COĞRAFYA COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

COĞRAFYA COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

Coğrafya, insanın içinde yaşadığı çevrenin doğal özelliklerini, insan-doğal çevre etkileşimini ve bu etkileşim sonucu insa- nın ortaya koyduğu beşeri ve ekonomik etkinlikleri kendi prensipleri çerçevesinde inceleyerek sonuçlarını açıklayan bilim- dir.

Coğrafya, doğal ve beşeri unsurları inceleyen ve bu unsurların insan üzerindeki etkilerini araştıran bilim dalıdır.

COĞRAFYANIN İLKELERİ

COĞRAFYANIN İLKELERİ

1. Nedensellik İlkesi:

Coğrafi olayların araştırılması sırasında olayların nedeni sorgulanmakta ve bunlara cevap aranmaktadır.

Örn: Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nde yetiştirilebilen pamuğun, Karadeniz’de yetiştirilememe nedeni nedir?

NEDENSELLİK

KARŞILIKLI İLGİ (BAĞLILIK)

DAĞILIŞ

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

2. Dağılış İlkesi:

Coğrafi olayların belirli bir alandaki yayılışı ve bulunuş biçimleri dağılış ilkesinin konusudur.

Örn: Sıcaklığın Türkiye’deki dağılışı yatay ve dikey doğrultuda nasıl farklılık gösterir?

3. Karşılıklı İlişkisi İlkesi:

Coğrafi olayların birbiriyle olan bağlantılarını inceler. Örn: Yağışların sıcaklık ve basınçla ilişkisi.

Örnek:

Aşağıdakilerden hangisi coğrafya biliminin ilgi alanına girmez?

A) Yerin şekli ve hareketleri B) Ekonomik faaliyetler C) Yeryüzü şekilleri

D) Bitki ve hayvanların hücre yapıları E) Haritacılık

Örnek:

Bizim yaşadığımız yerde yağış yok denecek kadar azdır (1). Bulunduğumuz yerde evler kerpiçten ve düz damlıdır (2). Biz Afrika'nın kuzeyinde yaşıyoruz ama Avustralya, Orta Asya, güney ve Kuzey Amerika'da da bizimle aynı şartlarda yaşayan insanlar varmış (3). Biz hayvancılıkla geçimimizi sağlıyoruz (4). Bitki örtüsü yok denecek kadar az (5).

Yukarıda kişinin verdiği cümlelerden hangisinde coğrafyanın dağılış ilkesinden bahsedilmiştir?

A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

COĞRAFYA

Fiziki Coğrafya Beşeri Coğrafya

Jeomorfoloji (Yer Şekilleri Bilimi)

Hidrografya (Sular Coğrafyası)

Klimatoloji (İklim Bilimi)

Biyocoğrafya (Canlılar Coğrafyası)

Jeoloji Hidroloji

(Sular Bilimi) Meteoroloji Biyoloji

Jeofizik Akarsu Bilimi Fizik Botanik

Haritacılık

(Kartoğrafya) Zoooloji

Toprak Bilimi

(Pedoloji) Tıp

Taş Bilimi (Litoloji)

Göl Bilimi (Limnoloji)

Okyanus Bilimi (Oseonografya)

Yerleşme Coğrafyası

Nüfus Coğrafyası

Tarım Coğrafyası

Sanayi Coğrafyası

Ulaşım Coğrafyası

Turizm Coğrafyası

Siyasi Coğrafya

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

COĞRAFYANIN YARARLANDIĞI BAZI BİLİMLER Tarih : Geçmişteki olayları inceler.

Antropoloji : Irkları, insan kültürünü ve insanın kökenini inceler.

Etnoloji : Halk bilimidir. İlkel toplumların kültürlerini inceler.

Sosyoloji : Toplum bilimidir.

İktisat : Ekonomik kaynakları ve faaliyetleri inceler.

Jeoloji : Yer bilimidir.

Jeofizik : Yer yuvarlağını bir bütün olarak fiziksel metotlarla inceleyen bilimdir.

Jeodezi :Dünya'nın şeklini, boyutlarını ve büyüklüğünü inceleyen teknik bir bilimdir.

Meteoroloji : Hava kürenin yapısı, biçimi, birleşimi ve bu kürede oluşan hava hareketlerini inceler.

Biyoloji : Canlıları inceleyen bilimdir.

Litoloji (Petrografi) : Taş bilimi.

Pedoloji : Toprak bilimi.

Felsefe : Varlığı ve bilgiyi bilimsel olarak araştıran bilimdir.

Siyaset : Siyasal kuramları ve bu kuramların uygulamalarını inceleyen bilim dalıdır.

Teknocoğrafya : Tekniğin ve coğrafyanın birbirine yaptığı etkiyi inceleyen bilim dalıdır.

Fizik : Madde ile enerji arasındaki etkileşimi inceleyen ve doğada gerçekleşen olaylar ile ilgili açıklamalar yapan uygula- malı bir bilim dalıdır.

Jeopolitik : Bir devlette ya da bir bölgede uygulanan politikayla o yerin coğrafyası arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim dalı- dır.

İstatistik (Sayım Bilimi) : İlkelerini olasılık kuramlarından alarak eldeki verileri grafik ve sayı biçiminde değerlendiren bilim dalıdır.

Tıp : Hastalıkların tedavisi için başvurulan teknik ve bilimsel çalışmaların tümünü inceleyen bilim dalıdır.

Coğrafya bilimi, insan ve doğal ortamı konu edinen geniş bir araştırma alanına sahiptir. Özü itibariyle coğrafya, doğal ve beşeri alanlarla ilgilenen diğer bilimler ile etkileşim halinde olduğu için bu bilimler arasında bir köprü görevi görmektedir.

Bu özelliğinden dolayı coğrafya multidisipliner bir bilimdir. Her iki alan da dahil edilmektedir.

Beşeri ve Ekonomik Coğrafya

Fiziki Coğrafya Kartografya-Bölge-Dağılış Sosyoloji

Ekonomi Politika İstatistik

Tarih

Biyoloji

Jeoloji Hidroloji

Meteroloji

Klimatoloji

Hidrografya Jeomorfoloji

Biyocoğrafya

Tarihi Coğrafya Nüfus

Coğrafyası Ekonomik

Coğrafya

Politik Coğrafya

Kültürel Coğrafya

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

Coğrafi Olay Nedensellik

(Sebep-Sonuç)

Karşılıklı İlgi (Bağlantı)

Dağılış (Yayılış) İlk yerleşmeler daha çok verimli tarım arazileri üzerinde kurulmuştur.

Türkiye'de küçükbaş hayvancılık İç Anadolu'da yaygındır.

Güneş ışınlarının düşme açısı büyüdükçe sıcaklık artar.

Batı Anadolu'da dağlar kıyıya dik uzandığı için kıyı ile iç kesimler ara- sındaki ulaşım kolaydır..

Türkiye'de bakır madeninin çıkarıldığı yerler : Murgul (Artvin), Küre (Kastamonu), Ergani (Diyarbakır), Maden (Elazığ) ve Çayeli (Rize).

Bursa'da nüfusun hızlı artmasında sanayi tesislerinin varlığı oldukça etkilidir.

Fayların yoğun olduğu bölgelerde kaplıca turizmi potansiyeli yüksektir.

Palandöken, Uludağ, Sarıkamış, Davraz, Erciyes, Kartalkaya ve Kartepe kış turizminin geliştiği başlıca kayak merkezleridir.

Erzurum-Kars Platosu'nda yaz yağışlarının fazla olmasından dolayı büyükbaş hayvancılık önemli bir ekonomik faaliyettir.

İklim şartlarından dolayı Antartika Kıtası'nda sürekli yerleşmeler bu- lunmaz.

COĞRAFYANIN TARİHSEL SEYRİ

Çatalhöyük Haritası, Dünyanın bilinen en eski haritalarından biridir. Bir duvar üzerine basit çizimlerle yapıldığı için ilkel harita olarak kabul edilir. Haritada o dönemin basit bir yerleşmesi ve aktif olan Tuz Gölü'nün güneydoğusundaki volkan- lardan biri çizilmiştir.

A. İLK ÇAĞ'DA COĞRAFYA

 İlk coğrafi düşüncelere Mısır, Babil ve Eski Yunan filozoflarının eserlerinde rastlanmaktadır.

 Bu nedenle Hamer, Hekataios ve Heredot gibi destansı eserler coğrafyanın ilk eserleri sayılmaktadır.

 Yunanlılar en eski uygarlık merkezlerindeki eserleri Anadolu üzerinden Batı'ya taşınmasını sağlamıştır. Böylece coğ- rafya bilim karakteri kazanmıştır. İlkçağ'ın önemli coğrafyacıları şunlardır :

Thales (Tales) :

 Kartoğrafyanın (harita biliminin) ilk gelişimi Milet-Tales Okulları'yla başladı.

