Lle Devri ve Lle simleri

Tam metin

(1)LÂLE DEVRİ VE LÂLE İSİMLERİ Metin HAKVERDİOĞLU1 ÖZET Türk Edebiyatı, çiçek kültürünü nesirde de nazımda da ön plana çıkarmıştır. Bu kültürün bir ürünü de lâle kasideleridir. Lâle adları için bu kasideler değişik bir kaynaktır. Bu çalışmadaki şiirler, FŞM şeklinde kısalttığımız Fâiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuaında yer almakta ve edebiyat âlemi ile ilk kez tanışmaktadır. Anahtar Kelimeler: Lâle Devri, Lâle İsimleri, Fâiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuaı TULIP AGE AND TULIP NAMES ABSTRACT Turkish Literature has made flower culture very important in both prose and poems. One of the products is also tulip kasides. These poems are different kaside from the point of view of forming an example for tulip names . These poems takes place in Fâiz Efendi and Şâkir Bey meganere which we shorten it as FŞM, and it first meets the literature scholar. İt is the first time it has met teh literative world. Key Words: Tulip Age, tulip names, Mecmua of Faiz Efendi and Şakir Bey. A. LÂLE HAKKINDA İran mitolojisine göre bir yaprağın üzerindeki çiğ tanesine yıldırım düşmüş ve alev alan yaprak o haliyle donup kalarak lâleye dönüşmüştür. Göbeğindeki siyahlık da yıldırımdan arta kalan yanık izidir. O günden sonra lâle, rengi ve şekli ile şâirlerin ilgisini çekerek sevgilinin yanağına, şarap dolu kadehe, muma, yaraya vb. benzetilip durmuştur. Lâlenin ve lâle kültürünün Anadolu’ya Türklerle birlikte geldiği kesindir. Roma ve Bizans’ın nedense hiç ilgilenmediği bu çiçek, Türk tezyinâtında XIII. yüzyıldan itibaren stilize edilmiş olarak Selçuklu âbidelerinde, yazma kitap ve kaplarında görülmeye başlar. 1. Dr., Amasya Macit Zeren Fen Lisesi, [email protected]. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(2) 473. Metin HAKVERDİOĞLU. Şiirimizde ise XIV. yüzyılda görülür. Ahmedî, Cemşid ü Hurşid adlı eserinde bu çiçekten bahseder. Lâle, klasik şiirimize XV. yüzyılda iyiden iyiye yerleşir. Renginden dolayı, kan, mum, şarap, yanak, yara gibi unsurların, şeklinden dolayı da genellikle kadehin benzetilenidir. “Lâlenin dîvan şiirindeki temel işlevi; “sevgili, memdûh, güzel, gelin, sâkî, hizmetçi, asker” gibi şahıslar; “sevgilinin yanağı, dudağı; âşığın yüzü, vücûdu, kanı, gözyaşı ve yaraları” gibi uzuvlar; “kadeh, şarap, tabak, tâc” gibi eşya; “güneş, ay, yıldız” gibi kozmik unsurlar ve “cennet, gönül, ümit, dert, şiir” gibi kavramlar ile değişik vesilelerle ilişkilendirilmesine dayanır. Anlaşılacağı üzere lâle, dîvan şiirinde en çok insan uzuvlarıyla ilişkilendirilmiştir. Ayrıca ilişkilendirildiği şahıslar arasında “sevgili ve güzel”, uzuvlar arasında “yanak ve dudak”, eşyalar arasında “kadeh ve şarap”, doğal ve kozmik öğeler arasında “güneş, ay ve ateş”, soyut kavramlar arasında da başta şiirsel terimler olmak üzere olumlu anlam ve çağrışım ifade edenler daha çok dikkat çekmektedirler:”2 Klasik şiirimizde XVI. yüzyıla kadar sözü edilen lâlelerin yabani türler olduğu muhakkaktır. Yabaniliklerinden, yani dağlarda, kırlarda yetişiyor olmalarından dolayı “taşralı”dırlar. Bunun için utangaç, usul-erkân bilmez bir çiçek olarak düşünülen lâle, bir bakıma utangaçlığın, çekingenliğin sembolüdür. XVI. yüzyılda kültür yolu ile yeni türleri elde edilmeye başlanan lâle, gül’le amansız bir rekabete girişir. Tarihimizde ve dünyada ilk lâle deliliği (tulipomania), XVI. yüzyılda İstanbul’da yaşanmıştır. Kanuni devrinin ünlü Şeyhülislamı Ebussuud Efendi de “Nûr-ı Adn” adını verdiği yeni bir lâle türü elde etmiştir. “Lâle kelimesindeki harflerin sıraları değiştirildiğinde “Allah” ve “hilâl” kelimelerinin elde edilebildiği anlaşılınca bu çiçeğe ilgi bir kat daha artmıştır. “Eski yazıda “Allah” ve dolayısıyla lâle kelimesinde noktalı harf bulunmadığı için lekeli lâleler makbul sayılmamıştır. Şâirler ve nasirler bu duruma çok önem vermişlerdir”3 “Miyârü′l-Ezhâr yazarı Tabib Mehmed Aşkî Efendi’ye göre lâlenin. 2. Yavuz Bayram, Çiçeklerle Diğer Bitkilerin Dīvân Şiirine Yansımaları ve Anlam Çerçeveleri, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun 2001, s.314. 3 Ömer Ferit Kam, Divan Şiirinin Dünyasına Giriş, haz: Halil Çelik, MEB Yay., Ankara 2003, s.155. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(3) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 474. cevâhir-i hurufla yani Allah lafzı ile yazılması, rütbesinin yükselmesini sağlamıştır.”4 Lâle, zamanla kazandığı dinî anlamı dolayısıyla cami, çeşme, mezar gibi yapılarda çok kullanılmıştır. “Lâle çinide ilk defa XVI. yüzyılda, Şehzâde Mehmed türbesindeki pencere üstlerinde yer alan kitabelerden birinde, yazılar arasında boşlukları dolduran bir motif olarak kullanılmıştır. Bu yüzyıldan itibaren gül, sünbül ve karanfil ile birlikte klasik şiirimiz gibi çinide de vazgeçilmez bir tema olmuştur.”5 “Lâle Devri III. Ahmed’den en az elli yıl önce başlamıştır. Özellikle IV. Mehmed devrinin çiçek ve çiçekçilik tarihimiz bakımından çok önemli olduğu rahatlıkla söylenebilir. Kânûnî devrinde, İstanbul’dan Avrupa’ya giden lâle soğanları, bu devride, “Lâle-i Frengî” olarak Türkiye’ye geri dönmeye başlar. Nemçe kralı III. Ferdinand’ın IV. Mehmed’e gönderdiği elçi Schmid Von Schwarzerhon tarafından hediye olarak getirilen eşya arasında her birinden dörder tane olmak üzere, on adet de makbul lâle soğanı vardır ve bu soğanlar, mevcut lâle zevkine yeni bir heyecan katmıştır.”6 III. Ahmed döneminde lâle çerağanları artık ilkbaharın en gözde eğlencesi olmuş ve padişah bu eğlencelerin en kıymetli konuğu olmaya başlamıştır. Sa‘d-âbâd adı verilen lâle bahçeleri ile süslü eşsiz mekânlar artık İstanbul’un en nadide eğlencelerine yurt olmaktadır. Tabiidir ki Nevşehirli Dâmat İbrâhim Paşa da iflah olmaz bir lâle tutkunuydu. Felemenk’ten, yani Hollanda’dan gelen bir lâleye “Lü’lü’-i Ezrak” adını vermiş ve bu lâleden yetiştirenlere ödüller vermişti. “Lü’lü-i Ezrak; Sa‘d-âbâd, Çıragan ve Neşet-âbâd kasırlarının bahçelerinde yetiştirilir, sıcak havalarda, renkleri solamasın diye, üzerleri ihtimamla örtülürdü.”7 “Lâle narhlarının uygulanabilmesi ve fiyatlarının belirlenerek düzenli olarak defterlere kaydedilebilmesi için “Mîzânü′l-Ezhâr”ın müellifi Şeyh Mehmed Lâle-zârî, Ser-şükûfeci, yani Çiçekçibaşı tayin edilmiştir. Mîzânü′l-Ezhâr, çiçek kütüphanemizin en önemli kitaplarından biridir. Von Diez tarafından 1815 yılında Almancaya. 