilir61.
Yukardakiörneklereskieserkorumaclnagüzelbirörnekolarakgösterile
bilirse de Konya Vilayeti’nde modern manada müzecilik çalmalar ancak XIX.
yüzylnsonlarndagerçeklemitir.BazkaynaklardaKadriEfendiBedesteni’nde
eski eserlerin koruma altna alnmas giriiminin Avlonyal Ferit Paa tarafndan
balatld ifade edilmektedir62. Ancak, Ferit Paa bu koruma faaliyetlerinin ge
limeye balad 1890 yllarnda Konya Valisi deildir63. Bununla birlikte eski
57 Shaw, Osmanl Müzecilii, s.234.
58 Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1598; Ogan, “Türk Müzeciliinin Yüzüncü Yl Dönümü”, s. 9.
59 Hüseyin Karaduman, “Belgelerle Konya Mevlânâ Müzesi’nin Kuruluu”, Vakflar Dergisi, XXIX, Ankara 2005, s.136; Naci Bakrc, “XIX. Yüzyldan Günümüze Konya’da Müzecilik”, 6. Müzecilik Semineri Bildirileri, 25-27 Eylül 2002, s. 94; Baz
kaynaklarda Bedesten’in, yanan eski Karatay Lisesi’nin yerinde olduu ifade edilmektedir. Emine Karpuz, “Konya Müzeciliinin Tarihçesi ve Bugünkü Durumu, pek Yolu, VI, Özel Say, Konya 2003, s. 343; Hasan Özönder, “ Konya’da Müzeciliin Tarihçesi”, Müze, Selçuk Üniversitesi Basmevi, Konya 1982, s. 12; Ancak Bedesten yktrldktan sonra yerine Konya Sanayi Mektebi yaptrlmtr. Ali Ba, Tolga Bozkurt, “Konya Bedesteni”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 10, Konya 2003, s. 514.
60 1891 ylnda Konya’ya gelen Clement Huart, ehirde bir müze bulunduunu ifade etmektedir. Ancak Huart, Konya’da müze bulunmu olmasna hayli armtr. Nitekim bu konuda: “Pek gariptir ki ehir bir müzeye sahip bulunuyordu.
Burada, surlarn tahribi srasnda tesadüfen kurtulmu ve akll idarecilerin zoru ile bir araya getirilmi birkaç ta yer alyor. Müze harap ve terk edilmi eski bir bedestendir” diyerek, müzede bulunan eserler hakknda bilgi vermeyi sürdürmektedir. Clement Huart, Mevleviler Beldesi Konya, (Çev: Nezih Uzel), stanbul 1978, s. 121.
61 Ba, Bozkurt, “Konya Bedesteni”, s. 513; Selçuklular döneminde gerçekletirilen baz faaliyetlerden hareketle Konya’daki müzecilik çalmalarnn çok daha eskiye götürüldüü de görülmektedir. Nitekim Semavi Eyice, Konya’nn ortasnda bulunan Alâeddin Tepesi’nin etrafn surlarla çevreleyen Selçuklularn kendilerinden önceki dönemlere ait baz ta
eserleri sur duvarlarnn d yüzeylerine yaptrarak sergilediklerini ifade etmektedir. Eyice, Selçuklularn, bu davranla tarihi eserlerin yok olmalarn önledii için bir bakma müzeci bir anlayla hareket ettiklerini ve böylece Türk Tarihindeki ilk müze denemesinin Konya’da yapldn söylemektedir. Ayrca Konya ile Ilgn arasnda bulunan Kadnhan’n da bu hususta güzel bir örnek olarak göstermektedir. Bkz. Eyice, “Arkeoloji Müzesi ve Kuruluu”, s. 1596; Eyice,
“Müzeciliimizin Balangçlar”, s. 5.
62 Özönder, “ Konya’da Müzeciliin Tarihçesi”, s. 11; Erdemir, nce Minare, s. 12.