 Güneş sistemini inceledi. Ölçümler yaptı.

 Güneş tutulmasının nedenlerini büyük ölçüde açıkladı.

 Dünya'nın okyanuslar üzerinde yüzen bir disk olduğunu söyledi.

Anaksimander (Anaksimandır)

 Matematik coğrafyasının kurucusu

 İlk harita yapımcısı.

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

Hekataios (Hekatayus) :

 İlk büyük ölçekli haritayı yaptı.

Platon :

 Dünyanın yuvarlak olduğunu derinlemesine inceledi.

Eratosthenes :

 Coğrafyanın isim babası

 Geographica adlı eseri var.

 Enlem ve boylamla ilgili çalışmalar yaptı.

 Dünyanın çevresini hesapladı.

 Meridyen yayını hesapladı.

Strabon :

 17 ciltlik "Geographica" adlı eseri var.

 İlk kez bu tarih içinde coğrafya bilimine tam ve doyurucu bakış açısı getir.

 İnsan-doğa etkileşimine değindi.

 Kıyı toplumlarının daha çok, dağ toplumlarının ise daha az geliştiğini söyledi.

Ptolemaios (Batlamyus) :

 "Geographica Hyphiges" adlı eseri var.

 Coğrafyanın ilkelerini kullandı.

 Kıta kayma teoremini ilk kez ortaya attı.

 Aynı enlem üzerinde iklim, bitki ve hayvanların aynı olduğunu söyledi.

 "Vatikan Pulu" bastırıldı.

 "Dinin etkisinden bilimin etkisine geçişi" sağlamaya çalıştı. Bu da yeni bir çağın baş langıcı olarak kabul edildi.

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

B. ORTA ÇAĞ'DA COĞRAFYA

Mesudi :

 "Al Mürüc Al Zekb (Altın Çayırlar)" adlı eseri var.

 İspanya-Çin arasında gezip gördüklerini anlatmış.

Biruni :

 Dünyada ilk kez "ufuk derinliği" kavramını ortaya attı.

1'lik meridyen yayının uzunluğunu hesapladı.

İbn-i Sina :

Kaşgarlı Mahmud :

 En önemli eseri "Divan-ı Lügatit Türk"

 Bu kitaptaki "Dünya Dil Haritası" adlı çalışması eşine az rastlanan bir çalışmadır.

Muhammed İdrisi :

 "Kitabür Rüşandi (Roger'in kitabı) adlı eseri vardır.

 Bu eser Ortaçağ'da Müslümanların bilgi birikimini Avrupa'ya taşımıştır.

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

C. YENİ ÇAĞ'DA VE YAKIN ÇAĞ'DA COĞRAFYA Alexander Von Humbolt :

 Fiziki coğrafyanın kurucusudur.

 "Cosmos" adlı eseri var.

Carl Ritter :

 Beşeri coğrafyanın kurucusudur.

 Modern coğrafyanın ortaya çıkmasında etkilidir.

 Eseri "coğrafya biliminde tarihi esaslar."

OSMANLI'DA COĞRAFYA Piri Reis :

 Osmanlı'da haritacılık Piri Reis'le başladı.

 "Kitab-ı Bahriye" adlı eseri var.

Seydi Ali Reis :

 Eseri "Mirat'ül Memalik" ve "MUHİT"

Katip Çelebi :

 "Keşfi'z Zünun" adlı eseri var.

Evliya Çelebi :

 "Seyahatname" adlı eseri var.

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

ÜLKEMİZDE COĞRAFYA

Modern Coğrafyanın ülkemize girişi 20.yy başlarına denk gelmektedir. Bu dönemde gerek Avrupa'dan ülkemize davet edilen coğrafyacılar gerekse yurt dışında eğitim görmek için ülkemizden giden coğrafyacılar ülkemizde coğrafya biliminin temellerini atmıştır.

Bu dönemin önemli isimleri şunlardır :

 Faik Sabri Suran

 Ali Mecit Arda

 Hamit Sadi Selen

 Cemal Arif Alagöz

 Besim Darkot

 İbrahim Hakkı Akyol

 Reşat İzbırak

 Sırrı Erinç

 Hayati Doğanay

 Erotosthenes  Nüfus Coğrafyası  Jeoloji

 Kaşgarlı Mahmut  Sırrı Erinç  Jeopolitik

 Meteoroloji  Sağlık coğrafyası

 Kitab- Bahriye  Pedoloji

Yukarıda verilen kelimeleri aşağıda verilen boşluklara uygun şekilde yerleştiriniz.

 ... tarafından eşine az rastlanan "Dünya Dil Haritası" oluşturuldu.

 Doğu Anadolu Bölgesi'nden yoğun göçün yaşanması ...konularından biridir.

 Hava kürenin yapısı, biçimi, bileşimi ve bu kürede oluşan hava hareketlerini ... bilimi inceler.

 20.yy'da Avrupa'da yetişmiş ülkemize hizmet eden ünlü coğrafyacılar arasında ... yer almaktadır.

 ... Piri Reis'in oluşturduğu, Osmanlı coğrafyacılarının çalışmalarına ışık tutan bir eserdir.

 ... coğrafya kelimesini ilk kez kullanarak, coğrafyanın isim babası olmuştur.

 Toprak yapısını ve çeşitlerini inceleyen bilim ... 'dir.

 Tropikal kuşakta sarıhumma hastalığının yaygın olması ... 'nın inceleme alanna girer.

 Yer bilimi ... 'dir.

 Bir devlette ya da bölgede uygulanan politikayla o yerin coğrafyası arasındaki ilişkiyi inceleyen bilim dalı ... .

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

DOĞAL VE BEŞERİ UNSURLAR

İnsan aklının ürünü olmayan ve doğada kendiliğinden var olan unsurlara doğal unsur denir. Toprak, orman, bulut doğal unsurlara örnek verilebilir.

Yollar, barajlar, müzeler ise beşeri unsurlara örnektir.

Doğal Sistemler (Muhteşem Dörtlü)

1. Atmosfer (Hava Küre): Atmosfer, yerküreyi çevreleyen, çeşitli gazlardan oluşan doğal bir ortamdır. Bu doğal ortam- da oluşan sıcaklık, basınç, rüzgar, nem ve yağış insan yaşamını etkiler.

2. Hidrosfer (Su Küre): Okyanus, deniz, göl, akarsu, buzullar, kaynak suları ile yer altı sularının oluşturduğu doğal or- tamdır. Bu unsurlar insanların yaşam tarzları ve ekonomik faaliyetleri üzerinde etkilidir.

COĞRAFYANIN KONUSU VE İLKELERİ 12 COĞ 001

3. Litosfer (Taş Küre): Yerkabuğunun katılaşmış kısmıyla oluşan doğal ortamdır. Kayaçlar litosferi oluşturan en önemli unsurlardır. Dağ, ova, plato gibi yer şekilleri litosferdedir ve bu durum da insan yaşantısını etkiler.

4. Biyofer (Canlı Küre): Hidrosfer, litosfer ve atmosfer içerisinde yaşayan canlıların oluşturduğu doğal ortamdır.

Deniz Yer kabuğu

33 km Manto

2900 km Dış çekirdek

İç çekirdek 5120 km

6378 km 13

10 5 - 6 2,8 - 3 Yoğunluk

(g/cm³)

COĞRAFYA DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

DÜNYANIN ŞEKLİ

Dünya ekvatordan şişkin kutuplardan basık bir görünüme sahiptir. Dünyanın kendine özgü bu şekline geoid denir.

Dünyanın geoid şeklini almasına yol açan temel faktör, kendi çevresinde dönerken oluşan merkez kaç (coriolis) kuvveti- dir.

Ekvator çevresi:40.076km Kutup çevresi:40.009 km Ekvator yarıçapı:6378 km Kutup yarıçapı:6357 km Basıklık oranı:1/297

Dünyanın Şeklinin Geoid Olmasının Sonuçları

1. Ekvator çevresi ve yarıçapı kutuplar çevresi ve yarıçapından daha büyüktür.

2. Kutuplar basık olduğundan dünyanın merkezine daha yakındır. Bu nedenle yerçekimi ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe artar.

4. Cisimlerin ağırlığı ekvatordan kutuplara doğru artar.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Dünyanın Şeklinin Küresel Olmasının Sonuçları

1. Ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe güneş ışınlarının düşme açısı daralır, ışınların atmosferde aldığı yol ve tutulma oranı artar.

Bunun sonucunda;

 Ekvatordan kutuplara doğru sıcaklık azalır.

 Ekvatordan kutuplara doğru deniz suyu sıcaklığı ve tuzluluğu azalır.

 Kalıcı kar alt sınırı, orman, tarım ve yerleşme üst sınırı ekvatordan kutuplara doğru azalır.

 Ekvatordan kutuplara doğru atmosferin kalınlığı azalır.

