P yönetimini a¤›r biçimde elefltiren Org. Cemal Gürsel, Milli Savun- ma Bakan›na sundu¤u bir dizi öneri kabul görmeyince ordudan ayr›lm›flt›. Bakana gönderdi¤i mektup o dönem ayd›nlar›n›n devletten beklenti- lerini özetler:
“Memlekette çok fleyler yapt›¤›n›z muhakkakt›r, fakat bu da asla kâfi de¤ildir. Bu yap›lan iflleri sömürge yönetimleri de yapar, yap›yor ve yapm›fl- t›r. As›l mühim olan toplumun ruhunda yaflama flevk ve azminin gelifltirilmesi, hak ve hürriyet aflk›n›n köklefltirilmesi ve vatandafl idrakinin yüksek ve soylu duygularla donat›lmas›d›r. Olaylar bu yolda olmad›¤›m›z› göstermektedir.”
Büyük Yap›tlar›m›z
Konur Ertop
Düzen De¤iflikli¤i
1961 Anayasas›n›n Ifl›¤›nda Türkiye’nin
Sorunlar›na Çözümler:
27 May›s’a do¤ru geliflen direnifl hareketinde en büyük etkenin demokrasiye yan çizilmesi, a¤›rlaflan siyasal bask›
oldu¤u ileri sürülüyordu.
D
Do¤an Avc›o¤lu
Önerileri
Kamu Yönetimi Enstitüsü'nde arafl- t›rma asistanl›¤› yapm›flt›. CHP’nin kurdu¤u Araflt›rma Bürosu'nda çal›flt›.
Burada Ortak Pazar, Seçim Neticeleri, Türkiye için bir iktisadi ve sosyal politikan›n esaslar›n› tesbite yarayacak malzeme, Kalk›nma Meselemiz, Zira- atimizin Bugünkü Meseleleri, fiehir- lere Ak›n ve Mesken Dâvas›, Devlet Personel Meselesi gibi incelemeleri haz›rlad›. 1961 y›l›nda Kurucu Mec- lis'e girdi, Anayasa Komisyonu'nda
görev yapt›. 1961-1967 y›llar›nda Yön dergisinin yöneticisi ve baflyazar›y- d›. Yön dergisinin temel sorunu, toplumsal ve ekonomik kalk›nma için gerekli çözüm yolunu belirleyerek bunu uygu- lamaya sunmakt›. Toprak reformu, iktisadi ve siyasi alanlarda tam ba¤›ms›z- l›k, devletin güdümünde h›zl› bir sanayileflme Oysa 27 May›s’tan hemen sonra-
ki geliflmeler boyunca, mektupta anlat›lanlardan çok daha baflka beklen- tiler, öneriler ortaya kondu. Toplum- sal, ekonomik sorunlar ele al›narak çözüm yollar› araflt›r›ld›. Düzenin de¤iflmesi iste¤i dillerdeydi… Ancak de¤ifltirilmesi istenen düzeni tarihsel geliflmesiyle birlikte somut bir biçim- de tan›yanlar da pek azd›. Bu dönemde düzen de¤iflikli¤ini genifl bir çerçeve içinde ayr›nt›lar›yla inceleyerek ayd›nlar›n günde-
mine tafl›yan önemli bir yap›t, Do¤an Avc›o¤lu’
nun “Türkiye’nin Düzeni” adl› ince- lemesi oldu..
vc›o¤lu Fransa'da siyasal bi- limler ve ekonomi okumufl, Türkiye' ye dönünce Türki- ye ve Orta Do¤u
BD HAZ‹RAN 2015
A
Do¤an Avc›o¤lu’nun yay›m- lad›¤› bir Yön Dergisi kapa¤›
27 May›s 1960 Müdahalesi'nden sonra "Devlet Baflkan›" ilan edilen Orgeneral Cemal Gürsel, 30 May›s 1960 tarihinde Baflbakanl›k'ta düzenledi¤i ilk bas›n toplant›s›nda. Soldan sa¤a, Ulus gazetesi muhabiri Do¤an Kasaro¤lu, Dünya gazetesi muhabiri Nilüfer Yalç›n, Milliyet gazetesi muhabiri Mete Akyol ve "Baflbakan Yard›mc›s›" Albay Alparslan Türkefl.
savunuluyordu. Dergi ilk say›s›nda bini aflk›n ayd›n›n imzalad›¤› bir bildiriyle Türkiye’nin geliflme do¤rul- tusuna öneriler getirmiflti. Bildiriye göre Atatürk devrimleriyle amaçlanan ça¤dafl uygarl›k düzeyine ulaflmak, ulusal üretimi yükseltmekte gösterile- cek baflar›ya ba¤l›yd›. Topluma flekil vermek durumunda olan ayd›nlar›n belli bir kalk›nma felsefesi üzerinde anlaflmaya varmalar› gerekmekteydi.