4. Beşir Ayvazoğlu, Güller Kitabı, Türk Çiçek Kültürü Üzerine Bir Deneme, Ötüken, İstanbul 2001, s. 109. 5 Beşir Ayvazoğlu,age., s. 110. 6 age., s. 122. 7 N. Hikmet Polat, Türk Çiçek ve Ziraat Kültürü Üzerine (Cevat Rüştü’den Bir Güldeste), Kitabevi, İstanbul 2001. s. 92.. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(4) 475. Metin HAKVERDİOĞLU. çevrilmiş, daha sonra W.S. Murray tarafından özetlenerek İngilizceye kazandırılmıştır.”8 Osmanlı ziraat tarihi araştırılırken atalarımızın çiçeklere karşı hissettiklerini gözler önüne serecek bir “çiçek edebiyatı” doğurdukları görülür. Bu edebiyat içinde ayrıca bir “lâle edebiyatı” da mevcuttur. Gerçekten III. Ahmed döneminde “lâle-perest”lerin çiçekseverler arasında bir hususiyeti, bir fevkalâdeliği vardı. Hiçbir çiçek hiçbir zaman bizde bunun kadar sevilmemiş, bunun kadar övülmemiştir. Yani lâle hisleri, lâlelerin renkleri, cinsleri kadar renkli idi. İşte hissiyatın bu yoğunluğu sonunda derin bir lâle edebiyatı meydana getirmişti. Fakat bu zarif edebiyat da çiçek edebiyatı gibi derin bir ilgi görmemiş; zamanla unutulmaya yüz tutmuştur. III. Ahmed döneminde lâleler hakkında her türlü inceleme ve araştırmayı kaleme almakla meşhur bir şahsiyet göze çarpar: Tabib Mehmet Aşkî Efendi. Aşkî efendi bu dış güzellik ve özellikleri anlatmakla kalmamış, her lâleye karşı duyulan hisleri anlatmak için yazılan şiirleri de bir araya getirmiş ve ilgili her şâire kendi hattı ile bu şiirleri yazdırıp “Miyârü′l- Ezhâr” adlı eserini meydana getirmiştir. Her renk lâle başka bir renk neşe doğuruyordu bu devirde. Sevenleri için onun her cinsi yeni bir zevkin doğuşu oluyordu. Her cinsin tohumu sahibinin ismine izâfe edilerek şöhret alıyordu. Lâlenin yetiştirilmesinde zevk erbabı pek ince düşünürdü. Onun ayıp ve kusurdan uzak olması şarttı. Yapraklarının rehavetli, gevşek bulunması, ortasındaki siyah kısmın görünür halde olması o lâleyi ayıplı yapardı. Çiçek erbabı her lâlede kusursuz bir güzellik arıyor ve onun için çabalıyordu. Mesela benekli, lekeli lâle makbul değildi. Çünkü onun her türlü kir addedilecek noktadan uzak olması esastı. Her lâleye rengine göre şâirâne isimler konur, şiirler söylenirdi. Lâle sohbetleri, eğlenceleri öyle avam safalarına benzemezdi. Adeta edebî bir zevk ile geçerdi. Konumuz olan Fâiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuasında9 da (FŞM), ‘Âlî-şân, ‘İşve-bâz, Edhemî, Ferîd, Ġonca-nümâ, an-zâde, Dil-dûz, Feyż-i a, Feyż-i İlâhî, Leylâkî, Kibrîtî, Nu‘mânî, Pabuccı, Gül-reng, Ruy-ı nigâr, Tom-ı şîrîn, Vaîd, Süleymânî, Pertev-fiken, Mestâne, av-ı uzâ, Sinân, Şeh-levend, Turuncı, Sulânî, Żiyâbaş gibi yüzlerce lâle isminin geçtiği kasîdeler vardır. 8. Age., s. 136. Metin Hakverdioğlu, Edebiyatımızda Lâle Devri ve Nevşehirli Damat İbrâhîm Paşa’ya Sunulan Kasideler İnceleme-Metin, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Konya 2007.. 9. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(5) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 476. Bu konuda aşağıdaki dört şiir özellikle dikkate şayandır. Bu dört şiir, mecmuada şu varaklarda yer almaktadır: FŞM.v 427, FŞM.v 327, FŞM.v 325, FŞM.v 311. Fâiz Efendi ve Şâkir Bey Mecmuası, lâle isimleri konusunda en temel kaynaklardan birisidir; çünkü devrin hemen hemen tüm lâle isimleri bu mecmuadaki kasîdelerde geçmektedir. Hem lâle hem de devir için ilk elden bilgiler bu mecmuada toplanmıştır. Dönemin insanları her lâle gördüklerinde Hüdâ’ya şükretmiş ve mutlu olmuşlardır. FŞM.v 275’te Hıfzî’nin dediği gibi: Pür ide âtını şevketl e udâ ‘i zz ü cell Eyledikce ni çe gül -şen de ç erâġân l âl e B. FÂİZ EFENDİ VE ŞÂKİR BEY MECMUASINDA BULUNAN DÖRT KASİDEDE GEÇEN LÂLE İSİMLERİ Bu dört şiir, mecmuada şu Farsça başlıklar altındadır: 1. aîde-i Mektûbî ażret-i apudan Paşa der- sitâyîş-i cenab-ı veliyyü′n-ni‘am-ı adâret-pîrâ (FŞM.v 427) 2. aîde-i diger-i Vaîd der-vaf-ı düstûr-ı mükerrem adr-ı a‘ am Dârâ-aşem ü dâmâd-ı Sulân Amed-i Ġâzî İskender-dem İbrâhîm Paşa edâmehu′llâhu Te‘âlâ (FŞM.v 327) 3. aîde-i âib Efendi der-sitâyîş-i ażret-i adr-ı a‘ am âtem-şiyem İbrâhim Paşa yesserehu′llâhu bi′l-ayri mâ-yeşâ der-an şi‘r-i esâmî-i lâle ber-vech-i iltizâm muarrer-şed (FŞM.v 325) 4. aîde-i Fey î Çelebi esâmi-i lâle-ra iltizâm-kerde dermidat-i ażret-i veliyyü′n-ni‘am-ı adr-ı a‘ am âtem-şiyem İbrâhim Paşa afa ahu′llâhu te‘âlâ ‘anil-âlâm yesserehu′llâhu bi′l-ayri mâyeşâ (FŞM.v 311) , Aşağıdaki tabloda bu dört şiirde geçen lâle isimlerinin ortak olanları birinci bölümde; farklı olanları ikinci bölümde gösterilmiştir. (Tablo 1). Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(6) 477. Metin HAKVERDİOĞLU. LÂLE İSİMLERİ TABLOSU KASİDE 1. KASİDE. KASİDE 3. KASİDE 4. MEKTÛBÎ. 2. SÂHİB. FEYZÎ. 177 lâle ismi. 77 lâle. VAHÎD 102 lâle ismi. 30 lâle. ismi. ismi Ortak İsimler. Ortak İsimler. ‘adîm. ‘âlî-şân âl gül-gûn dil-dûz urşîdnümâ gül-reng. ‘âlü′l-‘âlâ ‘işve bâz dil-dûz Edhemî feyż-i a feyż-i İlâhî Süleymânî ġonce-nümâ gül-gûn leylâî kibritî lem‘a-veş gül-fâm. Ortak İsimler ‘adîm ‘âlî-şân âl âlü′l-âlâ cihân-tâb Edhemî ferîd feyż-i a feyż-i İlâhî Süleymânî ġoncanümâ Nu‘mânî ân-zâde urşîdnümâ avs-i uzâ kibrîtî lem‘a-i tâb. leylâî mestâne gül-fâm mihr-i ‘âlem-tâb Süleymânî mülûkî nâhîd pertevfiken şeh-levend revân-baş rûy-ı nigâr sulânî şevket turuncı vaîd żiyâ-baş. gül-reng mihr-i. Ortak İsimler ‘âlîşân ‘işve-bâz cihân-tâb Edhemî ferîd ġoncenümâ ânzâde oş-nümâ av-ı uzâ mestâne gül-reng mülûkî pabuccı rûy-ı nigâr sinân sulânî şeh-levend şevket om-ı şîrîn vaîd żiyâ-baş. cihân-tâb nâhîd nu‘mânî pâbuççı. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(7) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 478. pertev-fiken revân-baş sinân sulânî Süleymânî tom-ı şîrîn turuncı vaîd Farklı İsimler. Farklı İsimler. ‘aks-i usârî. âaf. ‘âlî menişâ. beyâż. ‘unnâbî. cihân-sûz. amer. dil-efrûz. ażar. dil-firîb. Cemşîdi. feyż-âver. müşâbih. gülşen-i. çemen ârâ. cennet. dâġ-ı dil-sûz. oş-nümâ. dürr-i ‘Aden. jâle-zeyn. fal-ı şehnâz. leb-i şîrîn. fâyıu′larân feyż-i bahâr. meh-rû. feyż-yâb gül-i âr gülşen-ârâyı cihân gül-şîrin âlim ârâ. mihr-i ra şân nâzende nâz-ı dârân-ı çemen. Farklı İsimler ‘âlem-bahâ ‘âlem-gîr ‘âlemperver ‘âlî-adr âşüfte âteşî başende bâlâ-ad bâlâ-nişîn bâlâ-terî behişt-ârâ behiştefrûz Bircîs bulurdı bûy-ı Gülşen. mülk-i ‘O