 Ekvatordan kutuplara doğru gölge boyu artar.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

 Ekvatordan kutuplara doğru toprak ve hayvan türleri ile tarım ürünü çeşidi değişir.

 Ekvator ve kutuplarda termik kökenli basınçlar oluşmuştur.

 Doğal bitki örtüleri ekvatorla kutuplar arasında geniş, karışık ve iğne yapraklı şeklinde kuşaklar oluşturur.

 Sıcaklık kuşakları oluşur.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

2. Paralellerin boyu ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe kısalır.

3. Meridyenlerin araları ekvatordan kutuplara doğru daralır.

4. Haritaların çizimi sırasında hatalar oluşur.

5. Dünyanın kendi çevresindeki dönüş hızı (çizgisel hızı) kutuplara doğru gidildikçe azalır. Bu durum güneşin doğuşu batışı sırasında yaşanan tan ve gurup süresinin (alacakaranlık süresi) ekvatordan kutuplara doğru uzamasına neden olur.

6. Kutup Yıldızı’nın görünüm açısı ekvatordan kuzey kutbuna doğru büyür.

7. Dünyanın bir yarısı aydınlık, diğer yarısı karanlık olur.

DÜNYANIN HAREKETLERİ

Dünyanın belli başlı iki türlü hareketi vardır. Bunlar:

1. Ekseni çevresindeki hareketi (günlük hareket) 2. Güneş çevresindeki hareketi (yıllık hareket)

1. Dünyanın Günlük Hareketi

Dünya kendi ekseni çevresindeki hareketini batıdan doğuya doğru 24 saatte tamamlar.

Dünyanın ekseni çevresindeki hareketi sırasında iki türlü hızı vardır.

Bunlar:

Çizgisel hız: Dünyanın birim zamanda aldığı yoldur. Bu hız ekvatordan kutuplara doğru gidildikçe azalır. Bunun sonu- cunda güneşin doğma ve batma süreleri ekvatordan kutuplara doğru artmaktadır.

Açısal hız: Dünyanın birim zamanda taradığı açıdır. Bu hız dünyanın her yerinde aynıdır.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

1. Bir noktada gece-gündüz oluşur ve birbirini takip eder.

2. Güneş ışınlarının geliş açısı gün içinde değişir. Buna bağlı olarak;

 Sıcaklık, basınç, gölge boyu ve yönü değişir.

3. Günlük sıcaklık farkları oluşur. Buna bağlı olarak fiziksel çözülme meydana gelir.

4. Günlük basınç farkı oluşur. Buna bağlı olarak meltem rüzgarları meydana gelir.

5. Meridyenleri farklı olan yerler arasında yerel saat farkları oluşur.

6. Dünya batıdan doğuya doğru döner. Buna bağlı olarak;

 Ana yönler oluşur.

 Sürekli rüzgar ve okyanus akıntılarında sapma oluşur. Kuzey yarım kürede sağa, güney yarım kürede sola sapma meydana gelir.

 Güneş doğudan doğar, batıdan batar. Yerel saat doğuda ileridir.

7. Dünyada 30°enlemlerinde dinamik yüksek, 60°enlemlerinde dinamik alçak basınç kuşakları oluşur.

Dünyanın kendi ekseni etrafındaki bir tam dönüşüne BİR GÜN denir.

Dünyanın kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döner.

Bir Gün 24 saattir.

Dünya döndükçe, aydınlık bölgeler karanlık, karanlık bölgeler aydınlık olur.

GÜNDÜZ GECE

GÜNDÜZ GECE

Kuzey Yarım Küre Güney Yarım Küre

YB YB

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

2. Dünyanın Yıllık Hareketi

Dünya, güneş çevresindeki hareketini elips şeklindeki yörüngesinde ve eğik bir eksenle 365 gün 6 saate tamamlar. Buna 1 yıl denir. Artan 6 saatlik düre 4 yılda 1 gün eder. Bu süre en kısa ay olan şubat ayına eklenir. Böylece dört yılda bir yıl şubat ayı 29 gün sürer. Şubat aynın 29 gün olduğu yıllara artık yıl denir. Dörde kalansız bölünen yıllar artık yıllardır.

Yörüngenin Elips Şekli

Dünyanın güneş çevresindeki hareketi elips şeklinde bir yörünge üzerinde gerçekleşir. Bu nedenle dünya ile güneş ara- sındaki uzaklık sabit değildir.

Dünyanın güneşe en yakın olduğu duruma günberi, en uzak olduğu duruma günöte adı verilir. Günberi durumu 3 Ocak’

ta, günöte durumu ise 4 Temmuz’da yaşanır.

21 Mart

23 Eylül

21 Aralık 21 Haziran

3 Ocak Günöte

4 Temmuz

Günberi

G

147 milyon km

152 milyon km

23 Eylül

21 Aralık 21 Mart

21 Haziran İlkbahar

Kış

Güz (Sonbahar) Yaz

4 Temmuz Günöte

(Gündüz-gece eşitliği)

3 Ocak Günberi

(Gün Dönümü) (Gün Dönümü)

(Gündüz-gece eşitliği)

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Yörüngenin elips olmasının sonuçları

 Dünya ile güneş arasındaki mesafenin değişmesiyle dünyanın yörünge hızı değişir. Dünya güneşe yaklaştığında güneşin çekim kuvveti arttığı için (3 Ocak) yörünge hızı artarken, güneşten uzaklaştığında güneşin çekim gücü azal- dığı için (4 Temmuz) yörünge hızı azalır.

 Şubat ayı diğer aylardan daha kısa sürer. Bu durum, şubat ayında dünyanın yörüngesi üzerinde daha hızlı hareket etmesiyle açıklanır.

 21 Eylül’de gerçekleşmesi beklenen ekinoks durumu 23 Eylül’de gerçekleşir. Bu durum, dünyanın 4 Temmuz ve son- rasındaki günlerde yörünge hızının azalmasıyla ve yolunun uzamasıyla açıklanır.

 Mevsim sürelerinde farklılıklar oluşur. Kuzey yarım kürede yaz mevsimi, güney yarım kürede kış mevsimi daha uzun sürer.

NOT:

Yörüngenin elips olması güneş ışınlarının düşme açısını etkilemez. Buna bağlı olarak yörüngenin şekli sıcaklık üzerinde etkili değildir.

Eksen Eğikliği

Dünyanın güneş çevresinde izlediği yola yörünge denir. Bu nedenle yıllık harekete yörünge hareketi de denir. Yörünge- den geçen düzlemede yörünge düzlemi (ekliptik) denir.

Dünyanın eksen eğikliği, ekvator ile yörünge düzlemi arasındaki 23°27’ lık açıdır. Yer ekseni ile yörünge düzlemi arasın- daki 66°33’ lık açı da eksen eğikliğinin bir başka ifadesidir.

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Dünyanın Yıllık Hareketinin ve Eksen Eğikliğinin Sonuçları

1. Bir merkeze güneş ışınlarının geliş açısı yıl boyunca değişir. Bu nedenle;

 Sıcaklık

 Basınç

 Gölge boyu da yıl boyunca değişir.

2. Muson rüzgarları oluşur.

3. Mevsimler oluşur.

4. Kuzey yarım kürede yaz yaşanırken aynı anda güney yarım kürede kış yaşanır.

5. Ekvator hariç her yerde yıl boyunca güneşin doğuş ve batış saati, gece-gündüz süreleri değişir.

6. Güneşin ufuktaki yükseltisi, doğduğu battığı noktalar yıl içinde değişir.

7. Aydınlanma çemberi yıl boyunca yer değiştirir.

8. Ekvatordan kutuplara doğru gece-gündüz süre farkı artar.

NOT:

Ekvatorda gece-gündüz süreleri yıl boyunca eşittir. Çünkü aydınlanma çemberi ekvatoru yıl boyunca iki eşit parçaya böler.

9. Dönenceler ortaya çıkar. Eksen eğikliği 23°27’ olduğu için dönencelerde 23°27’ enlemlerinden geçer. Kuzey yarım küredeki Yengeç Dönencesi, güney yarım küredeki ise Oğlak Dönencesi’dir.

Dönenceler güneş ışınlarının en son dik gelebildiği yerlerdir.

Güneş ışınları dönencelere bir kez, dönenceler arasına yılda iki kez dik açıyla gelir. Dönenceler dışında hiçbir noktaya güneş ışınları dik açıyla gelemez.

10. Kuzey ve güney kutup dairelerinin yerleri belirlenir. Dünyada gece-gündüz sürelerinin 24 saati aştığı yerler bulunur.

Bunun sınırı 66°33’ enlemleridir.

Kutup dairelerinde 24 saat gece ve gündüz, kutup noktalarında 6 ay gece ve gündüz oluşur.