63 “Ferit Paa, 1851 ylnda Yanya’da domutur. Babas Avlonya mutasarrf Mustafa Nuri Paa’dr. Sbyan mektebi, rütiye ve Rum lisesini Yanya’da okumu, özel hocalardan Arapça, Franszca, talyanca ve Rumca eitimi almtr.
Babasnn Resmo mutasarrfl srasnda 1867 ylnda memuriyete balamtr. Bu görevinden sonra srasyla Kandiye,
eserlerindepolandKadriEfendiBedesteni,AvlonyalFeritPaa’nnKonyaVa
lisi olduu dönemde gerçekletirdii imar faaliyetleri kapsamnda, harap halde
bulunduu1898ylndayktrlmveyerineKonyaSanayiMektebiinaedilmi
tir64.Böylece1899ylndaAvlonyalFeritPaatarafndan“Konyadadisi”avlusu
içindebirmüzebinasyaptrlarak,Bedesteniniçindemuhafazaedileneskieserler,
müzebinasnanakledilmitir65.
1899ylndaAvlonyalFeritPaatarafndanyaptrlanmüze66,KonyaMekteb
idadi’sininbahçesindeMüzeiHümayûn’unKonyaubesiolarakaynylhizme
teaçlmtr67.MüzeninkuruluutamamlandktansonraValiFeritPaatarafndan
vilayetdâhilindekikazalarabirgenelgegönderilmitir.7Austos1899tarihlige
nelgede,“Konya’da,MüzeiHümayûn’unbirubesiolmaküzerebüyükbirmas
raflamükemmelbirmüze”inaedildiibildirilmektedir68.
Ferit Paa, müzenin ina edilmesini eski eserlerin korunmas için önemli bir
merhaleolarakgörmektedir.Paa,vilayetdâhilindekibütünkazalaragönderdii
genelge ile vilayet dâhilindeki yöneticilere bu konuda önemli uyarlarda bulun
mutur.FeritPaa,bugenelgede:Hernekadarvilayetdâhilindebirçokeskieser
eldeedilerekmüzedetehirikararlatrlmisede,müzeninsadecemerkezvila
yetemahsusolmayp,vilayetinhertarafndabulunaneskieserlerinbirmahalde
bulundurulmas açsndan birçok fayda salayacan ifade etmitir. Bu nedenle
“Mahalli hükümetlerce bulunan eserlerden nakledilebilecek olanlarn hemen Konya’ya
gönderilmesivenakledilemeyecekolanlarniseyerindemuhafazaedilmesinedikkatveitina
gösterilmesini”istemitir.FeritPaa,ayrca,“Nakledilmeyecekolaneserlerhakkn
daderhalmalumatveizahatyaplmasvebundanbakaellerindeeskieserbulu
nanlarn tevik edilerek ve kendi rzalaryla müzeye hediye etmeleri halinde
memnun olunacann ve isimlerinin dahi gerek gazetelerde ve gerekse müzede
sergileneneserüzerindeilanedileceininkendilerinetebliedilmesi”gerektiini
de belirtmitir. Son olarak Ferit Paa, “Âsâr atîka nizamnamelerinin hakkyla
mütalaa edilerek hükümlerinin icra edilmesine ve yurtdna çkarlmas veya
tahrip edilmesinin önüne geçilmesine son derece itina gösterilmesi gerektiini,
Girit, Mostar, zornik, Gaçka, Tirebin, Bosna, Hersek, Bulgaristan, Diyarbakr adliye müfettilii, Adliye Komisyon üyelii, Halep ve Bursa’da adli ve mülki memurluklarda bulunmutur. Ksa bir süre uray devlet azal yapan Ferit Paa, 17
ubat 1898 tarihi ile 6 Kasm 1902 ylnda Konya Valilii görevinde bulunmutur” Bkz. Saim Cirtil, “Vali Mehmet Ferit Paa’nn Konya’daki mar Faaliyetleri”, Fen Edebiyat Dergisi, VIII. Ortaça ve Türk Dönemi Kazlar ve Sanat Tarihi Aratrmalar Sempozyumu, (26-28 Nisan 2004), C. 7, S. 1, Sakarya 2005, s. 121
64 Ba, Bozkurt, “Konya Bedesteni”, s. 514.
65 Mehmet Önder, Mevlana ehri Konya, Konya 1971, s. 387; Ark, Türk Müzeciliine Bir Bak, s. 25; N.F. Batak,
“Muhtelif Garb Eserlerine Nazaran Konya”, Konya, 30, Konya 1939, s. 1570–1571.