(8) mânî mümtâz müntehâ mürġ-i gülşen müsellem müste

(9) nâ müşâbih mü ehheb nâ-yâb nâzenîn nâz-perver necîb necm-i seer necm-i tâb netîce. Farklı İsimler ‘ârus-ı çemen ‘işvede ġılmân ‘i âr-ı dilber âşub-ı cihân Behmen cihângir cüce mûri çeşme-i ayvân çorbacı dıraşân dil-sûz evreng-i çemen. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(10) 479. Metin HAKVERDİOĞLU. ûn neşter. nîze. bülend. nev-bahâr. urşîd-i münevver ızıl. ub -ı. büyük âl. nev-. neşâ. câ ib. civânân. ırlaġıç. şâh-bâz. celîs-i yây-. nezâket. lehce-i. şarâbî. ı Mâçânî. nîze-i. annâz. şîve-kâr. cihân-ârâ. süra. mevhibe. şu‘le-i. cihân-gir. nûru′l-‘ayn. yâ ûtî. cihân-. pençe-i. şûr-efken. perver. Selmân. tîr-i. cilâ-efzûn. pertev-. müjgân. çar-ı. efgen. firûzî. pesendîde. çerâġ-ı. peyk-i. gülşen. bahâr. mir’ât-i Sikender mîr-i ezhâr mosmor mu‘aar mu‘cize nâdîde nâr çiçegi nâr-ı fürûzende nâzende necm-i seer neş’e-baş nîze-dârân nîze-i rummânî pertev-i nûrı cihânyân pervîz-i sefîd pesendîde. dâġ-ı derûn pîrâye dil-cû. reşk-âver. dil-firûz. rû-efzâ. dil-gîr. ru-ı dil-. dimâġ-ı. dâr. gülşen. rûu′l-. dürre-i tâc. ulûb. dürr-i. rûy-ı. yektâ. raşânî. elmâs-tırâş. adrîye. enîs ü dil-. afâ-âver. güşâ. afâ-âver. ferâ-baş. sâġar-ı. fera-. ahbâ. perver. sebze-zâr. feyż-i üdâ. ġonce gül ġurre-i raşân gül nûş gülci başı gülşen-ârâ gülşenî tâcı andebaşâ heft-reng ıżr-ı çemen hilâlî üsn-i Yûsuf abâk andil-i çerâġân mînâ-yı şarâb müferri nâyâb-ı çemen necm-i sa‘âdet nigâh-ı şev peyk-i bahâr ra‘nâ resîmendâm adr-ı neşyân. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(11) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. peyk-i bahârân reşk-âver reviş-i mabû‘ ru-ı âl ru-ı raşende rûy-ı nigâr rûy-ı tâbende adr-ı î-şân sâġar-ı la‘l sâġar-ı şâdi sarı savet-i velvele sefîd serâmed ser-efrâz ub-ı bahâr un‘-ı üdâ sür-i kedvân sür-pûş süst-i mânî. 480. ferâ-şâd. sebz-pûş. feyż-i Bârî. ser-efrâz. feyż-i. sîmîn-. Rabbânî. beden. fınduî. ub-ı. fürûġ-ı. bahâr. âfitâb. un‘-i İlâhî. ġonca-i ter. sür-pûş. gül-i. sürûr-ı dil. urşîd. süst-i. gül-rûy. Mânî. gülşen-zîb. şâd-baş. ande-. şeh-i. nümâ. gülşen. asîb. şeref-baş. oş-reng. şev. hümâyûn-. şev-efzâ. bat. şîrîn-edâ. avs-i İlâhî. şîrîn-kâr. kişver-gîr. şu‘le-dâr. lâ-na îr. şu‘le-pâş. leâfet-. tâbende. baş. tâc-ı ezhâr. mâh-ı. tufe. tâbân. ulû‘u′ş-. şâyeste. meclis-ârâ. şems. şeb-çerâġ. meh. udâ-dâd. şeb-efrûze. meh-pâre. üreyyâ. şehenşâhî. meh-rû. vâcibü′l-. sâġar-ı gülşen serdî-i elem sirâc sorġuc-ı mücevher süveydâ-yı derûn şeb-çerâġ şeb-reng şehenşâh şeref-i şems şeref-râz şev-baş şu‘le-pâş şûr-efken tâb-âver tâb-âver tâbende tâc-ı afâ tat-ı mînâ anbûrı yâûtî yegâne. şeh-per Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(12) 481. Metin HAKVERDİOĞLU. şekl-i anevber şevadân şive-kâr Şu‘le-rîz şûr efken ab‘-ı memdû tâb-âver-i ar ar tâc-ı dîhîm tıġ-ı ser-tîz tom-ı benefş tozoparan tufe-i. meh-tâb. ikrâm. mihr-engîz. verd-i. mihr-i. gülşen. dıraşânî. verd-i nâz. mînâ. yeni dünyâ. mir’ât-ı. zer-peyker. muaffa. zer-tâb. mir’ât-ı. zîbâ. afâ. zîver-i. mir’ât-i. ‘âlem. cemâl. żiyâ-güster. mîr-i gül-. Züâl. zâr mîr-i müsellem mu‘a. am. bezm yed-i beyżâ zer-pûş-ı. mufaam muterem muarrâ. fürûġ żiyâ-pâş. mükerrem. C. METİN LER Aşağıda metinleri verilen kasidelerden sadece Sâhib Efendi’ye ait olan hakkında bilimsel çalışma yapılmıştır. Mahmut Büyüktosun tarafından hazırlanan Sâhib Dede Divanında10 bu kaside mevcuttur. Diğer şairler ve şiirler hakkında henüz bilimsel bir çalışma yapılmamıştır. Mektubî Kapudan Paşa, Vahîd, Sâhib ve Feyzî’nin bu kasidelerinde devrin lâle isimleri şiir içinde altı çizilerek belirtilmiştir. 10. Mahmut Büyüktosunoğlu, Sâhib Dede Dīvânı (Hayatı, Edebī Kişiliği ve Dīvânının Tenkitli Metni), Selçuk Ünv., SBE., Yüksek Lisans Tezi, Konya 1991, s. 9-14. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(13) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 482. KAS İDE 1 A ÎDE-İ MEKTÛBÎ AŻRET-İ APUDÂN PAŞA (SÂLİM) DER-SİTÂ YÎŞ -İ CENÂB-I VELİYY Ü′N-Nİ‘ AM-I ADÂRET-PÎ RÂ (FŞM.v 427b-429b) Fe‘il âtün Fe‘il âtün Fe‘ ilâtün Fe‘ilün 1. Mîr-i ez hârı idüp b âġa ser-‘ ask er l âl e Çekdi p ervî z-i sefîd ü stüne l eşk er lâl e. 2. Dû şın a aldı yine nîze-i rummânîsin Nîze-dârân-ı çemen aylin e server l âl e. 3. Çekdi b ayr aġını aşaġı bölük aġasıdır arı kibrîti sefîd amer ü ażar l âl e. 4. Şeh-l evend âne bin üp ra ş-ı n esî m e çevirür Elde bir nî ze-i la‘nî si fer -â-f er l âl e. 5. Gül-i n a âre ze-şebdi r ist edi f al -ı şehn âz ‘And elîb ânı idüp çalı cı meht er l âle. 6. N âzenîn-i çem ene mâşıadır feyż-i b ah âr Rû y-ı gül -fâmına yazsa n ′ol a yer yer l âle. 7. Feyż-i adır ki ı zıl ırlaġı ç-âsâ gû yâ Şevad an müjd e-kü n ân lâl eye sö yler l âle. 8. ‘İşve b âzın olun a al mış olup gül -şerb et Sâġar-ı şâdi olu ûn -ı kebût er l âle. 9. N eş’e-ba ş olsa n ′ol a câm-ı mey-i gül-r engi Şîve-k ârı m saña sâî-i semenb er l âl e. 10. Y ed -i b eyżâsını gö st er di güle mûyî -vâr G eldi bir eld e ‘ aâsın idüp ejd er lâle. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(14) 483. Metin HAKVERDİOĞLU. 11. ad -ı ad eyl edi û n n eşter -i zerrîn b e-k ef andı m amûm -ı h evâ gördi ki ditrer l âl e. 12. Âb -gûn oldı çem en feyż-i Sül eymânîden Sâini ıldı çü bi ′l -ays-ı meşher l âl e. 13. Bâġçi vânl ard a uh ûr itdi sin ân n âmın d a Bir ser -âmed çe gü zel şöhreti dil -ber l âl e. 14. D eh eni ġon ce-nümâ sînesidir ub-ı b ahâr Gül-i ârı m aınur b aşına at mer l âl e. 15. Dişl eri dürr -i ‘A den kendi bir elm âs-pâre Rû y-ı t âb end esi p ert ev-i fik en her lâl e. 16. N ev-ümîd e a -ı püşt -i lebi süst -i m ânî Le v -i sîm üzr e ruı âl-i mu a vver l âl e. 17. âl-i dil -cû y-ı aı to m-ı benef ş-i cenn et Ru -ı r a şend esi h em-sâye-i k ev