11. Matematiksel iklim kuşaklarının sınırları belirlenir.

Güney Kutup Noktası Kuzey Kutup Noktası

yüksek enlemler

orta enlemler alçak enlemler alçak enlemler

orta enlemler

yüksek enlemler 6633^I Güney kutup dairesi 2327^I Oğlak Dönencesi

0Ekvator

2327^I Yengeç Dönencesi 6633^I Kuzey kutup dairesi

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Eksen eğikliği 23 27 ^ıdan farklı olsaydı,

Eksen eğikliği artarsa,

 Tropikal ve kutup kuşakları genişler, orta kuşak daralırdı.

 Güneş ışınlarının dik geldiği alan genişlerdi.

 Ekvatorun ortalama sıcaklığı azalırdı.

 Yarımkürelerde yazlar daha sıcak, kışlar daha soğuk olur ve yıllık sıcaklık farkları artardı.

 Gece ve gündüz süreleri farkları artardı.

EKİNOKS 21 MART- 23 EYLÜL

Eksen eğikliği 40 derece Eksen eğikliği 20 derece

90 90

90 90

50 40 40

50

0 0

70 20 20

70

Tropikal kuşak Orta kuşak Kutup kuşağı

Ekvator(0)

Güney Kutup Dairesi

Oğlak Dönencesi(2327^ı) Yengeç Dönencesi(2327^ı) Kuzey Kutup Dairesi

Güneş ışınları

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

1. Güneş ışınları ekvatora öğle vakti dik açıyla düşer. Bu nedenle ekvatorda gölge oluşmaz.

2. Dünyada her yerde gece- gündüz eşittir.

3. Yarım kürelerde ilkbahar ve sonbahar başlangıcıdır. Kuzey Yarım Kürede orta kuşakta 21 Mart’ta ilkbahar 23 Eylül’de sonbahar başlar.

4. Aydınlanma çemberi kutup noktalarından geçer.

5. 21 Mart’ta kuzey kutup noktasında güneş doğar, 23 Eylül’de güneş batar.

6. Ekvatora eşit uzaklıktaki yerlere güneş ışınları aynı açıyla gelir.

7. Bir meridyen üzerindeki tüm noktalarda güneş aynı anda doğar, aynı anda batar.

8. Güneş tam doğudan doğar ve tam batıdan batar.

GÜNDÖNÜMLERİ 21 HAZİRAN

1. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi’ne öğle vakti dik açıyla düşer. Bu nedenle Yengeç Dönencesi’nde gölge oluşmaz.

2. Kuzey Yarım Kürede yaz, Güney yarım Kürede kış mevsimi başlar.

3. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.

4. Kuzey Yarım Kürede en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır. Kuzeye gidildikçe gündüz, güneye gidildikçe gece süresi artar.

5. Kuzey Kutup dairesinde 24 saat gündüz yaşanır.

6. Kuzey Yarım Kürede bu tarihten sonra gündüz süresi kısalmaya, gece süresi uzamaya başlar.

7. Türkiye güneş ışınlarını yıl içindeki en dik açıyla alır ve gölge boyu en kısadır.

Güneş ışınları

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

1. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne öğle vakti dik açıyla düşer. Bu nedenle Oğlak Dönencesi’nde gölge oluşmaz.

2. Kuzey Yarım Kürede kış, Güney yarım Kürede yaz mevsimi başlar.

3. Aydınlanma çemberi kutup dairelerine teğet geçer.

4. Kuzey Yarım Kürede en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır. Güneye gidildikçe gündüz, kuzeye gidildikçe gece süresi artar.

5. Kuzey Kutup dairesinde 24 saat gece yaşanır.

6. Kuzey Yarım Kürede bu tarihten sonra gündüz süresi uzamaya, gece süresi kısalmaya başlar.

7. Türkiye güneş ışınlarını yıl içindeki en küçük açıyla alır ve gölge boyu en uzundur.

Gölge Boyu

1. Güneş ışınları 90°açıyla gelirse gölge oluşmaz.

2. Güneş ışınları 45° ile geldiğinde gölge boyu cismin boyuna eşit olur.

3. Türkiye dönenceler dışında olduğu için güneş ışınları dik açıyla gelemez ve gölge sıfır olamaz.

4. Güneş ışınlarının geliş açısı küçüldükçe gölge boyu uzar.

Gölge Yönü

Kuzey yarım kürede Yengeç Dönencesi’nin kuzeyinde cisimlerin gölgesi yıl boyunca kuzeyi, güney yarım kürede Oğlak Dönencesi’nin güneyinde cisimlerin gölgesi yıl boyunca güneyi gösterir. Dönenceler arasında gölge yönü yıl boyunca de- ğişir. Güneş ışınlarının dik geldiği yere göre gölge yönü kuzey ya da güney olabilir.

Güneş ışınları

D

OD Ekv.

YD A

B

C

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Gölge Boyu

21 Mart 21 Haziran 23 Eylül 21 Aralık

Gündüz Süresi Grafiği

21 Mart 21 Haziran 23 Eylül 21 Aralık 24

12

Güneş Işınlarının Geliş Açısı

21 Mart 21 Haziran 23 Eylül 21 Aralık

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Aşağıda Dünya'nın şekli ve hareketleri ile ilgili verilen bilgileri doğru ya da yanlış olarak belirtiniz.

D Y

a) Dünya'nın geoit şeklinden dolayı Ekvator yarıçapı, kutuplar yarıçapından fazladır.

b) Dünya'nın yıl içinde Güneş'e en uzak konumda olduğu tarih 3 Ocak'tır.

c) Dünya'nın günlük hareketi sırasında gece ve gündüz süreleri değişir.

d) Birbirini izleyen günlerde Güneş'in doğuş ve batış saatinin değişmesi eksen eğikliği ile ilgilidir.

e) Ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açı 66° 33' dır.

f) Eksen eğikliğinden dolayı Türkiye'de yaz koşulları yaşanırken Arjantin'de kış koşulları yaşanır.

g) Doğuda yerel saatin ileri olması Dünya'nın ekseni etrafında batıdan doğuya doğru döndüğünü kanıtlar.

h) Ekinoks dönemlerinde güneş ışınları dönencelere dik açıyla düşer.

i) Dünya'nın günlük hareketi, okyanus akıntılarında halkalanmalar oluşmasına neden olur.

j) Ekvator'dan uzaklaşıldıkça gece-gündüz sürelerinin yıl içindeki değişimi arlar.

Yukarıdaki şekilde bazı tarihlerde Güneş'in üzerinde bulunduğu enlemler numaralandırılarak gösterilmiştir. Buna göre, aşağıdaki durumların hangi tarihlerde meydana geldiğini yazınız.

a) Türkiye'de gündüz süresinin en uzun olduğu...

b) Güneş ışınlarının Ekvator'a dik geldiği...

c) Kuzey Yarımküre'de gündüz sürelerinin gece sürelerinden uzun olduğu...

d) Güney Yarımküre'de kış mevsiminin başladığı...

e) Türkiye'de gece ve gündüz süreleri arasındaki farkın en fazla olduğu...

f) Türkiye'de gölge boylarının en uzun olduğu...

g) Ekvator'daki cisimlerin öğle vakti gölgelerinin kuzeye düştüğü...

21 Haziran

21 Aralık

23° 27^I

23° 27^I 0°

VIII

I

II

III VII

21 Mart

VI

IV

V

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Şekillerden yararlanarak aşağıdaki bilgilerdeki boşlukları doldurunuz.

a) I. konumda Güneş ışınları ... dik açıyla gelir.

b) II. konumda Kuzey Yarımküre'de...başlangıcıdır.

c) III. konumda kuzeye doğru gidildikçe gündüz süresi...

d) Dünya I. konumda İken aydınlanma dairesi...geçer.

e) Dünya II. ve III. konumlarda iken aydınlanma dairesi...geçer.

f) Türkiye'de en uzun gündüz Dünya...konumda iken yaşanır.

g) Dünya...konumda iken Türkiye'ye güneş ışınları daha küçük açılarla gelir.

h) Dünya...konumda iken Dünya'nın her yerinde gece-gündüz eşitliği yaşanır.

III.Konum

II.Konum I.Konum

DÜNYANIN ŞEKLİ VE HAREKETLERİ 12 COĞ 002

Yukarıdaki Dünya haritası üzerinde işaretli merkezlerin konumunu inceleyerek aşağıdaki bilgilerdeki boşlukları doldurunuz.

a) ...numaralı merkezde Dünya'nın dönüş hızı en fazladır.

b) ...numaralı merkezde yıl içinde gece ile gündüz süreleri arasındaki fark en fazladır.

c) 21 Aralıkla...numaralı merkezde yaz yaşanırken...merkezde kış yaşanır.

d) ... ve ... numaralı merkezlerde yıl içinde dört mevsim belirgin olarak yaşanmaz.

e) ...numaralı merkez, Yengeç Dönencesi üzerinde yer alır.

f) 21 Haziran'da en uzun gündüz...numaralı merkezde yaşanır.

g) ... ve ...numaralı merkezlerde gölge boyu yıl içinde hiçbir zaman sıfır olmaz.

h) ...numaralı merkezde yıl içinde her zaman gece-gündüz eşitliği yaşanır.

i) 21 Haziranda...numaralı merkezde düz bir zemine yerleştirilen çubuğun öğle vakti gölgesi oluşmaz.

j) 21 Aralık tarihinde...numaralı merkezde gündüz süresi gece süresinden daha uzundur.

