YENI KRONOLOJIK 'VERILER I~I~INDA ~ON~A KALIP
YAPIMI KASELER~N~N BAZI SERILERININ
DE~ERLENDIRILMESI
B~NNUR GÜRLERHellenistik serami~in geni~~ repertuar~~ içerisindeki belli ba~l~~ gruplardan biri olan kal~p yap~ m~~ kaselerde en önemli kriter dekorasyon olarak kabul edilir. Bu düzen içerisinde ~ekil serilerinden birinin di~erinin yerini almas~~ önemli noktay~~ olu~turur. Bununla beraber kal~p yap~m~~ kaseler gerçek seri üretim de~ildir. Her usta motifleri kendi dü~üncesine göre kompoze eder, kompozisyonda kendi yöntemlerini kullan~r, damga serilerini üretir ve dü-zenler. Kal~plarda damgalarla farkl~~ desenler olu~turmak ustan~n zevkine ba~l~d~r. Bu sistem en az~ndan orijinal damgalar~n tek olarak yap~ld~~~n~~ gös-terir. Kullan~lan s~n~fland~rma sistemi buna göre geli~mi~tir'. Problemlerden biri damgalar~n farkl~~ atölyelerde taklit edilmeleri ve bir stilden di~erine ge-çi~in kesin olmay~~~d~r. Hamur ve f~rnis renkleriyle kal~pta kullan~lan damga-lar~n sm~fland~nlmas~~ da ay~r~m yapmaya bir dereceye kadar yard~mc~~ olur'.
Bugün Hellenistik seramik kronolojisi tam olarak kurulamam~~t~r. Atina Agoras~'nda oldu~u gibi ayn~~ yer için farkl~~ tarihler verilebilmektedir3. Bu du-rum kal~p yap~m~~ kaseler için de geçerlidir. Attika d~~~ndaki kaselerin detayl~~ kronolojisi henüz otu~turulmam~~ur4. Fakat Atina'da da üretime ba~lama ta-rihi çeli~kilidir. Kal~p yap~m~~ kaselerin Atina'da ilk defa üretilmeye ba~lan-mas~~ tarihini H.A. Thompson yakla~~ k M.Ö.275, G.R.Edwards yakla~~ k M.Ö.250, S.I. Rotroff M.Ö.240-220 aras~~ olarak verirler'''. Üretimin ba~lamas~~ Korinth ve Argos'da M.Ö.3.yüzy~l~n son çeyre~inde, di~er Peloponnes mer-
I J. Bouzek, Studies of Greek Pottery in the Black Sea Area, Prague 1990, 53.
2 Bouzek 1990, 61.
3 H.A. Thompson, "Two Centuries of Hellenistic Pottery", Hesperia 3. 1934, 311-480; S.I.Rotroff, The Athenian Agora XXII, Hellenistic Pottery Athenian and Imported Moldmade Bowis, Princeton Nj. 1982,107-112.
'I G. Siebert, "Les Bols a Reliefs:Une Industrie D'Art'De L'Epoque Hellenistique et Romaines", Ceramiques Hellenistiques et Romaines. Centre de Recherches D'Historie Ancienne Annales Litteraires De L'Universite de Besançon, Volume 36, Paris, 1980, 63-66.
420 BINNUR GÜRLER
kezlerinde biraz daha sonrad~r'. Teselya'da Demetrias'da kal~p yap~m~~ kaseler M.Ö. geç 3. yüzy~ldan önce bilinmemektedir°. Delos'taki en erken parçalar yakla~~k M.Ö.200'dendirs. Pergamon'daki en erken parça ise Asklepieion'da yap~~ evresi 8'den gelmi~tir ve M.Ö.3.yüzy~l~n sonuna tarihlenir". Ephesos'daki buluntular M.Ö.200'den biraz erken bir tarihi gösterirw. Tarsus'daki en er-ken parçalar M.Ö.geç 3. ve erer-ken 2.yüzy~la tarihlenen tabakada bulunmu~-tur".
Yeni tip seramiklerin üretilmesi seramik kronolojisinin kurulmas~na yar-d~ mc~~ olmakla beraber kal~p yap~m~~ kaselerin kronolojisi özel problemlerle doludur°2. Kal~plar~ n yap~lmas~~ kaselerin yeniden üretilmesine olanak Sa~lar. ~ekil, teknik ve dekorasyon ise yaln~z d~~~ s~ n~ rlar~~ saptamaya yeterlidir. Kaseler form ve süsleme geli~imine sahip de~ildir". Kalitedeki de~i~iklik de sa~lam bir tarihleyici kriter olarak kabul edilemez. Kal~p yap~m~~ kaselerin kronolojisinin kurulmas~nda tarih verebilecek malzemeyle beraber bulun-duklar~~ kontekstler önemlidir.