(15) er lâl e. 18. Tom-ı şîrîn l eb -i ‘un nâbi -i l a‘lind eki âl N ′ol a ol sa añ a ü sr ev gibi çâk er lâl e. 19. ‘Aks-i r u sârı mıdır m eyde yaud nâr çi çegi Elde sân sâġar -ı l a‘lin ine beñ zer l âle. 20. Gi yinüp ıl‘at-i l eyl â i-i zer-pûşı fürû ġ Man ıb -ı ü sni añ a itd i mu arrer l âl e. 21. Şimdi p âbu ççılarıñ n ecm-i se erdir b atı Olmı ş ol âfet -i n âzendeye n ev-ger l âl e. 22. Ber gini ç eng anursın reg-i ebri evt âr Bâġa gel b eñ zedi nâhî de yi ne her l âl e. 23. Tuf e-i bezm -i üd âvend-i cihân ol sa ul a İtdi dîbâ-yı turun cı sın ı der-b er -l âl e. 24. ıhr-ı sul ânı bihîn a dr-ı şeh en -şâhî kim Efser-i r e’yin e urşîd-i mün evver lâl e. 25. Perte v-i nûr-ı cih ân yâ n ü vaîd-i d evrân Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(16) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. adr-ı î -şânl a id er va fını ezb er l âl e 26. Ber-ayâ me vhib e h em-nâm -ı alîlü ′r -Ramân Kim seâb-ı himemind en olur aker l âl e. 27. Ol üdâven d -i k er em-perver ü ‘âlî-şân kim Bâġ-ı cûdund a yeter ayf u şitâ zer l âle. 28. Feyż-yâb ol sa eger çeşm e-i ‘izzetind en Ola r eşk -â ver-i fe vvâr e-i kev

(17) er l âl e. 29. Hüner erb âbı zamânında ser -efr âz oldı Şübh esiz feyż-i il âhîden alur fer lâl e. 30. a b‘-ı memdû u żiyâ-pâş ü ‘ adîmü′l -mi

(18) li Gül-şen-i nûrd a bir şekl-i an evber lâl e. 31. Ser -i serh en gi ne Cem şîdi mü şâbih di yem em Lâladır l an ġoru za lîk dimezler lâl e. 32. N a ar-ı un‘-ı üd âdır ġar ażı yosa eb ed Bamaz ol sa dai mir’ât -i Sik ender lâl e. 33. Edh emî ‘ ayn-ı ‘al âyı da ki t ecrîdi ider D âġ-ı dil-sû z ile bir bâdi ye-perver l âl e. 34. Şeh-p esend ol sa n ′ol a her r evi ş-i mabû‘ı A z olur a bu ki şâyest e-i ef ser l âle. 35. Sebat itdi ni ce k ez to zo paran men zilini Olamaz n âvek -i dil-dûzın a h em-p er l âl e. 36. Sür se a‘d âyı serer r aş-ı Süleymânîsin Olamaz d eştde t âb -âver-i arar lâle. 37. Göricek nî ze-i elmâs ile yâût-ı dile Y azdı evâfını şûr-ef gen-i sen cer l âl e. 38. Sünbülî çar yü zin amınıñ itmi ş mosmor İşt e nâdîd e d egil sünbüle b eñ zer l âle. 39. Şu‘le-rî z olsa eger na‘l-i sem-i gül-gûnî Ser -i çar a çı a yıldı z gibi bî-m er lâl e. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008. 484.