Böyle bir kalk›nma felsefesinin hareket noktalar› ise,
bütün yurttafllar›n sefer- ber edilmesi, kitlelerin sosyal adalete kavufltu- rulmas›, sömürünün kald›r›lmas›, demokra- sinin kitlelere mal edil- mesiydi.
ildiride bu kal- k›nma yolu, “Ye- ni Devletçilik”
diye adland›r›lm›flt›.
Avc›o¤lu’nun dergide Türkiye’nin kalk›nmas›
için gelifltirdi¤i yol haritas›, sosyalist ve Atatürkçü nitelikteydi: “Radikal fakat insani bir sosyalizmden yanay›z.
(…) Sosyalizmi halkç›l›k, devletçilik, devrimcilik, laiklik, Cumhuriyetçilik ve milliyetçilik ilkelerine dayanan Atatürkçülü¤ün en tabii sonucu ve de- vam› say›yoruz. Sosyalizmin Atatürk devrimlerini gelifltirme ve ileri götür- me yolu oldu¤una inan›yoruz.”
Yazar›n 1969'da Yunus Nadi ödülünü kazanan Türkiye'nin Düzeni yap›t›nda, son 200 y›l boyunca süre- gelen kalk›nma-Bat›l›laflma çabalar›-
n›n neden baflar›s›z kald›¤› aç›klan›- yordu. Avc›o¤lu soruyordu:
“Mazlum milletler aras›nda ilk kurtulufl savafl›n› Türkiye vermifl ve devrimler yoluyla ba¤›ms›zl›k içinde ça¤dafl uygarl›¤a ulaflmay› amaç edinmifltir; ama bugün neden yine ba¤›ms›zl›ktan söz etmekte ve ça¤dafl uygarl›k düzeyini çok uzaklarda görmekteyiz? Gidifl nereyedir ve bu gidiflle kalk›nabilir miyiz?”
Sorunun yan›t›n› flöyle özetle- miflti: “'Neden kalk›na-
mad›k, nas›l kalk›n›- r›z?' sorusu, 'Bu düzen nedir ve nas›l de¤iflir?' sorusuyla efl anlaml›- d›r. Kemalizmin 'ba-
¤›ms›zl›k' ve 'ça¤dafl uygarl›k' diye özetleye- bilece¤imiz iki büyük ülküsünü gerçeklefltir- me yolunda en büyük engeli, bugünkü düzen teflkil etmektedir.
Türkiye'mizin 20-25 y›l içinde kalk›n›p ça¤dafl uygarl›¤a ulaflmas›n›n temel flart›, yürürlükteki düzenin de¤ifltirilmesidir.
Yeni bir düzen nas›l kurulacakt›r?
Denemenin son bölümünde bu soruyu cevapland›rmaya ve düzen de¤iflikli¤i ve kalk›nma için gerekli stratejiyi çizmeye çal›flt›k.”
Avc›o¤lu’nun yap›t›nda yeni bir düzen aray›fl›yla ilgili olarak Tanzimat döneminden bafllayarak tarih boyunca yaflanan geliflmelerin aksayan yanlar›
konu edinildikten sonra Cumhuriye- t’in kurulufl döneminin sorunlar› genifl biçimde ele al›nmaktad›r:
Avc›o¤lu’nun dergide Türkiye’nin
kalk›nmas›
için gelifltirdi¤i yol haritas›,
sosyalist ve Atatürkçü nitelikteydi.
B
“Kurtulufl Savafl›yla ba¤›ms›z kalk›nma olana¤›n› bir ölçüde elde eden ülkemiz, milli bir kapitalizm ku- rarak, kalk›nma ve ekonomik ba¤›m- s›zl›¤› gerçeklefltirmeyi denemifltir.
Ne var ki milli olmas› istenen kapita- listler fabrika kurmak yerine ç›karlar›
gere¤i, Bat› firmalar›n›n komisyon- culu¤una yönelmifller, hafif tüketim sanayii alan›nda kurulan tek tük fabrika, makine yedek parça ve teknik bilgi bak›m›ndan Bat› firmalar›na ba¤l› kalm›flt›r. Politik ba¤›ms›zl›k, ekonomik ba¤›ms›zl›kla tamamlana- mam›flt›r. Daha sonralar› yeniden
‘Tanzimat Batıc›l›¤›’na dönülmüfl, yabanc› sermaye ve borçlanmalarla kalk›nma bir kez daha denenmifltir.”
“Türkiye’nin Düzeni” araflt›r- mas›, tarih içindeki geliflmeleri gös- terir. Farkl› kalk›nma yollar›n› tan›t›r.