66 Baz kaynaklarda söz konusu yapnn Konya dadi’sinin müdür lojman olduu ifade edilmektedir. Ancak Ferid Paa’nn
stanbul’a gönderdii yazlardan ve 1317 Konya Vilayeti Salnamesinden anlald kadaryla, bu yap 1898 ylnda müze binas olarak ina edilmitir. Muhtemeldir ki, Mevlana Müzesi’nin açlmas ile birlikte boaltlan bu yap bu tarihten itibaren lojman olarak kullanlmtr.
67 H. 1317/M. 1899 Konya Vilayeti Salnamesinde “Konya Mektebi dadisi bal altnda “Mektebin Bahçesinde bir de muntazam bir Müze-i Hümayûn ube binas yaptrlmtr”. Denilmektedir. H.1317 (1899) Konya Vilâyeti Sâlnâmesi, Defa 28, Konya Vilâyet Matbaas, 1317/1899, s. 64.
68 BOA, Y.PRK.UM, Nr. 47/75; DH. TMIK. S, 26/51
böylece eski eserlerin mükemmel bir ekilde muhafaza edilmelerinin mümkün
olacan”daifadeetmitir”69.
1899ylAustosayiçerisindetamamlandanlalanmüzebinasndabuta
rihten itibaren eski eserlerin nakledilmeye ve yerletirilmeye baland anlal
maktadr70.Müzeyenakledileneserlerinbirksm,butarihekadarKonyaVilayeti
dâhilindeBedesten’dedepolanmaktaolaneserlerden,birksmdabusüreçtevila
yetlerden toplanm olan eserlerden olumaktadr. Nitekim müze binasnn ta
mamlanmasndansonra,vilayetdâhilindekikazalaramüzeninkurulduunuilan
ve eski eserlerin merkeze gönderilmesi gerektiini ifade eden genelgeden sonra,
vilayet dâhilindeki kazalardan vilayet merkezindeki müzeye eski eserler gönde
rilmeyebalanmtr.Hattabutürgiriimlerdebulunankiilerinde,toplumaör
nekolmalaraçsndantaltifedildiklerianlalmaktadr71.
GerekBedesten’dedepolananvegereksemüzenininaedilmeaamasndavi
layetdâhilindekikazalardangönderileneskieserlerinbirarayagetirilmesinetice
sinde,1899ylAralkaybalarnakadar,KonyaÂsârAtîkaMüzesi’ndekieser
says60–70kadarparçayaulamtr.Nihayetmüzedeyaplantefriatsonucunda,
Konyadadi’siinaatnndatamamlanmasvesilesiyle,KonyaÂsârAtîkaMüze
si’nin açl 10 Aralk 1899 tarihinde gerçekletirilmitir. Ayn zamanda Konya
dadi’sinin de açlnn gerçekletirildii bu törene Konya Valisi Ferit Paa, Hü
kümetmemurlar,ilmiyemensuplar,askerîvemülkîerkân,Konyaerafveileri
gelenleri ile pek çok ahali itirak etmitir. Müzei Hümayûn Konya ubesi’nin
açlvesilesiyle,bukonudabüyükgayretibulunanKonyaMaarifMüdürüAzmi
Bey tarafndan Maarif Nezareti’ne bir telgraf gönderilmek suretiyle açl töreni
hakkndabilgiverilmitir72.