(19) 485. Metin HAKVERDİOĞLU. 40. D est-i ıf ın a id e m eyl-i çemen âr âyı Eylese n âr-ı fürû zend eye muż mer l âl e. 41. a‘ ve-i l em‘ a-ve ş at eşde bulup neşv ü n ümâ Per ur a şu‘l ed e mân en d-i semend er l âl e. 42. ayret-ef zâ-yı n a ar r ütbe-i ‘ âlü′l -‘ âli Olamaz şeh-p er-i Bir cîse ber -â-b er l âl e. 43. Gül-şen-âr â-yı cih ân o lsa n esî m-i ulı Zülf-i ûr âd an olur b elki mu‘ aar l âl e. 44. Ġonce-i nuını it se n em-i zâyî şâd -âb Reşk id e l eh ce-i ann âz-ı süen -ver lâl e. 45. Ma‘ni -i teşbih añ a cûd da bî-ma‘nîdir Beñ zemez mu‘ci ze arâ yi -i k em-ter lâl e. 46. adr-ı ‘ âlî -m eni şâ afder-i ât em-r evişâ Ey k ef -i cûduñ a ma ż-ı zer ü gevh er l âl e. 47. ‘Adl ü in âf -ı mü sellem il e bî-h em-t âsın Görse mi

(20) lin olur â yîn ed e mu ġber l âle. 48. Sendedir mühr-i Sül eymânî ılısm -ı nu r et Kim olur mihr -i cih ân-tâb a mu sa ar lâl e. 49. Tîġ-ı ser -tî zi çeküp şe r‘ ile ehl -i Rafża Oldı Îrân -zemîn ġıb a-i a mer l âl e. 50. ûn-ı dü şmend en olup bûm-ı debîri bece-ûn Oldı çün sür -i ke dû anda şin âver l âl e. 51. A sa bîd â-yı t en -i amıñ a p eydâ eyl er Ced vel -i tîgd aki mevc e-i cevher l âl e. 52. Sür-pû ş oldı b ütün ol geh-i Â zarbe ycân Gi ydi bir câme ki h ep na şı ser -â-ser l âl e. 53. Mülk-i Îr ânı alup k üngüre-i n ev ıldıñ Tâc-ı dîhî m-i mülûkân eye bir zer l âle. 54. Dil-gü şâ ni ce u û nuñ gül-i miftâımı yâ G eldi bir d est e revân -ba ş u müce vh er l âl e Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(21) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 486. 55. Göricek p eyk -i b ah âr ân ile andım gel di D er-i i cl âl e gü mi ş t ep si il e zer l âl e. 56. alemim vâıf-ı ser-d ûde-i n u‘mânîdir Şeb-çer âġın n′ola itse bañ a mecmer l âl e. 57. Âteşîn ma‘n a ile rû y-ı nigâr elf â ım Gül-şen efrû z su en-i şem‘-i mün evver l âl e. 58. Olmaz i sem bu çerâġanda çer âġ-ı gül -şen Gül gül er âl -i perî şân ıma aġl ar l âl e. 59. İltifâtıñl a ulu ñ fâyı u′l-ar ân ol sam at at eyl er şek er-i şükri mük err er l âl e. 60. ılsañ en câz-ı bihîn va‘de-i vâl â şânıñ âlim âr â-yı meb âhât ola yek-ser lâl e. 61. G el du‘â eyl e u zatma ad edi ey Sâli m utalı m k′ola pesendîd e-i d âver l âl e. 62. Y â çer âġânlar il e m âh-ı şeb-efrû ze ola Yılda bir ni ce gi ce k evk ebe-gü st er l âle. 63. Sa vet -i vel vel e-i câhı ola ‘âl em -gîr Ceyş-i ser-mâye ola t â ki mu affer l âl e. 64. Luf -ı ad an um ar şeş-cih et ‘ âl em-i kevn D est-i ükmiñd e ul âa ol a şe ş-per l âle KASİDE 2. A ÎDE-İ DİGER-İ VA ÎD DER-VA F-I D ÜS TÛR-I MÜ KE RREM AD R-I A‘A M DÂ RÂ -A ŞEM Ü DÂMÂ D-I SULÂN AMED Ġ ÂZÎ-İ İSKENDER-DEM-İ İBRÂ HÎM PAŞA EDÂMAHU′ LLÂH U TE‘ÂLÂ Fİ MAÂMİHİ′L-A ‘LÂ (FŞM.v 327 a-328a) Mefâ‘îlün Mef â‘îlün Mefâ‘îlün Mef â‘îlün. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(22) 487. Metin HAKVERDİOĞLU. 1. Yin e pür itdi cû ş-ı mevc-i l âl e an -ı bo stân ı Kim oldı bâ ġ-b ânıñ ser-b e-ser râh-ı ı yâbânı. 2. Çemend e şu‘l e-i yâût i ezh âr -ı dil -efrû zuñ ‘Aceb mi a yr e çeşm-i ayr et itse mihr-i ra şânı. 3. Mürâyâ-yı felekd e görinen anmañ ki en cü mdür Dü şüpdür lâl e-z ârıñ p ertev-i ‘ ak s-i çer âġânı. 4. Mülûkı câm e-i gül -ren g il e n âzende meh -rûl ar Cihân -sûz eyle mekde yer yer erâf -ı güli st ânı. 5. Y etişdi şâ h-b âz oldı bah ârıñ bir dil-â şûbı N ′ol a dil -dû z olursa nî ze-i ser-tîr-i müjgânı. 6. Feżâ-yı gül-şeniñ âaf -ı bendi şîve-kârındır Ser -efr âz ol sa ço mı nev-b ah ârıñ sür -i pûşânı. 7. Çeküp gül-gûn şarâbî nâz-ı d ârân -ı çemen -gûyâ ılar bir bir yin e bû s-ı leb -i şîrîni er zânî. 8. Beyâż u âl el er şûr -efgen -i şev oldı er âf a Sezâdır dâġ-ı asr etle yaar sa bâġ-ı rıvânı. 9. Bah âr-ı bî- azân -ı âsmân -ı çeşm sit âreml e O b âġ-ı dil -firîbiñ oldı ad-r eşki yle ayr ânı. 10. N e bil sün a drini ub-ı n eşâ â

(23) ârınıñ âd em Ki far olmaz af â-yı rûz-ı rû şend en şebi st ânı. 11. N e âcet sâasınd a m âh-ı t âb ân e kim olmı şdı r Añ a h er l âle-i urşîd-nümâ bir şem‘ -i nûr ân î. 12. D egildir câ-b e-câ j âle-i z eyn -i oş-nü mâsınd a Gö zi asr etl e aldı û r-ı firde vsiñ görüp anı. 13. H evâ-yı sünb ülî dest-i kerî m-âsâ güh er -b a şâ K en âr-ı âk -i güh er-î zi f eyż-â

(24) âr-ı Rabb ânî. 14. Gören anı ni ce bir gül -şen -i cennet ı yâs itm ez Ki olmı ş âaf -ı ‘ adl -âveriñ man ûr-ı i sânı. 15. idîv-i n âm-ver-i âi b-ır ân -ı Bay ar â âki r Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(25) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 488. Dilîr-d âd -gü st er -i mülk-i ‘ adîliñ âib-‘un vânı 16. V ezîr-i Cem - aşem Dâmâd İbr âhî m Paşa kim Se â vü m ekrü metd e gelmemi şdir d ehre ar ânı. 17. O âib -seyf ü n âm-âver mü şîr-i cûd -ser ânıñ Pür itdi ‘âl emi ayt u adâ -yı luf ü i sânı. 18. Cebîni maşrı -ı envâr ub -ı k âm-r ânıdır Dil-i feyż-âveri gen cîne-i esr âr-ı süb ânı. 19. Zihî dü stûr-ı a‘ am k′i tdi gird ü fitned en ‘ârî Bütün rû y-ı cihânı âb-ı tîġ-ı b er-ı cevl ânı. 20. ab â gördükd e ebr -i k ef -i gevh er bâr-ı i sân ın Çek er emvâcd an rû y-ı yem e ad -a -ı sul ân î. 21. Anı bir şâh-ı ‘ âlî-şân a dâmâd itdi Mevl â ki m Odur şimdi serîr-efrû z-ı evren g-i cih ân-b ânı. 22. ‘Adâlet -pî şe ayr-endî şe Sulân A med Ġâzî Ki ‘âl em sâ ye-i ‘ adlinde buldı râ at u şânı. 23. Şeh en-şâh-ı mu affer pâdi şâh -ı h eft kişver k im Sezâdır der geh-i ‘ adlinde şehl er ol sa der-b ânı. 24. Cihân eyyâm -ı ‘ adlinde o rütbe buldı âsâ yi ş Ki dü şd e d ai görmez oldı kimse ul m ü ‘ud vânı. 25. Teassürden alurdı l âl-veş d em-b est e vü ayr ân Eger ü srev gör eydi bu şü kûh -ı şevket ü şânı. 26. ‘Aceb bir bö yl e vat -i meymen et â