23° 27^I

23° 27^I Ekvator

1

2

3 4

5

COĞRAFYA KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

COĞRAFİ KONUM

Coğrafi konum, bir noktanın dünya üzerindeki yeridir. Matematik (mutlak) ve özel (göreceli) konum olmak üzere ikiye ayrılır.

1. ÖZEL (GÖRECELİ) KONUM

Bir yerin kıtalara, okyanuslara, işlek ticaret yollarına, yoğun nüfuslu yerlere, endüstri bölgelerine, önemli dağ sıralarına göre yeridir.

Kısaca, bir yeri çevresindeki diğer yerlerden ayıran özelliklerin tümüdür.

Türkiye’nin Özel Konumunun Sonuçları

1. Türkiye Avrupa, Asya ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunur. İstanbul ve Çanakkale boğazlarıy- la Asya ve Avrupa’yı birbirinden ayırır.

Bunların sonucunda;

a. Kıtalar arasındaki ulaşım yolları üzerinde doğal bir köprü görevi görür.

b. Tarihteki önemli ticarete yollarına ( İpek ve Baharat) köprü olmuştur.

c. Endüstrisi gelişmiş olan Avrupa ülkeleriyle, enerji kaynaklarınca zengin Orta Doğu ve Hazar Denizi havzasındaki ülkelere yakındır.

d. Avrasya bölgesinde yer alması siyaset, ekonomi ve enerji konularında önemli bir ülke olmuştur.

e. Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin deniz ticareti Türkiye üzerinden yapılır.

2. Geniş bir yarımada olduğundan uzun bir kıyı şeridine sahiptir.

3. Türkiye ortalama yüksekliği fazla bir ülkedir.

4. Ülkemizde batıdan doğuya doğru yükseklik artar. Bu nedenle;

a. Batıdan doğuya doğru sıcaklık ortalamaları azalırken, sıcaklık farkları, don olayı, kar yağışları ve karın yerde kal- ma süresi artar.

b. Aynı anda ekilen aynı tür ürünlerin hasat zamanı doğuya gidildikçe gecikir.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

5. Türkiye’de kısa mesafede yükseklik değişir. Bunun sonucunda kısa mesafede sıcaklıklar değişir.

6. Sıradağ kuşakları genelde doğu- batı yönlü uzanır. Bu nedenle;

a. Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde dağlar denize paralel, Ege Bölgesi’nde ise dağlar denize dik konumdadır.

b. Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde deniz etkisi iç kesimlere sokulamaz. Kıyı kuşağı bol yağış alır.

c. Akdeniz ve Karadeniz bölgelerinde dağların uzanışı kıyı ile iç kesimler arasında ulaşımı zorlaştırır ve ulaşım ge- nelde geçitlerle sağlanır.

d. Karayolu ve demiryolu ulaşımının doğu-batı doğrultusunda daha kolay olmasını sağlar.

7. Jeolojik açıdan yeni oluşumlu araziler yaygındır. Bu nedenle;

a. Deprem riski fazladır.

b. Linyit yatakları fazladır.

c. Kaplıca ve ılıcalar yaygındır.

d. Akarsular denge profilini almamıştır.

8. Yer şekilleri çeşitlilik gösterir. Bunun sonucunda;

a. Değişik mevsim özellikleri aynı zamanda yaşanabilir.

b. İklim, bitki örtüsü ve tarım ürünü çeşidi fazladır.

9. Yer altı ve yer üstü kaynakları bakımından genelde zengin sayılır. (Su gücü, krom, bor, linyit)

10. Tarihi, doğal ve kültürel çeşitliliği sayesinde turizm potansiyeli fazladır.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

2. MATEMATİKSEL (MUTLAK) KONUM

Bir yerin, ekvatora ve başlangıç meridyenine göre yeridir.

Bir yerin enlem ve boylam değerleriyle belirlenmiş konumudur.

Paraleller ve Özellikleri

Dünyayı doğu-batı doğrultusunda enine çevrelediği varsayılan ve ekvatora paralel çizilen çemberlere paralel denir.

Paralellerin Genel Özellikleri 1. Doğu-batı doğrultusunda uzanırlar.

2. Başlangıç paraleli ekvatordur. (0° paraleli)

3. 90 Kuzey Yarımküre’de, 90 Güney Yarımkürede olmak üzere 180 paralel vardır. ( Ekvator hariç) a. Paralel numaraları kutup noktalarına doğru büyür.

b. Paralellerin çevre uzunlukları ekvatordan kutuplara doğru kısalır ve kutuplarda nokta halini alır.

c. Ardışık paraleller arası kuşuçumu uzaklık her yerde 111 km.dir.

Paralel Daireleri

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Ekvator

Kutuplara eşit uzaklıktaki noktaları birleştiren ve dünyayı kuzey-güney olarak iki eşit parçaya bölen hayali çemberdir.

Ekvatorun Özellikleri 1. En uzun paraleldir.

2. Başlangıç paralelidir.

3. Güneş ışınlarını yılda iki kez dik açıyla alır. (21 Mart- 23 Eylül)

4. Üzerindeki bütün merkezlerde yıl boyunca gece- gündüz süreleri eşittir. (12 saat gece- 12 saat gündüz) 5. Dünyanın kendi çevresindeki dönüş hızının en fazla olduğu yerdir.

Kutup Noktası

Her iki yarımküredeki 90°paralellerine denir. Yerçekiminin en çok, çizgisel hızın en az ve 6 ay gece-gündüzlerin yaşandığı yerlerdir.

Paralellerden yararlanarak uzaklık hesaplama

Paralel değerleri bilinen iki merkez arasındaki kuzey-güney yönlü kuş uçumu mesafe hesaplanırken;

 Merkezler aynı yarımküredeyse paralel değeri büyük olandan küçük olanı çıkarılır, sonuç 111 km ile çarpılır.

 Merkezler farklı yarımkürelerde ise paralel değerleri toplanır ve sonuç 111 km ile çarpılır.

Örnek:

40 kuzey paraleli ile 10 kuzey paraleli arası kaç km.dir?

40-10=30 paralel 30x111=3330km

Enlem

Dünya üzerindeki bir noktanın ekvatora uzaklığının açı cinsinden değeridir.

Bir coğrafi olay ekvatordan kutuplara doğru değişme gösteriyorsa, buna enlem etkisi denir.

Ekvatora yakın yerlere (0°-30° arası) alçak enlemler, kutuplara yakın yerlere (60°-90° arası) yüksek enlemler, bu bölgeler arasındaki yerlere ise (30°-60° arası) orta enlemler denir.

Enlemin etkileri dünyanın şekli sonucunda ortaya çıkar.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Aynı enlemde kesinlikle aynı olan özellikler 1. Güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır.

2. Çizgisel hız aynıdır.

3. Gölge boyu aynıdır.

4. Gece ve gündüz süreleri aynıdır.

5. Gece- gündüz süre farkı aynıdır.

6. Güneşin ufuktaki yükseltisi aynıdır.

Meridyenler ve Özellikleri

Kutup noktalarını birleştirdiği düşünülen, ekvatoru ve paralelleri dik açıyla kesen yaylardır.

Meridyenlerin Genel Özellikleri

1. Başlangıç meridyeni İngiltere’nin başkenti Londra yakınlarındaki Greenwich gözlemevinden geçer.

2. Yeri doğal olarak ortaya çıkmamıştır, seçilmiştir.

3. Derecesi sıfırdır.

4. Greenwich’in doğusunda 180, batısında 180 tane olmak üzere toplam 360 meridyen yayı vardır.

5. Birer derece aralıklarla çizilmişlerdir.

6. Greenwich’in doğusundaki meridyenlere ‘Doğu Meridyenleri’, batısındaki meridyenlere ‘ batı Meridyenleri’ denir.

7. Greenwich’ten doğuya ya da batıya doğru gidildikçe meridyenlerin dereceleri büyür.

8. Bütün meridyenler kutuplarda birleşir.

9. Tüm meridyenler eşit uzunluktadır.

10. Birbirlerine paralel değildirler.

11. Ardışık iki meridyen arası uzaklık sadece ekvatorda 111 km.dir.

12. Meridyenler kutuplarda birleştiği için ekvatordan kutuplara doğru meridyenler arası mesafe daralır.

Ekvatorda kutuplara doğru gidildikçe meridyenler arası mesafe azalmaktadır.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

13. Ardışık iki meridyen arası 4 dakikadır.

14. Aynı meridyen üzerindeki tüm noktaların yerel saatleri aynıdır. Çünkü bu noktalar güneşin önünden aynı anda geçer- ler.