Bazkaynaklarda,MehmedMuhlis’inKonyaRehberi’ndeyeralanveiçerden
ve dardan iki fotorafndan hareketle müzenin daha çok bir depo olabilecei
ihtimaline vurgu yaplmaktadr73. Ancak Ferit Paa’nn genelgesinde yer verdii
ifadelerden ve sair belgelerden burasnn bir müze olduu açk bir ekilde anla
lmaktadr.Bununlabirliktezamanlaeserlerinartnedeniylemüzebinasyeter
sizgelmivetehirartlarkötületiindenbirdepogörünümünebürünmüola
bilir.Neticedeyukardakibilgilernda,1898ylndakadarbireskieserdeposu
olarakkullanlanBedesten’inyklmasylabirlikte,1899ylndaKonyadadi’sinin
bahçesinde, özellikle tehir ve koruma amac tayan müstakil bir müze binas
69 BOA, Nr. Y.PRK.UM, Nr. 47/75.
70 R. 1332 tarihli Konya Vilayeti Salnamesinde müzenin eser listesine yer verilmektedir. Bu cetvelde ilk kaydn 20 Mays 1899 tarihli olduu anlalmaktadr.
71 Konya Âsâr- atîka Müzesi ina edildikten sonra Ferid Paa’nn vilayet dâhilindeki kazarla gönderdii genelge dorultusunda müzeye mermerden müteekkil be-alt parça eser balayan Isparta ileri gelenlerinden olan Yanko ve Panayot isimli kiiler, bu hareketlerinden dolay, Ferid Paa’nn 23 Eylül 1899 tarihinde yapt teklif neticesinde dördüncü rütbeden Osmanl nian ile taltif edilmilerdir. BOA, MF. MKT. Nr. 471/55.
72 BOA, MF. MKT, Nr. 482/8.
73 Karaduman, “Mevlânâ Müzesi”, s. 137.
yaplarakKonya’nnilkvemüstakileskieser(Arkeoloji)müzesikurulmuoldu
undaherhangibirtereddütkalmamtr.
MehmedMuhlis’intasviriyle“Müzebinasna,Konyadadisi’ninbahçekap
sndaniçerigirildiktensonrakapnnsoltarafndayeralanbiryolvastasylaula
lmaktadr.Buyolunkenarlarndasalsollusralanm,Roma,BizansveSelçuk
ludönemlerineaityazlveyaresimlieskitalarveheykelparçalaryeralmakta
dr.Müzebinasdadi’denbamszvemüstakilbiryapolup,tekodasbulunma
snaramendevrinegöreoldukçageniamayetersizgelmektedir”.Binanniçeri
sinde vilayetin muhtelif yerlerinde bulunmu olan eserlerin sergilendii anlal
maktadr74.ZamanlamüzeyeKonyaveçevresindenderlenenslamöncesidevirle
reaitsunaklar,kapkacaklar,taeserlerSelçukluveOsmanlDönemlerineaitki
tabeler,KonyaKalesi’ndenintikaledenresimlitakabartmalarveilemelimezar
talardagetirilmitir75.Buküçükmüzebinaseserlerintehiriiçinyeterligelme
diinden,eskibinannkuzeyine1924ylndabirodadahailaveedilmitir.Ancak,
buhaliyledahiKonyaMüzesi,ihtiyackarlayamazdurumdadr76.
Günümüzdemüzeilevibulunmayanyap,BeyolKava’ndaKarmalkö
retim Okulu bahçesinin güneybat köesinde yer almaktadr. Yüksek bir su bas
man üzerinde tek katl olarak ina edilen yapnn güney bölümü, yaklak
5.80x9.25 m ölçütlerinde yamuk dikdörtgen planldr77. Kuzeydeki ek bölüm ise
5.80x8.65mölçülerindedüzgündikdörtgenplanasahiptir78.Müzebinasnncep
hesininortasndayuvarlakkemerlibirkapvedokuzpencereyeralmaktadr.Ka
püzerindekiinakitabesibugünKonyaMüzesi’ndesergilenmektedir79.1.00x0.57
cmölçülerindekitaüzerinekûfihatlkitabeaadakigibidir80.