(26) ârı görm üş mi Sipihriñ dîd e-i urşîd ü çeşm-i mâh -ı tâbânı. 27. V ekîl-i mul a u d âmâd-ı âib ‘adliniñ dâı Bulunm az ‘ilm ü ilm ü ma‘rif etde h ergi z a rânı. 28. Ariso -fın at Efl âûn -ikmet ahr amân -h eyb et Gül-i rû y-ı adâret vâıf-ı esrâr-ı Rabbânî. 29. Fürû ġ-ı c ebh e-i ur şîd -i d evlet çeşme-i himmet Meh -i bur c-ı sa‘ âdet ma h ar-ı tevfî-i Y ezd ânî Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(27) 489. Metin HAKVERDİOĞLU. 30. N esîm evâf -ı ü sn -i alı yâd ile o düstûru ñ Gü âr itse eger bir d em k en âr -ı b ar -i ‘u mmânı. 31. ad efler yâsem en dürr-i

(28) e mîni jâl e olurdı N eh âr-ı gül ılardı ar ‘-ı yemd e şâ -ı mer cânı. 32. Ġubârın ay al -ı pî şân i-i urşîd ü mâh ile N e d em r a ş-ı ab â-reftârın a göst erse cevl ânı. 33. ‘Aâ-k âr â sen ol adr -ı mu‘a. am sın ki ‘ahdi ñde Kim oldı âtemiñ isân ile dillerd e d est ânı. 34. K emîn e b endeñ e edn â na ar ıl luf u i sân i t N e var ma sûd -ı ar ân eyl e bâri bu p erî şânı. 35. Şikâyet c evr -i çar-ı d ûnd an b at -ı si yâhı md an Ki bunl ardır h emîşe çekdiren b añ a bu ü sr ânı. 36 Gö zi yl e yer h emân dem anı da bu çar -ı dûn per ver Eger d estimd e gör se ûn dille bir dilim n ânı 37. V a îdâ gel gü şâd it d estiñi vat -ı du‘ â gel di Y eter itdiñ sipihr-i bed-güh erden âh u ef ġân ı. 38. H emî şe l âl e-zâr-ı âsm ân şem‘ -i kevâkibl e Zemîn-âsâ ide t â h er gice bö yl e çer âġânı. 39. Ni‘âmî eyl eye ıf eyl eyü p Bârî a âl ardan V ezîr-i n âm-d ârî şâh -ı ‘âl em-gîr -i d evr ânî KASİDE 3. A ÎDE-İ ÂİB EFENDİ DER-SİTÂYÎŞ-İ A ŻRET-İ ADR-I A‘AM Â TEM-ŞİYEM İBRÂHÎ M PAŞA YESSEREH U′LLÂ HU Bİ′ L- AYRİ MÂ-YEŞÂ D ER-AN Şİ‘R-İ ESÂ MÎ-İ LÂ LE BER-VECH-İ İLTİZÂ M MUARRER-ŞUD (FŞM.v 325a-327a). Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(29) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 490. Mefâ‘îlün Mef â‘îlün Mefâ‘îlün Mef â‘îlün 1.. V ezân oldı yin e d ehre nesî m-i feyż-i Rabbânî Riyâż-ı d evl etiñ oldı güşâyiş vird -i and ânî. 2. O vird -i n âz-ı bû y-ı gü l-şen -ârâ-yı sa‘ âd et ki m Dimâġ-ı gül -şen -i me‘ vâya eyl er nükh et -efşânî. 3. O âlü ′l -âl -i verd -i gül -şen -efrû z-ı n ezâk et kim Fer âmû ş itdürür ehl-i behi şt e b âġ-ı Rı vânı. 4. N etîce n ev-b ah âr oldı yeni dünyâyı seyr itdük Ki cüml e sebz-pû ş ol mış gi yâhıñ nev-ci vânânı. 5.. Mülûkî eyl edi şevk et -nümâ peyk -i bah âr il e İrüp n â-geh peyâm-ı mad em-i n ev-rû z-ı sul ânî. 6. Buludı pen çe-i Selm ân ile sürdi m eh-i ġarrâ Göründi şev ile vech-i semâd a şem‘-i nûr ânî. 7. Mi

(30) âl-i dürr-i ye k-tâ şebn em-i urşîd-nüm â oldı Bah ârıñ tâ c-ı ezhâr a d üşü p her ar e b ârânı. 8. D egil a vs-i u zâ avs-i İl âhîdir di yü Behrâm K emân -ı Sâm ile eyl er tem âm-ı şat a idmânı. 9. Nice meh -rû id er b ezm-i çemend e mecli s-âr âl ı Mey-i gül -fâm -ı o ş-reng eyl edik ce n eşve-rî zânî. 10. Şeh-i gül-şen gelüp a drīyed e bālā -nişīn oldı asīb ile o ān -zād e şeref-b aş itdi dīvānı. 11. Alup geçgül eline bülb ül-i şīrīn-ed ā güld en İd er abd āl-ı şīrīn -k ār -veş zīb ā ga zel -ˇ ānı. 12. Olup gül -rû yl ar şûr-ef gen ü gül -gû n abâ eyl er H ezârân ehl-i ‘ aşı mü rġ-i gül -şen sû z-ı ayr ânı. 13. Y a kibrîtî ya l eyl âî ya âl ü fınduî yâûd Gi yüp a‘l â turun cı buldı her meh -p âre p err ânı. 14. Meger el mâs-tırâş âyî nedir ki m sâġar-ı ah b â Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(31) 491. Metin HAKVERDİOĞLU. Olınca p ertev-ef gen sür-pû ş eyl er ad eh-d ânı 15. Olup z errîn adehl er sâġar -ı gül -şen mülû âne Ser -â-ser mest-i mey-n ûş eyl edi mîn â d erûn anı. 16. A çıldı ġon ca-i t er eyle di dâġ-ı derûn i h âr ızardı lâle -i sî mîn-b eden dâġ urdı pinh ânî. 17. omaz ande-nü mâ sevd âyi de cem‘i yyet -i âır Mu arr â sünb ül-i âşüft eniñ vaż‘-ı p erîşânı. 18. Semen mest âne seyr-i sebze -zâr -ı şâd -ba ş eyl er D er-âġû ş eyl emiş b âl â- ad ü ser v-i ır âmânı. 19. Bü yük âl itdi mir’ ât-ı mu affa mîr-i gül -zârı Mü şâbih ıldı ‘ak s-i r ûyın a mihr -i dır a şânı. 20. A çıldı lâl el er reşk-âver-i rû y-ı ni gâr oldı İdüp n ecm-i seer ub -ı bahâr a ar şu l em‘ânı. 21. Birer çeşm oldı h er t âbend e n ecm-i çar -ı firûzî Temâşâ it m ege meh -t âbda yer yer Çer âġânı. 22. N ′ol a ab‘ -ı cih ânı f eyż -i ak itse firû zend e Ki â ib-a dr-ı devl etde bu gün ol Â af-ı

(32) ânî. 23. N e âaf âk -i kefşî dü rre-i tâc-ı cel âl etdir Ser -efr âz u bül end eyl er c elî s-i yây-ı mâçânı. 24. N e âaf n âzenîn -i nâz-per ver bir mufa amdı r Kim itdi f eyż -i Bârî lâyı-ı mühr -i Sül eym ânî. 25. ulû‘u′ş-şems-i d evl et lem‘ a-i t âb -efgen -i ‘izzet Fürû ġ-ı âf-t âb -ı şu‘l e-pâş-ı mülk-i ‘O

(33) mânî. 26. Mükerr em mut er em mîr-i mü sell em zîver-i ‘âlem Cihân -gîr ü ferîd ü vâ cibü′l-ikr âm-ı sulânî. 27. V ahîd-i