15. Bir meridyenin derecesini 180’e tamamlayan ters yöndeki meridyene anti meridyen denir. 0° meridyeninin anti merid yeni 180°meridyenidir.

Örnek:

50°doğu meridyeninin anti meridyeni nedir?

180-50=130°batı meridyeni

16.180°meridyeni tarih değiştirme çizgisidir. Doğusunda tarih batısına göre bir gün ileridir. Tarih değiştirme çizgisi ülke sınırlarına uygunluk gösterdiğinden düz değildir.

Meridyenler

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Boylam

Bir merkezin başlangıç meridyenine uzaklığının açı cinsinden değeridir.

Boylamın Etkileri

Bir yerin boylam derecesi o yerin sadece zamanla ilgili özelliklerine etki eder.

Aynı boylamda kesinlikle aynı olan özellikler 1. Aynı boylamdaki yerlerde yerel saatleri aynıdır.

2. Aynı boylamdaki yerlerde öğle vakitleri aynıdır.

3. Aynı boylamda gölge boyunun gün içinde en kısa olduğu an aynıdır.

4. Aynı boylamdaki yerlerin saat dilimleri aynıdır.

5. Aynı boylamda ekinoks tarihlerinde aynı saatte doğar ve aynı saatte batar.

Aynı boylamda farklı olan özellikler

1. Güneşin doğuş ve batış saatleri 21 Mart ve 23 Eylül dışında aynı olamaz.

2. Güneşin geliş açısı farklıdır.

3. Gölge boyu farklıdır.

4. Başlangıç boylamına uzaklıkları farklıdır.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Türkiye 36°-42°kuzey paralelleri ve 26°-45°doğu meridyenleri arasında yer alır. Bu durumun başlıca sonuçları şu şekilde sıralanabilir.

1. Kuzeyi ile güneyi arasında 6 paralel fark olduğu için en kuzeyi ile en güneyi arasındaki kuşuçuşu uzaklık 666 km.dir.

2. Doğusu ve batısı arasında 19 meridyen bulunduğu için en doğusu ile en batısı arasında 76 dakikalık fark vardır.

3. Türkiye 2.ve 3.saat dilimleri içerisinde yer alır.

4. Orta kuşakta yer alır. Bu nedenle;

a. Dört mevsim belirgin olarak yaşanır.

b. Cephe yağışları görülür.

c. Güneş ışınları hiçbir zaman dik düşmez ve cisimlerin gölge boyu sıfır olmaz.

d. Batı rüzgarları kuşağında yer alır.

e. Buzulların etkisi çok azdır. (Yükseklerde)

5. Türkiye kuzey yarım kürede yer alır. Bu nedenle;

a. Güneş ışınlarının düşme açısı kuzeye doğru azalır.

b. Sıcaklık ortalamaları kuzeye doğru azalır.

c. 21 Haziran ve 23 Eylül arasında yaz mevsimini, 21 Aralık ve 21 Mart arasında kış mevsimini yaşar.

d. Cisimlerin öğle vakti oluşan gölgesi hep kuzeye düşer.

e. Dağların güneye dönük yamaçları, kuzey yamaçlardan daha çok ısınır ve güneşlenir.

f. Kuzeyden esen rüzgarlar sıcaklığı düşürürken, güneyden esen rüzgarlar sıcaklığı arttırır.

g. Gece gündüz süreleri arasındaki fark kuzeye doğru artar.

h. Kuzeye doğru gidildikçe denizlerin tuzluluk oranı azalır.

ı. Kutup yıldızı görülebilir.

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Yerel Saat

Bir yerin yerel saati güneşin ufuk düzlemi üzerindeki konumuna göre belirlenir. Güneşin gün içinde, ufuk düzlemi üzerinde en fazla yükseldiği an, o yerin güneşin tam karşısına geçtiği durumdur. Buna öğle vakti denir. Bir yerin buna göre ayarla- nan saatine yerel saat denir.

NOT:

Gün içinde güneş ışınlarının en büyük açıyla düştüğü an veya cisimlerin gölge boyunun en kısa olduğu an da öğle vakti (12.00) olarak kabul edilir.

NOT:

Dünyanın kendi ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru dönmesine bağlı olarak, bir yerin doğusunda bulunan yerler güneşi daha önce görür. Bu nedenle doğudaki yerlerin yerel saati, batıdaki yerlere göre daha ileridir.

Yerel saat ezan, iftar ve sahur vakitlerinin tespiti için uygulanır.

Ulusal Saat

Bir ülkede sosyal ve çalışma hayatını düzenlemek amacıyla bir meridyenin yerel saatine göre bütün saatlerin ayarlanma- sıdır. Buna ortak saat de denir.

Eğer ülke doğu-batı yönünde geniş bir alan kaplıyorsa, o ülkede aynı anda birden çok ortak saat kullanılabilir. Örn: Rus- ya, Kanada, A.B.D, Çin, Avustralya.

Türkiye, doğu-batı yönünde geniş yer tutmadığı için aynı anda bir tane ortak saat ayarı kullanılmaktadır.

Türkiye’de 3.saat dilimi olan 45°doğu meridyeni üzerinde yer alan Iğdır’ın yerel saati ortak saat olarak kullanılır.

Saat Dilimleri

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Ülkelerin arasındaki ekonomik ilişkilerin, ulaşımın, haberleşmenin ve teknolojik gelişmelerin artması uluslararası zaman bütünlüğünü sağlamayı zorunlu hale getirmiştir. Bunun sonucunda uluslararası saat dilimleri oluşturulmuştur.

Saat dilimlerinin sınırları belirlenirken başlangıç meridyeninin 7°30’ batısı ve 7°30’ doğusu arasında kalan yerler 0. (veya 24.) saat dilimini oluşturur.

Buradan sonra da 15’er derecelik dilimler çizilmiş ve bunlar doğuya doğru 1.,2.,3…. Dilimleri denmiştir.

Saat dilimleri her zaman meridyenleri izlemez; bazı yerlerde siyasi sınırlara uymak için genişler veya daralır.

Bir meridyenin kaçıncı saat diliminde yer aldığını bulmak için;

 Verilen meridyen 15’e bölünür.

 Kalan sayı 7,5’tan fazlaysa, bölüm kısmına 1 ilave edilir, değilse eklenmez.

 Verilen meridyen doğu meridyeni ise bölümdeki rakam doğrudan saat dilimini gösterir. Ancak verilen meridyen batı meridyeni ise, bölümdeki rakam 24’ten çıkarılır.

Örnek:

60 doğu meridyeni hangi saat diliminde yer alır?

Örnek:

100 batı meridyeni hangi saat diliminde yer alır?

Yerel Saat Hesaplamaları

Yerel saat soruları çözülürken;

 Merkezler arasındaki boylam farkı bulunur.

 Merkezler arasındaki zaman farkı bulunur.

 Son olarak, sorulan merkezin yerel saati bulunur.

Örnek:

27°doğu boylamındaki İzmir’de yerel saat 14.00 iken 40°doğu boylamındaki Bingöl’de yerel saat kaç olur?

40-27=13 boylam farkı 13x4=52 dakika 14.00+00.52=14.52’dir

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Örnek:

44°doğu boylamında yer alan Kars’ta yerel saat 20.00 iken saatin 19.16 olduğu Ankara hangi boylam üzerinde yer alır?

Örnek:

42°doğu boylamındaki bir kentin yerel saati 21.30 iken 30°batı boylamındaki bir kentin yerel saati kaçtır?

Örnek:

23 Eylül’de 30°batı boylamında bulunan bir kentte güneş saat 20.00 de batmıştır.

Buna göre, aynı günde 30°doğu boylamındaki başka bir kentte güneş kaçta doğar?

Güneşin Gökyüzündeki Konumuna Göre Zaman Belirleme

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Bu merkezlerle İlgili olarak aşağıda verilen bilgilerdeki boşlukları doldurunuz.

a) K merkezi, başlangıç meridyeninin...bulunur.

b) L ile K merkezleri arasında...meridyen fark vardır.

c) L ile M merkezleri arasındaki kuş uçuşu uzaklık...km'dir.

d) N merkezinin coğrafi koordinatları..._...doğudur.

e) P merkezi, başlangıç meridyeni ile...kesiştiği yerde bulunur.

f) ...ve...merkezleri, başlangıç meridyeninin doğusunda ve Ekvator'un kuzeyindedir.

g) K, N ve...merkezlerinden doğuya doğru 100 km yol gidildiğinde eşit sayıda meridyen geçilir.