MüzeiHümâyunubesi.Saferü’lhayr1317
Yukarda da ifade edildii gibi 1924 ylnda binann kuzeyine eklenmi olan
ikinciodannüzerindeyeralanvekûfîhatlayazlmolanikincikitabeiseöyle
dir81.
KonyaÂsârAtîkaMüzesi,1340–1317.
Anlalanikincikitabede,müzeninhemilkyapltarihiolan1899ylhemde
ekbinannyapld1924ylbelirtilmitir82.
74 Mehmet Muhlis, Mümtaz Bahri, Ferid, Konya ve Rehberi, Ahmed hsan Matbaas, stanbul 1339, s. 79–80.
75 Mehmet Önder, “Konya Müzeleri”, Müze, Selçuk Üniversitesi Basmevi, Konya 1982, s. 1.
76 Erdemir, nce Minare, s. 13; Karaduman, “Mevlana Müzesi”, s. 138.
77 Bkz Fotoraf 3 ve 4.
78 Remzi Duran vd, “Konya’daki Geç Dönem Osmanl Yaplar”, pek Yolu, Konya Kitab IX, Özel Say, Konya 2006, s. 245.
79 Kitabe Konya Mevlana Müzesi Envanter No: 984’de kaytldr. Kitabe için bkz. Cirtil, “Mehmet Ferit Paa”, s. 127;
Erdemir, nce Minare, s. 17.
80 Kitabe için ekler bölümünde bkz. Fotoraf 1. Fotoraflarn çekilmesindeki yardmlarndan dolay, deerli meslektam Ar.
Gör. Mustafa Çetinaslan’a çok teekkür ederim.
81 Kitabe için ekler bölümünde bkz. Fotoraf 2.
82 Cirtil, “Vali Mehmet Ferit Paa”, s. 127.
Konya dadisi’nin bahçesinde83 ina edilen Konya’nn ilk resmi müzesinin
müdürlüünetarihöretmeniMustafaHalidBeygetirilmitir.Uzunbirsüregö
revyapanHalidBey’densonrayerine1925ylndaNaciFikret(Batak)atanmtr.
Ancak 1925 ylnda tekke ve zaviyelerin kapatlmasyla birlikte, Konya Mevlana
Dergâh6Nisan1926tarihve3426saylbakanlarkurulukararylamüzeyeçev
rilmitir84.Nihayet2Mart1927ylnda“ÂsârAtîkaMüzesi”olarakaçlyaplan
müzeninad,1953ylndaeskieserlerinplikçiCami’nenakledilmesiile“Mevlana
Müzesi”olarakdeitirilmitir85.plikçiCami’nin1960ylndaibadeteaçlmasyla,
AlaaddinCami’ninavlusunatananeskieserler,dahasonra1962ylndatamam
lanan“ArkeolojiMüzesi’ne”nakledilmitir86.
FeritPaa’nnKonyavalilii(1898–1902)Anadolu’nunilkÂsârAtîkaMüze
si’nin kurulmasnn yan sra, Konya’daki eski eserlerin korunmas ve imar edil
mesiaçsndandaçokönemli birsürecioluturmaktadr.Busüreçte,5Temmuz
1900tarihindeKonyaValisiFeritPaatarafndanmerkezebirmüracaatyaplm
tr.SözkonusumüracaatndaFeridPaa,ÂsarKadimeislamiye’densaylmak
üzerevilayetin merkezvedâhilindemevcutolanvezamanlaharapolmayayüz
tutmuolancami,medrese,darü’lhadisgibibaznefisyaplarnharapbirekilde
braklmasnn,buyaplarnzamanlatamamenyklmasnanedenolacanifade
etmitir.Ayrcaharaphaldebulunanbuyaplarnzatenmevcudiyetlerinidevam
ettirecek vakf gelirleri olmad, tamirine izin verilmesi için Evkaf Hümayûn
Nezaretineyazldhalde,haylizamangeçmesineramenhenüzbircevapdahi
alnamam olduunu belirtmitir. Ferit Paa, “Birer yadigâr kymettar olmak
üzere yaplm bu yaplarn muhafazasnn çok önemli olmasna karn, bunun
geciktirilmesinindevletiebedmüddetanlaynauygunolmadn”söylemitir.