(34) ânî rû -ef zâ vü ‘âl em-gîr ü mü st e

(35) nâ Enîs-i dil -gü şâ rûu ′l -ulûb-ı n ev‘-i in sânı. 28. N ecîb-i lâ -n a îr ü Edhemî ul -ı fera -per ver udâ-d âd u af â-âver neşâ -ef zâ-yı rû ânî Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(36) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 492. 29. Hümâyûn -b at u ‘âlî -adr -i İbr âhî m Paşa kim Bulur nûrı yl a mir’ât -ı af â f eyż-i S üleym ânî. 30. O d âd âr-ı cih ân -p er ver ki nûru ′l-‘ ayn-ı ‘ âl emdir Behişt -efrû z id er f eyż-i nigâhı âk -i Nu‘ mânî. 31. O adr -ı âsmân -adr -i cihân-âr â vü ki şver -gî r Ki şeh -p err-i hümâ dır ˇâb -gâhın d a meges-d ânı. 32. Pesendîde o dil-cû şeh -l evend -i ‘ara -i d evl et Ki oldı na‘l -i pâ y-ı esbi çarıñ mâh -ı tâbânı. 33. Sürûr-ı dil o mümt âz u müsell em adr -ı ‘âlî-şân Ki gül -şen-zîb -i rif‘atdir mu‘ a. am adr-i î -şânı. 34. Meh ü Nâhîd e Ber cî s ü ür eyyâ vü Zü âl h er şeb Sezâdır bâr-gâh -ı rif‘atinde ol sa d er-b ânı. 35. Gül-i ur şîd ilmi olsa bir deşte żi yâ-gü st er İd er ġon ca-nü mâ her münt eh â âr-ı mu ġayl ânı. 36. uver ‘ ak s al sa mir’ât -i cemâl-i şu‘le-dârınd an Mü ehheb süst -i Mânî göst erirdi rûy-ı r aşân ı. 37. Olursa ab‘-ı mihr -en gîz-i şev -ef zâ-yı pîr âye Behişt -âr â çer âġ-ı gül-şen eyler çûb -ı sû zânı. 38. Le âfet -b aş olurdı âteşi nûr -ı behişt -âsâ N esîm-i ulı zer-t âb eyl eseydi semt -i Y ezd ânı. 39. ayâl-i tîġını gözden geçür seydi e ger dü şmen Dönerdi nî ze-i sür a i ki çeşminde müj gânı. 40. Vü cûd -ı fitne dirdim şimdi n â-yâb u ‘ adîm oldı Ru -ı dil-dârı dil-gîr i tmeseydi a -ı r eyân ı. 41. V aîdâ adr-ı ‘ âl em-p erver â b a şende Cem-adr â Fer â-şâd eyl e lufûñl a ulûb-ı mü st emin-d ânı. 42. Sen ol adr-ı r evân-b aş âaf-ı ‘ âl em-bahâsı n kim. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(37) 493. Metin HAKVERDİOĞLU. Se âdan ât emiñ d em urmaġa yanıñd a yo cânı 43. Sen in‘ âm itm edikce lufuñı erb âb -ı âcâta Sipihr-i süfl e-p er verdi ñ uyurmaz ˇân-ı i sânı. 44. O d eñlü vel vel e virmezdi āşū buñ il e d ehr e Çemen -ār ā h ezārıñ olmasa dil-sūz-ı ef ġānı. 45. umāş-ı n a mı ma mihr ol sa ki mse Müşt erī çıma z Anıñçün b ö yl e ol mu şdur met ā‘ -ı adrim er zānī. 46. N e bilsün gevh er-i ī-ı ymetiñ h er pīle-ver adrin Yin e gevh er -şin ās añlar bahā-yı şeb -çerā ġānı. 47. Yı ar d est -i fel ek biñ âır -ı ma zûnı bir d emd e Y ap ar mi‘m âr-ı lufuñ lem ad a biñ alb -i vîrânı. 48. O d eñlü zerd -i rû yem derd-i dîn âr il e kim görsem Zer il e bir k emer anneyl erü m

(38) ü‘b ân-ı bî -cânı. 49. Mua al t en g-destî cânıma k âr itdi ahrı md an Bo ġardım kendi k endi m ır amıñ aġ ol sa ayt ânı. 50. Baılsa fi ′l- aiâ dîd e-i in âf il e el -a D eger her b eyt -i na mım bir zer -i meskûk -i şâyânı. 51. N ′ol a b ende u żûr-ı d evl et e ‘ arż -ı k emâl itsem Ki oldı her k el âmım ġı pa-sâz-ı ab‘-ı â ânı. 52. O r essâm-ı ayâl em kim gör eydi ûret-i şi‘ri m acâletd en şik est eyl erdi mû yın âmesin Mânî. 53. Bu n a m-ı dil-firûzu m tufe bir un‘ -i İlâhîd ir Cilâ-ef zûn id er câ ib ola ab‘-ı sü an-d ânı. 54. Y eter bâl â-t erî -i şâ‘irî â ib du‘â eyl e O adr -ı şevk et -ef zâya aîd e buldı p âyânı. 55. Żiyâ-b aş oldı ġo n ce r ûy-ı ‘ arża mihr-i ‘ âlem-tâb Fer â-b a ş eyl eye fa l -ı rebî‘i ab‘-ı şâd ânı. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(39) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 56. 494. Bah ârist ân -ı dehri lâl eler itdük çe t âb -âver A ça f eyż-i İl âhî ab‘-ı düstûre cihân -b ânı. 57. Meh -i zer-p eyker -i b atı ola p ert ev-fik en dehre Cihân -tâb id e n ecm-i t âb -ba ş-ı nûr-ı Y ezdâ nî. KASİDE 4 A ÎDE-İ FEYŻÎ ÇELEBİ ESÂMİ-İ LÂLE-RÂ İLTİZÂ MGERDE DER-MİDA T-İ AŻRET-İ V ELİYYÜ′NNİ‘A M-I A DR-I A‘AM ÂTEM-ŞİYE M İBRÂHÎM PAŞA A FAA HU ′LLÂ HU TE‘Â LÂ ’ AN İ′L-Â LÂ M YESSEREHU ′LLÂ HU Bİ′L-A YR-İ MÂ -YEŞÂ ( FŞM.v 311b-313a) Fe‘il âtün Fe‘il âtün Fe‘ ilâtün Fe‘iün 1. ‘Ad idüp encü men -i şem‘-i şebistân l âle ıldı andîl-i çerâ ġânı fürûzân l âle. 2. Oldı evren g-i ç emen üzre mülûkî -â sâ Tâc-ı şevketle cih ân -gîr-i güli stân l âle. 3. Tat-ı mîn âya çı up h em çü yi n e ‘ âlî-şân Oldı ilîm -i çemen-zâr e ni geh-b ân l âl e. 4. a dı sor ġuc-ı mücevher ser e sulânî Key Virdi ân zâd e-i zîbend eye ‘ ün vân l âl e. 5. D estine nî ze-i zerrîni alup peyk -i b ahâr Oldı ib âl ile gül -zâre şit âb ân lâl e. 6. Şev-b a ş ol maġa gül-şend e mi