2. Aşağıdaki küre üzerinde bazı merkezlerin coğrafi koordinatları gösterilmiştir.

Şekildeki bilgilerden yararlanarak aşağıdaki boşlukları doldurunuz.

a) I. ve...merkezlerin üzerinde bulundukları paralellerin çevre uzunlukları birbirine eşittir.

b) III. ve V. merkezlerin ... yıl boyunca aynıdır.

c) I. ve II. merkezlerin yerel saatleri arasındaki fark ...saattir.

d) ...merkezin yerel saati yıl boyunca diğer merkezlerin yerel saatinden geridir.

e) 21 Mart günü V. merkezde Güneş doğduktan iki saat sonra...merkezde Güneş doğar.

5° 0° 5° 10° 15° 20°

20°

10°

0°

10°

N K L

P

M

KONUM VE SAAT HESAPLAMALARI 12 COĞ 003

Aşağıda paralel ve meridyenlerin genel özellikleri ve yerel saat İle ilgili bazı bilgiler verilmiştir. Bunları doğru veya yanlış olarak belirtiniz.

D Y

a) Ekvator, başlangıç paralelidir.

b) İki paralel arasındaki uzaklık Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe küçülür.

c) Aralarında 1 saat 20 dakika fark bulunan İki merkez arasında 20 boylam fark vardır.

d) 5° Batı meridyeninin yerel saati 15° Batı meridyeninin yerel saatinden 40 dakika geridir.

e) Aynı paralel üzerinde bulunan merkezlerin yerel saatleri aynıdır.

f) Ekvatordan kuzeye doğru bir meridyen boyunca 3108 km yol alan bir kişi 28° Kuzey paraleline ulaşır.

g) İki merkezin yerel saatinin aynı olması başlangıç meridyeni'ne eşit uzaklıkta bulunduklarını gösterir.

h) Türkiye'nin en doğusu İle en batısı arasında 66 dakika zaman farkı vardır.

Güneş, Ankara'da gün içinde Şekil l'deki konumda iken İzmir ve Iğdır'da Güneş'in aynı andaki konumu Şekil ll'de hangi numaralarla gösterilmiştir.

a) İzmir: ... b) Iğdır: ...

Yukarıdaki şekilden yararlanarak aşağıda verilen koordinatların üzerinde yer alan merkezleri bulunuz.

a) 12° Kuzey 8°Doğu → ...

b) 24° Kuzey 16°Batı → ...

c) 12° Güney 8° Batı → ...

d) 24° Güney 24°Doğu → ...

e) 36° Kuzey 40°Doğu → ...

f) 24° Kuzey 32°Doğu → ...

Yukarıdaki şekilde coğrafi koordinatları gösterilen K merkezinde yerel saat 14.30 iken diğer merkezlerde yerel saatin kaç olduğunu hesaplayınız.

a) I.merkez → ...

b) II.merkez → ...

c) III.merkez → ...

d) IV.merkez → ...

e) V.merkez → ...

COĞRAFYA HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

HARİTA BİLGİSİ

Yeryüzünün tamamının ya da bir bölümünün, kuşbakışı görünümünün, belli bir oranda küçültülüp düzlem üzerine aktarıl- masına harita denir.

Ölçek kullanılmadan kuşbakışı görüntünün kabataslak çizimine kroki denir.

Bir çizimin harita olabilmesi için:

1. Kuşbakışı görünüşle çizim olmalı 2. Küçültme oranı (ölçek) olmalı 3. Bir düzleme aktarılmış olmalı

Haritalarda hatalara neden olan başlıca etkenler:

1. Dünyanın küresel bir yüzeye sahip olması 2. Ölçeğin küçük olması

3. Projeksiyon yöntemi 4. Yer şekillerinin engebesi

PROJEKSİYON

Dünyanın şekli nedeniyle harita yapımında bazı hatalar ortaya çıkar. Bu hataları en aza indirmek için kullanılan yöntem ve tekniklere projeksiyon denir.

Başlıca projeksiyon yöntemleri şunlardır:

1. Silindirik Projeksiyon

Dünya küresinin çevresine silindir şeklinde bir kağıt sarılmasıyla oluşturulur. Projeksiyon düzleminin (kağıdın) temas ettiği Ekvatoral bölgenin çiziminde en az hata oluşur. Ekvatordan kutuplara gidildikçe kağıt kutup bölgelerine temas et- mediğinden alan bozulmaları artar.

Bu yöntem daha çok deniz ve hava ulaşımında yararlanılan haritaların hazırlanmasında kullanılır.

Bu yöntemde kutuplara gidildikçe alan bozulmaları görülür ve şekiller büyür.

Bu yöntemle dünyanın tümü haritada gösterilebilir.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

2. Konik Projeksiyon

Dünya küresinin çevresine koni şeklinde bir kağıt sarılmasıyla oluşturulur. Projeksiyon düzleminin (kağıdın) temas ettiği orta enlemlerin çiziminde en az hata oluşur. Orta enlemler ve çevresindeki bölgelerin çiziminde kullanılır.

Bu yöntemle çizilmiş haritalarda şekiller bozulur ama alanlar korunur.

Bu yöntemle aynı anda dünyanın ancak bir yarısı haritada gösterilebilir.

3. Düzlem Projeksiyon

Bir düzlemin kutup noktalarına teğet olarak geçirilmesiyle oluşturulur. Kutup noktasından uzaklaştıkça hata oranı artar.

Bu yöntemle daha çok dar alanların çiziminde kullanılır.

Bu çizimde kenar uzunlukları korunur, şekil ve alanlarda bozulmalar oluşur.

Bu yöntemle dünyanın tamamı haritada gösterilemez.

Örnek:

I. Yalnızca yer şekillerini göstermesi II. Belli bir ölçeğe göre çizilmiş olması III. Yukarı bölümünün güneyi göstermesi

IV. Nesnelerin kuş bakışı görünüşünü ifade etmesi

Bir çizimin harita özelliği taşıyabilmesi için, yukarıdaki özelliklerden hangilerine sahip olması zorunludur?

A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ev IV E) III ve IV

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

Örnek:

Harita çizimlerinde yararlanılan projeksiyonların farklı tiplerde olmasının başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisi- dir?

A) Dünya'nın küresel şekilde olması

B) Paralel ve meridyen sayılarının farklı olması C) Haritaların farklı ölçeklere göre çizilmiş olması D) Haritası çizilen kâğıtların farklı ebatlarda olması

E) Yeryüzünde denizlerin karalardan daha fazla alan kaplaması

HARİTAYI OLUŞTURAN UNSURLAR 1. Ölçek

2. Coğrafi Koordinatlar 3. Harita anahtarı (Lejant) 4. Haritanın başlığı (Adı)

5. Yön Oku (enlem ve boylamların bulunmadığı haritalarda) 6. Çizilen alanı sınırlayan çerçeve

NOT:

Harita çiziminde öncelikle belirlenmesi gerekli özelliklerin en önemlisi haritanın kullanım amacının belirlenmesi- dir.

ÖLÇEK

Haritaların çiziminde kullanılan küçültme oranına ölçek denir.

Ölçekler iki farklı şekilde ifade edilmektedir.

1. Kesir Ölçek 2. Çizik (Çizgi) Ölçek

1. Kesir Ölçek:

Küçültme oranı kesirle gösterilir.

Pay ve paydadan oluşur.

Pay kısmı sabit olup 1’dir.

Paydadaki rakam küçültme miktarını gösterir ve cm cinsindendir.

1/100.000 kesir ölçeğinin anlamı, gerçekte 100.000 cm olan uzunluk haritada 1 cm gösterilmiştir.

Paydadaki sayı büyüdükçe küçültme oranı artar ve ölçek küçülür.

2. Çizik (Çizgi) Ölçek:

Haritadaki uzunlukların, gerçekte ne kadar olduklarının bir doğru üzerinde gösterildiği ölçeklerdir.

Çizik ölçekte, çentiklerin uzunlukları birbirine eşittir.

Çizik ölçekte, sıfırın sağındaki ve solundaki değerler aynıdır.

Çizik ölçeğin gerçek uzunluğu gösteren kısmı istenilen birimde verilebilir. Km, m gibi.

2 0 2 2 8

km 5 cm

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

Yukarıdaki çizik ölçekte 1cm’lik harita uzunluğu 2km’lik gerçek uzunluğa eşittir.

Örnek:

Yukarıda verilen çizgi ölçeğin kesir ölçek olarak karşılığı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?

A) 1/100.000 B) 1/200.000 C) 1/400.000 D) 1/1.000.000 E) 1/2.000.000

Örnek:

Aşağıdaki ölçeğin uzunluğu 4 cm'dir.

Buna göre, bu ölçeğin kesir ölçek olarak yazılışı aşağıdakilerden hangisidir?

A) 1/750.000 B) 1/1250.000 C) 1/1.500.000 D) 1/1.750.000 E) 1/2.000.000

Gerçek Alan: Yükselti ve çukurlarında hesaplandığı alandır.