Ayrcaharaphaldebulunanbutarihiyaplarnehirdeendikkatçekenmanzara
laroluturduu,ancakKonyaveKaraman’ndemiryoluhattndayeralmasne
deniyleeskiyaplargörmekamacylastanbul’dangelenyabanclarakarmah
cupolunduuvurgulanmtr.FeritPaa,bütünbunedenlerletarihiyaplarnbir
an evvel aslna uygun olarak tamir ettirebilmek için Almanya’da fenni mimari
kadimîalanndatahsilinitamamlamolanveayrcastanbul’daMühendishanei
BerriHümayûnmuallimliindebulunanKemalBey’inmemurolaraktayinedil
mesininevkafnezaretineyazlmolduunubelirterekbukonudapadiahnyar
dmntalepetmitir87.
83 Daha önceki dönemlerde eski eser müzelerinin okullarn yaknnda kurulmu olmasnn nedeni, müzeler tekilatnn bu dönemde maarif nezaretine bal bulunmas olmaldr. Okullardaki eserler daha sonra ehirlerde kurulan müzelere aktarlmtr. Özkan, “Eski Eser Koleksiyonculuu”, s. 68.
84 Karaman, “Mevlana Müzesi”, s. 40; Karpuz, “Konya Müzeciliinin Tarihçesi ve Bugünkü Durumu”, s. 343; Önder, “Konya Müzeleri”, s. 1.
85 Baz kaynaklarda plikçi Cami’ne eski eserlerin 1951, bazlarnda 1953 ylnda aktarld ifade edilmektedir. Önder, Mevlana ehri Konya, s. 107; Ermiler, “Günümüz Müzesi Nasl Olmal”, s. 26; Naci Bakrc, “XIX. Yüzyldan Günümüze Konya’da Müzecilik”, 6. Müzecilik Semineri Bildirileri, 25-27 Eylül 2002, s. 94-96; Konya l Yll, 1967, s. 167.
86 Erdemir, nce Minare, s. 14–15; Konya l Yll, 1967, s. 167.
87 BOA, Y.MTV, Nr. 204/41.
FeritPaa’nnyaptçalmalarneticesindebuksackdönemde,(18981902)
eskieserleregerekenönemingösterilmesiyanndaTürkslamDönemineaitpek
çokeserindetamiredildiianlalmaktadr.Busüreçte,ValiFeritPaa,Sadreddin
KoneviCamiiveTürbesi,AliGavZaviyesi,nceMinareliMedresesigibieserleri
tamirettirmitir.AyrcaBudayPazar,AlaaddinSuDeposu,ÂsârAtîkaMüze
Binas ve Sanayi Nefise Mektebi gibi pek çok binay ina ettirmitir88. Bununla
birlikteFeritPaa’nngayretleriyleAnadolu’nunlkhalvekilimsergisiKonya’da
açlm,halclksanatnnmuhafazaedilmesivegelitirilmesiiçintevikleryapl
mtr89.BuyönleriyleValiFeritPaa’nnTürkslamdönemineaiteserlerüzerin
deki koruma faaliyetleri de, Konya’daki tarihi eser korumacl açsndan çok
önemli bir balangç olarak nitelendirilebilir. Dier taraftan bu ksa sürede çok
önemlimesafeleralnd,KonyaveKaramandakiTürkslamdönemineaitbaz
eserparçalarnn,korumaamacylastanbul’agönderildiivesonralarTürkslam
EserleriMüzesi’ndesergilendiianlalmaktadr90.