Ülkede süregelmifl düzenin kesin olarak de¤iflmesi gerekti¤i sonucuna var›r:
“Kalk›nma ya da Atatürk’ün deyimiyle ça¤dafl uygarl›¤a ulaflma
sorunu, toplumun yeni güçlerle yeniden düzenlenmesini gerektirmek- tedir. Kalk›nma, toplumsal düzen ve güçlerle ilgisiz, soyut bir para, kredi, tasarruf, yat›r›m v.b. ayarlamas›ndan ibaret de¤ildir. Bir düzen de¤iflikli¤i sorunudur.”
ncelemede baflka ülkelerin kalk›n- ma yollar› anlat›ld›ktan sonra Türkiye’ye uygun modelin ne olabilece¤i araflt›r›lm›flt›r:
“Cumhuriyet Türkiye’si de, 1923’
ten sonra toprak a¤as›, komprador ve tefeci egemenli¤ine son verecek düzen- leme tedbirlerine gitmeden bir milli kalk›nma yoluna girmifltir. Kalk›n- ma bu tutucu toplumsal güçleri kuvvetlendirmifl- tir. Devletçilik de ayn› yönde iflle- mifltir. Kuvvetle- nen bu güçler, ilk f›rsatta milli kal- k›nma yolunu b›rak›p yabanc›
sermayeye s›¤›n- m›fllard›r. Böylece devletçi milli kalk›nma özlemlerinden Amerikan tipi kalk›nmaya geçilmifltir. fiimdi dava, bir ç›kmaz yol olan Amerikan tipi kalk›nmadan kurtulup milli devrimci ya da devletçi kalk›nma yoluna girebilmektedir.”
Bu noktada inceleme art›k Türkiye için devrimci kalk›nma yolunu aç›kla- maya giriflir. Devrimci bir iktidar›n en genifl biçimde demokrasiden yana
BD HAZ‹RAN 2015
‹
olmas› gerekti¤i aç›klan›r. Yazar demokrasinin Türkiye’deki geliflme- lerini sorgulamaktad›r:
“Atatürk’ün devrimlere ve toprak reformu yapmaya yönelmifl otoriter tek parti rejimi mi daha demokratiktir, yoksa toprak reformu yapmay› redde- den güçleri devaml› iktidara getiren bugünkü liberal rejim mi? Atatürk rejimi otoriterdir fakat daha demok- ratiktir.”
Demokrasi konusunun seçimleri, sand›ktan niçin hep tutucu iktidarlar›n ç›kt›¤› sorusunu gündeme getirmesi kaç›n›lmazd›r. ‹ncelemenin ortaya koydu¤u sonuç, kitle oyunun ba¤›ms›z olmad›¤›, genifl ölçüde tutucu güçlerin ekonomik ve ideolojik etkisi alt›nda bulundu¤unu göstermektedir:
“Tutucu güçlerin oy üzerindeki egemenli¤i, genel oya dayanan parla- menter sistemin, tutucu bir rejim haline gelmesine yol açmaktad›r. Kitle oyunun ba¤›ml› durumdan kurtar›la- bilmesi için radikal bir toprak refor- mu, millilefltirmeler ve güvenlik sa¤la- y›c› kurumlar gereklidir. Fakat genel oyun iflbafl›na getirdi¤i güçler, kitle oyunun ba¤›ms›zl›¤›n› sa¤layacak reformlar›n gerçeklefltirilmesine en büyük engeli teflkil etmektedir. Bu çeliflmenin nas›l çözülece¤ini kestir- mek kolay de¤ildir.”
ürkiye’nin Düzeni dönemin ayd›nlar›n›, siyasetçilerini derin- den etkilemifltir. Yaz›l›fl›ndan yar›m yüzy›l sonra, Türkiye halk›
önemli geliflmelerin öncüsü bir seçim- de oy kullanmaya haz›rlan›rken Avc›- o¤lu’nun yap›t› yeni bir bas›m›yla
yeni okur kuflaklar›na sunulmufltur.
Yap›tta verilen bilgiler, gelifltiri- len düflünceler, bofla gitmifl y›llar›n ard›ndan önemini günümüzde de sürdürmektedir:
“Milli kalk›nma yöntemiyle ülkemizin 15-20 y›l içinde kalk›nmas›, tam ba¤›ms›zl›¤›n› sa¤lamas› ve ça¤dafl uygarl›k düzeyindeki onurlu yerini almas› mümkündür. Yaln›z bunun için gerçekten devrimci olmak,
‘idare-i maslahatç›l›k’tan (iflleri oluruna b›rakmaktan) kesinlikle kaçmak, ve d›fl destekli tutucu güçler koalisyonunun say›s›z tuzaklar›n› bofla ç›kartmak gereklidir.”•
T
Kitle oyunun ba¤›ml› durumdan kurtar›labilmesi için
radikal bir toprak reformu,
millilefltirmeler ve güvenlik sa¤lay›c›
kurumlar gereklidir.
Do¤an Avc›o¤lu