İzdüşüm Alan: Yer şekillerinin hesaplanmadığı, yeryüzünün düz kabul edildiği alandır.

Gerçek alan ile izdüşüm alanı arasındaki farkın fazla olduğu alanlarda engebelilik fazladır.

Türkiye’de yer şekilleri engebeli olduğundan gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark fazladır.

Türkiye’de Edirne, Konya, Şanlıurfa gibi merkezlerde yer şekilleri sade olduğundan gerçek alan ile izdüşüm alan arasın- daki fark azdır. Yer şekillerinin engebeli olduğu Rize, Hakkari, Muğla gibi merkezlerde ise gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark fazladır.

Dünyada Hollanda, Belçika, Mısır gibi ülkelerde yer şekilleri sade olduğundan gerçek alan ile izdüşüm alan arasındaki fark azdır. Yer şekillerinin engebeli olduğu İsviçre, Afganistan, Nepal gibi ülkelerde ise gerçek alan ile izdüşüm alan ara- sındaki fark fazladır.

7,5 0 7,5 15 22,5

km

20 0 20 40 60 80

km 10 cm

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

HARİTA TÜRLERİ

A. KONULARINA GÖRE HARİTALAR

1. Fiziki Haritalar

Yeryüzünün fiziksel özelliklerini, yükseltiyi, dağların uzanış doğrultusunu vb. gösteren haritalardır. Eğim hesaplaması yapılabilir.

2. Siyasi (İdari) Haritalar

Ülkelerin, bölgelerin, illerin, ilçelerin idari bölünüşlerini gösterir.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

3. Beşeri ve Ekonomik Haritalar

Beşeri haritalar; nüfus yoğunluğunu, nüfus dağılışını, göçleri gösterir. Ekonomik haritalarda; tarım ürünlerini, hayvancılık faaliyetlerini, madenleri, sanayi tesislerini, ulaşım ağlarını, turizm faaliyetlerini gösterir.

4. Özel Haritalar

Belli bir konuya yönelik hazırlanan ve konu uzmanlarınca kullanılan, genelde dar alanlı haritalardır. Askeri haritalar, eğim, toprak, jeoloji, orman, bitki örtüsü haritaları gibi.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

1. BÜYÜK ÖLÇEKLİ HARİTALAR

a. Planlar:

1. Ölçeği 1/20.000’den daha büyük olan haritalardır.

2. Hata oranı azdır.

3. En ayrıntılı haritalardır.

4. Bina, sokak, cadde gibi küçük alanlı yerlerin gösteriminde kullanılır.

b. Topoğrafya haritaları:

Ölçekleri 1/20.000 ile 1/200.000 arasında olan ve yeryüzü şekillerini gösteren haritalardır.

2. ORTA ÖLÇEKLİ HARİTALAR

Ölçekleri 1/200.000 ile 1/500.000 arasında olan haritalardır.

3. KÜÇÜK ÖLÇEKLİ HARİTALAR

Ölçekleri 1/500.000’den küçük olan haritalardır.

NOT:

Herhangi bir yerin farklı ölçeklerle çizilmiş haritalarının boyutları farklı olur. Örneğin; Bursa’nın 1/1.000.000 ölçekli haritası, 1/5.000.000 ölçekli diğer haritasına göre düzlem üzerinde daha geniş yer kaplar ve ayrıntı gösterme gücü daha fazla olur.

NOT:

Farklı büyüklükteki yerlerin aynı boyuttaki kağıtlara haritaları çizildiğinde ölçeklerinin farklı olduğu anlaşılır.

Örneğin; aynı boyuttaki kağıtlara Avrupa ve Türkiye haritaları çizildiğinde, Türkiye haritasının ölçeği daha büyük, ayrıntı gösterme gücü daha fazla olur.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

Büyük Ölçekli Haritaların Genel Özellikleri

1. Ayrıntı gösterme gücü fazladır.

2. Küçültme oranı azdır.

3. Ölçeğin paydasındaki sayı küçüktür.

4. Gösterilen gerçek alan küçüktür.

5. Hata oranı azdır.

6. İki merkez arası harita uzunluğu fazladır 7. İzohipsler arası yükselti farkı azdır.

Küçük Ölçekli Haritaların Genel Özellikleri

1. Ayrıntı gösterme gücü azdır.

2. Küçültme oranı fazladır.

3. Ölçeğin paydasındaki sayı büyüktür.

4. Gösterilen gerçek alan büyüktür.

5. Hata oranı fazladır.

6. İki merkez arası harita uzunluğu azdır.

7. İzohipsler arası yükselti farkı fazladır.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

Harita Üzerinde Hesaplamalar a. Uzunluk Hesaplamaları

SORU 1:

Ölçeği 1/200.000 olan haritada iki kent arası uzaklık 6 cm olarak gösterilmişse, bu kentler arasındaki gerçek uzak- lık kaç km’dir?

SORU 2:

A ve B kentleri arasında 120 km mesafe vardır. Buna göre, bu kentler arasındaki mesafe 1/600.000 ölçekli harita- da kaç cm ile gösterilir?

SORU 3:

X ve Y kentleri arasındaki 50 km’lik uzaklık bir haritada 10 cm olarak gösterilmişse, üzerinde ölçüm yapılan hari- tanın ölçeği nedir?

b. Alan Hesaplamaları

SORU 4:

1/400.000 ölçekli bir haritada 5 cm² yer tutan gölün gerçek alanı kaç km²dir?

SORU 5:

Gerçek alanı 100 km² olan bir arazi 1/500.000 ölçekli bir haritada kaç cm² yer kaplar?

SORU 6:

Gerçek alanı 256 km² olan bir tarla harita üzerinde 16cm² yer kaplamışsa, üzerinde ölçüm yapılan haritanın ölçeği nedir?

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

c. Eğim Hesaplamaları

h= yükseklik farkı l=yatay uzaklık (m)

Eğim yüzde olarak istenirse h 100 ile binde olarak istenirse h 1000 ile çarpılır.

SORU 7:

Aynı yamaç üzerindeki iki nokta arasında 800 m yükselti farkı vardır. Bu noktalar arasında 4 km mesafe olduğuna göre yamaç eğimi % kaçtır?

HARİTALARDA YER ŞEKİLLERİNİ GÖSTERME YÖNTEMLERİ 1. Renklendirme Yöntemi

Bu yöntemle çizilen haritalarda yükseltiler belirli renklerle gösterilir. Her bir renk, belirli yükselti aralıklarını gösterir.

Bu yöntemde;

0-500 m yükselti aralığı yeşil ile, 500-1000 m yükselti aralığı sarı ile, 1000-1500 m yükselti aralığı turuncu ile,

1500 metreden yüksek yerler kahverengi ile gösterilir.

Göller, barajlar, denizler ve okyanuslar mavinin tonlarıyla gösterilir.

Beyaz renkle gösterilen yerler kalıcı karları gösterir.

Bazı fiziki haritalarda çok yüksek ova ve platolar için kırmızı veya mor renk kullanılır.

Kent merkezi

Deniz seviyesi Uzaklık

(Yükselti farkı)

(⁰₀) veya (⁰₀₀)Eğim

Yükselti Farkı x 100 veya 1000

Eğim Yatay Uzaklık

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

2. Gölgelendirme Yöntemi

Haritanın bir köşesinden 45°lik açıyla ışıklandırıldığı varsayılarak geliştirilen yöntemdir. Harita aydınlatıldığında ışık alan yerler açık, ışık almayan yerler ise koyu gösterilir. Bu yöntemde yükseklik bulmak ve profil çıkarmak mümkün değildir.

Daha çok yardımcı yöntem olarak kullanılır.

3. Tarama Yöntemi

Yer şekilleri eğime paralel olarak çizilen çizgilerden oluşturulur. Eğimin fazla olduğu yerlerde çizgiler sık, kısa ve kalındır.

Eğimin az olduğu yerlerde ise çizgiler seyrek, uzun ve incedir. Düz yerler taranmaz, boş bırakılır.

HARİTA BİLGİSİ 12 COĞ 004

4. Kabartma Yöntemi

Bu yöntemle hazırlanan haritalarda yer şekilleri belirli oranda küçültülür ve maket haline getirilir. Bu haritalar yer şekilleri- nin üç boyutlu ve gerçeğe en uygun olarak gösterilmesini sağlar.

Haritaların yapılması ve taşınması zor olduğundan çok kullanılan bir yöntem değildir.

5. İzohips (Eş yükselti eğrileri) Yöntemi

Deniz seviyesinden itibaren, aynı yükseklikteki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen kapalı eğrilere izohips eğrileri denir.

Yer şekillerini göstermede en yaygın olarak kullanılan yöntemdir.

Eş yükselti yöntemiyle hazırlanmış bir harita