(40) âl -i Be hmen Kû y-i şebn eml e ider b âzi -i çevgân lâl e. 7. Oldı eglence şeh en -şâha cüce mûri ile ande-b a şâ-yı dil -i adr -keşî yân lâle. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(41) 495. Metin HAKVERDİOĞLU. 8. oparup vel vel e a nbû rı ile râmi ş-ger Eyledi ġonce-ıf at çâk -i girîb ân l âl e. 9. Ġonce gül şenli gin e geldi ‘arû s-ı çemeniñ Dut erin virdi bu gün şöhre-i î -şân l âl e. 10. Şer ef-i şem s il e bir n ecm-i sa‘ âd et oġdı Mû m donanması id er şehre dıra şân l âle. 11. aldırır şebd e o meh -bâle -i d evr ân-âsâ Ol hilâlî -i żiyâ-b aş il e t âb ân l âle. 12. o ş-nü mâ olm asa t â b öyle ‘i âr -ı dil -b er ‘Âlemi itmez idi vâl e vü ayr ân l âl e. 13. ü sn -i Yû suf görünüp kesdi turu n cı yerine D em-i ayretl e b en ân olmad a al an l âle. 14. Kim b a ar itse d e âşüf telik ol rû y-ı ni gâr Şeh-l evend olm ayıca ‘işved e ġıl mân l âl e. 15. A çılup gördü gin e ut ki ç emende olmış Tütu -ârâ-yı edep h em çü ı z o ġl an lâl e. 16. N âz-per verlik idüp ġonce-nüm âya dil-sû z ‘İşve-bâz oldı o şûr -ef gen -i fett ân l âl e. 17. a ılup gûşe-i dest âne resî m-end âmıñ Oldı gi ysu-yı dil-âvî z-i perî şân lâle. 18. D evr idüp sâ‘id -i sî mîn semen-i sî m âda Dil-şik âr eyl emede şeh-p er -i bâr ân lâl e. 19. G eh alup d estine mînâ -yı şar âb -ı gül -f âm Bezm -i me y-nûşa yi ne oldı ırâmân l âl e. 20. ıldı ser -m est-i mey-i neş’e ni gâh -ı şevı Sâġar-ı gül-şen ile sâk i-i devr ân l âl e. 21. Mey-i gül -ren g il e ser-mest-i mül -i n eşve olup Çekdi mestâ ne se er an çer -i bâr ân lâl e. 22. Ol sin ân il e p abuccı daı müşt mü şt e gelüp Oldı bu vel vel ed e cümle hirâsân l âl e Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(42) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 23. Mecli s-i meyd e ab ak başına çatl ar bir gün Burmasu n ö yl e bı yıl arını her an lâl e. 24. Gül-şen-âr â-yı cih ânım di yü ezhâra id er Şehr-i mîn âd a ‘ aceb afral ar a‘ yân l âl e. 25. Yin e gül n û ş idi yor di yü şar âbı t enhâ o ydı âşûb -ı cih ân eyl edi mihmân l âl e. 26. Olmasa çorb acı ta‘ yîn op arırdı gehî K eyf-i dü ş-nâb il e ad -n a‘ra-i m est ân lâl e. 27. D em-i ser mâd e b aşın ıra-i if âya çekü p Bir pi yâz i çre çeker ulle-i hi cr ân l âl e. 28. Edh emî câm e gi yüp t ekye-i gül-şen de vaîd Oldı hem-r en g-i f erîd-i çem eni st ân l âl e. 29. Şu‘le-p âş olmaġ-i çün dâġ-ı der ûnı her şeb Y adı kibrit-i sirâc itdi çerâġân lâl e. 30. Bir uluñdur b eçe-i şems-i cihân -tâb a dön üp Gül şenî t âcı ile itmed e devr ân lâle. 31. Ren g-i şeb -r en g-i süveyd â-yı d erûn-ı ‘ âşı Bö yl e t âb end e ger ek h em çü dıra şâ n l âl e. 32. N a ş-ı h eft-r eng ile bi r av-ı u zâdır b eñ zer Ebr-i nîsân e ki rî zân i de b âr ân lâl e. 33. Ġ âlibâ ıżr-ı çemen gi bi cih ând a olmı ş Leb-i sîr -âb -ı n em-i çeşme-i ayvân lâl e. 34. Tom-ı şîrîni görüp ‘aşıl a hem çü n Ferhâd D aġdan k endüsini eyl edi ġal ân l âl e. 35. Ren gden ren ge dön üp Gül ci b aşı-zâd e gibi Bo yadı al a gül-i gül-şeni f ett ân l âl e. 36. İdüp âyîn e-i ‘âlem ru -ı t âb -âverini Ser -t er âş oldı açu p gelse mürde-ġân lâl e. 37. A çdı b aşd erede filân d ereye od kim ol a Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008. 496.

(43) 497. Metin HAKVERDİOĞLU. İn ce donan ma gibi zîn et ü el vân l âl e 38. Çatdı ırlanġı ç ile mîr -i mü sellem ı çd an İtdi at arm a nic e ke şti -i or ân lâl e. 39. A çılup tâbi ş-i ur şîd -i cih ân -bân bil e gör Ren g-i yâûtı id er mühr-i Sül eymân lâl e. 40. Oldı nâ-yâb -ı ç emen he m-çü yegân e gevher Dürre-tü′t -t âc-ı afâ ġurre-i r a şân l âl e. 41. Şeb-çer âġa ni ce oldur dı cih ând a mâlik A çmasa dame gibi h er gi ce bir k ân l âl e. 42. Bu d a bir feyż-i üd âdır ki çem end e h er -sâl Oldı tâb-âver-i b âġ-ı şeh -i de vr ân l âle. 43. atı ra‘n â vü müf erri görünürdi dâ’i m K ef-i âaf gibi ol aydı zer-ef şân l âl e. 44. Dili serdî -i elem itmi ş iken âzürde Oldı bu d emd e b enim derdi m e dermân l âl e. 45. a bilür nua m ecâl im yo ġ iken buldı bu d em Midat-i âaf-ı î-şân ile ‘ünvân l âle. 45. Nice vaf eyl emesün âme-i a âb -ı hün er Oldı zîrâ ki yin e b â‘i

(44) -i isân l âl e. 46. ıl du‘ â âaf-ı î-şân a hemân ey Fey żî Ki acâ’ib demine oldı nigeh-b ân l âle. 47. Mesn ed -i adr -ı vezâr etde şer ef -r âz ol sun Bâġ-ı lufunda ne dem kim ola mih mân l âl e. KAYNAKLAR AYVAZOĞLU, Beşir, Güller Kitabı, Türk Çiçek Kültürü Üzerine Bir Deneme, Ötüken, İstanbul 2001. BAYRAM, Yavuz, Çiçeklerle Diğer Bitkilerin Dīvân Şiirine Yansımaları ve Anlam Çerçeveleri, OMÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Samsun 2001.. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(45) Lâle Devri ve Lâle İsimleri. 498. BÜYÜKTOSUNOĞLU, Mahmut, Sâhib Dede Dīv Dīvânı īvânı (Hayatı, Edebī Edebī Kişiliği ve Dīv Dīvânının īvânının Tenkitli Metni), Metni) Selçuk Ünv., SBE., Yüksek Lisans Tezi, Konya 1991. Faiz Efendi ve Şakir Bey (FŞM FŞM) FŞM Faiz Efendi ve Şakir Bey Mecmuası, Halet Efendi Kitaplığı, no 763, İstanbul. HAKVERDİOĞLU, Metin, Edebiyatımızda Lâle Devri ve Nevşehirli Damat İbrâhîm Paşa’ya Sunulan Kasideler İncelemeMetin, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Konya, 2007. KAM, Ömer Ferit, Divan Şiirinin Dünyasına Giriş, hazırlayan, Halil Çelik, MEB Yayınları, Ankara 2003. KARTAL Ahmet, Klasik Türk Şiirinde Lâle, Akçağ Yayınları, Ankara. POLAT, N. Hikmet, Türk Çiçek ve Ziraat Kültürü Üzerine (Cevat Rüştü’den Bir Güldeste), Kitabevi, İstanbul 2001. SEVGİ Ahmet, Mustafa Özcan, Ali Canip Yöntem’in Türk Edebiyatı Üzerine Makaleleri, İstanbul , Sözler Yayınları, 1996. TUMAN, Mehmet Nail, Tuhfe-i Naili - Dîvan Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri, (Hazırlayanlar: Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı), Ankara, Bizim Büro Yayınları, 2001.. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic. Volume 3/4 Summer 2008.

(46)