1899 ylnda açlan Konya Âsâr Atîka Müzesi’nden sonra Bursa’da da bir
müzeaçlmtr.Ayrca1908’denitibarenSelanik,Sivasvezmir’dedemüzeku
rulma çalmalarna balanmsa da bu son giriimlerin hiç birisi Osmanl döne
minde hayata geçirilememitir91. Baz kaynaklarda Bursa Müzesi’nin 1902 veya
1904ylndaaçld,hattailkbölgemüzesininBursa’dakurulduubildirilmekte
dir92.Ancakenkuvvetliihtimaldahimüzenin1901ylndaaçlmolduuyönün
dedir93.DiertaraftanbazkaynaklardaKonyaEskiEserlerMüzesi’ninaçltarihi
1901veya1902olarakverilmektedir94.Ancak,gerekarivbelgelerivegereksemü
zeye ait olan kitabenin tarihinden Konya Âsâr Atîka Müzesi’nin 1899 ylnda
yaplmolduukesinolarakanlalmaktadr.Hattamüzeninresmiaçlnnda
88 Cirtil, “Mehmet Ferit Paa”, s. 127
89 Bu konuda bkz. Hüseyin Mumal, "1901 Ylnda Konya'da Açlan Hal-Kilim Sergisi ve 1899 Tarihli Sergi Talimatnamesi", I. Uluslararas Türk El Dokumalar Kongresi, 1-2 Kasm 2007, Bildiriler Kitab (Edt. Ahmet Aytaç), Konya 2007, s. 241- 250.
90 Kenan Bilici, “Osman Hamdi Bey’in Tablolarnda Karamanolu Antlarna Ait Tarihi Malzeme”, Gazi Üniversitesi Gazi Eitim Fakültesi Dergisi, C. 1, S. 1, Ankara 1985, s. 121
91 Bu vilayetlerde müze açma giriimlerinin I. Dünya Sava nedeniyle hayata geçirilemedii tespit edilmitir. Shaw, Osmanl Müzecilii, s. 235.
92 1973 ylnda yaymlanan Bursa l Yll’nda Bursa Müzeleri bal altnda verilen bilgilerde Bursa Müzesi’nin 1 Eylül 1904 tarihinde Bursa Erkek Lisesi’nin kimyahanesinde Milli Eitim Müdürü Avni Bey’in tevikiyle, Hüdevandigar Vilayeti snrlar dahilinde Yunan, Roma, Bizans dönemine ait eski eser örneklerinin toplatlmas sonucunda ortaya çkarlmtr.
Böylece toplanan eserlerin bir araya getirildii bina, Müze-i Hümayûn Bursa ubesi adn alarak açlmtr”.
Denilmektedir. Bursa 1973 l Yll, Ankara 1973, s. 159.
93 Baz kaynaklarda kurulu tarihi 1901 olarak verilmektedir. Bedri Yalman, Bursa, stanbul 1977, s. 90. Bursa Müzesi’nin açln gösteren 1901 tarihli bir fotoraf müzenin 1901 ylnda açld kanaatini tümüyle kuvvetlendirmektedir. Fotoraf için bkz. Engin Özendes, Osmanl’nn lk Bakenti Bursa, Yem Yayn, stanbul 2000, s. 176; Hasan Uçanku, “Türkiye’de Bölge Müzeleri’nin Kuruluu Üstüne Bir Deneme”, VII. Türk Tarih Kongresi, 25-29 Eylül 1970, TTK Basmevi Ankara 1973.
94 Önder, Mevlana ehri Konya, s. 386; Mehmet Önder, “Konya Müzeleri”, Müze, Selçuk Üniversitesi Basmevi, Konya 1982, s. 1; Bakrc, Naci, “XIX. Yüzyldan Günümüze Konya’da Müzecilik”, 6. Müzecilik Semineri Bildirileri, 25-27 Eylül 2002, s. 94-96. Ümit Yaar Gözüm, Türkiye’de Müzecilik, Ankara 2002, s. 130; Ermiler, “Günümüz Müzesi Nasl Olmal”, s. 26,; Karpuz, “Konya Müzeciliinin Tarihçesi”, s. 343, Karpuz, Müzecilik, s. 16; Hasan Uçanku, “Türkiye’de Bölge Müzeleri’nin Kuruluu Üstüne Bir Deneme”, VII. Türk Tarih Kongresi, 25-29 Eylül 1970, TTK Basmevi Ankara 1973, s. 999; Konya l Yll, 1967, s. 167. Söz konusu kaynaklardan bazlar müzenin açl tarihini tespitte kitabeye müracaat etmekle beraber, müzenin açl tarihi hatal olarak tespit edilmi ve bu hata sonraki yaynlarda da tekrarlanmtr.
1899ylsonundayapldgörülmektedir95.Budurumda,diermüzelerinbilinen
kurulutarihleridedikkatealndndastanbul’dakiMüzeiHümayûn’dansonra
Anadolu’da açlan ilk eski eser müzesinin Konya Müzesi olduu anlalmakta
dr96.
Anadolu’nunlkArkeolojiMüzesiolanKonyaÂsârAtîkaMüzesi’ninbinas
bugünbüyükölçüdeharaphaldedir97.Yapnngenelgörünümünüincelendiinde
duvarlarnnçatlam,svalarnndökülmü,kapvepencerekorkuluklarilede
mirlerinin ise paslanm durumda olduu görülmektedir98. Söz konusu yap bir
süredahabuekildebraklrsa,Anadolu’nunlkArkeolojiMüzeBinas’nntari
hintozlusayfalarndayerinialacandaüpheyoktur.
DEERLENDRME
Konya Müzecilii hakknda bugüne kadar çeitli çalmalar yaplm bulun
maktadr.BuçalmalardaKonyaÂsârAtîkaMüzesiveKonyaMüzeciliihak
kndaönemlibilgilerverilmektedir.BukonudakibazçalmalardaKonyaÂsâr
Atîka Müzesi’nin kurulu tarihi 1901 veya 1902 olarak gösterilmektedir. Ancak
KonyaÂsârAtîkaMüzesi’ninkuruluunugerçekletirenveKonya’daeskieser
ler hakknda çok önemli düzenlemelere imza atan Konya Valisi Avlonyal Ferit
PaatarafndantertipedilenyazmalarvemüzeyeaitkitabeincelendiindeKon
yaÂsârAtîkaMüzesi’ninkurulutarihinin1899olduuaçkolarakanlalmak
tadr.
1899ylndaKonya’dastanbulMüzeiHümayûn’unbirubesiolarakaçlan
KonyaÂsârAtîkaMüzesi,Konya’damodernmüzeciliinintemelinioluturmak
tadr. Söz konusu müzede, XIX. yüzyln ikinci yarsndan itibaren ortaya çkan
korumaclkanlaynnbirsonucuolarakçeitlidepolardamuhafazaedileneski
eserlerin kaytlar tutularak sergilenmesi salanmtr. Ayrca müzenin açl ile
birlikteKonyaveçevresindetespitedileneskieserlerinmüzeyenakledilmesisa
lanarak, vilayet dâhilinde eski eserlerin korunmas ve muhafaza edilmesi açsn
dan çok önemli çalmalar gerçekletirilmitir. Daha Selçuklular döneminden iti
barenbukonudaönemlihassasiyetlerinolutuuKonyaehri’ndeAvlonyalFerit
Paa’nnvaliliidönemindegerçekletirilensözkonusuçalmalar,Anadolu’daki
pekçokvilayeteörnekoluturacaknitelikteolmutur.BugünKonyamüzeciliinin
temelinioluturanKonyaÂsârAtîkaMüzesi’ninkuruluuileilgilibilgilerdeer
lendirildiinde,Anadolu’nunilkArkeolojiMüzesi’ninKonya’dakurulmuoldu
uaçkçaanlalmaktadr.
95 BOA, MF. MKT, Nr. 482/8; DH. TMIK. S, 26/51.
96 Atasoy, “Türkiye’de Müzecilik”, s.1463; Ermiler, “Günümüz Müzesi Nasl Olmal”, s. 26.
97 Müze binasnn d cephesinin genel görünümü için bkz. Fotoraf 3.
98 Müze binasnn giri cephesinin genel görünümü için bkz. Fotoraf 4.