~onia bölgesi kentlerinden Metropolis'te stoan~n kuzey bölümünde sik-kelerle tarihlenen tabakalarda kal~p yap~ m~~ kaselerin çe~itli serilerine ait buluntular vard~ r". M.Ö.280-258e tarihlenen iki adet bronz Ephesos sik-kesi 15 ile beraber bulunan çam kozala~~~ dekorl~~, küçük yaprak dekorlu, bit-kisel dekorl~~, figürlü ve konsantrik yar~m daire dekor!'" kase parçalar~~ bu se-rilerin üretiminin M.Ö.3.yüzy~l~n ikinci çeyre~inden önce ba~lam~~~ oldu~unu (i G. Siebert, Recherches sur tes ateliers de bols a reliefs du Peloponnese a I'epoque helle-~~istique, Paris 1978, 159-189.
7 I. Beyer, V. Von Graeve, U. Si~~~~, Das Anaktaron, Demetrias I, Bonn 1976, 96, 114-121. 8 A. Laumonier, La Ceramique hellenistique a reliefs, 1, Atelier "Ioniens", Delos XXXI, Paris 1978, 7.
9 O. Ziegenaus, G. De Luca, Das Asklepieion, AvP XI, 1, Berlin 1968, 123-125, Taf.43 no.158.
19 V. Mitsopoulos-Leon, Die Basilika am Staatsmarkt in Ephesos Kleinfunde, 1.Teil: Keramik hellenistischer und römischer Zeit, FiE IX 2/2;, Wien 1991, 13--67.
it Jones, The Hellenistic and Roman Periods, Excavations at Gözlü Kule, Tarsus Vol.!, Princeton 1950, 163.
12 Siebert 1980, 55. 13 Agora XXII, 6.
I I B. Günler, Metropolis'in Hellenistik Dönem Serami~i, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, ~zmir 1994 (Yarnlanmam~s doktora tezi), 3-5.
15 N. Breitenstain, W. Schwabacher, Sylloge Nummorum Graecor~~ m. The Royal Collection of Coins and Medals, Danish National Museum, Cope~lhagen 1942, No.269; B. V.Head, A Catalogue of tl~e Greek Coins of lonia in the British Museum, London 1892, PI.X-10.
~ON~A KALIP YAPIMI KASELER~~ 421
gösterir. Di~er merkezlerde de kal~ p yap~ m~~ kaselerin üretimi Metropolis'tekine yak~n bir tarihte ba~lam~~~ olmal~d~r.
Tire Müzesi'nde korunan ve Tire civar~ndan sat~n alma yoluyla müzeye kazand~r~lan üç adet kal~p yap~m~~ kaseyi bu veriler ~~~~~ nda de~erlendirebili-riz. Kaselerin üçünde de gözlenen iç ve d~~~ yüzeylerini kaplayan ince kireç tabakas~n~n ortak özellik olarak belirtmek gerekir. Bu tür kireç tabaklar~~ me-zar hediyesi seramikler üzerinde görülmekte ve meme-zarda bulunduklar~~ or-tamdan kaynaklanmaktad~r. Olas~l~kla bu üç kase ayn~~ mezardan ç~kar~lm~~-t~r.
Kal~p yap~m~~ kaselerde iki yayg~n tip vard~r: Attika tipi ve Delos tipi. Delos tipi daha s~~d~ r ve içe meyilli duda~a sahiptirt". B u tip güney ve merkezi ~onia'daki bir çok kentte üretilmi~tir. Kuzey ~onia ve Aiolis kaseleri ise farkl~~ form gösterirler'''.
Örneklerimizden ikisi ~onia, biri ise Pergamon etkili ~onia kasesidir. A~~z çap~~ 12, 6 cm, yüksekli~i 6, 4 cm olan 1 nolu kasets bitkisel dekorludur (Çizim I, Resim 1). Bitkisel kalyx üzerinde k~vr~m dallardan olu~an süsleme band~ na sahiptir. Bu band~n üzerinde ion kymationu dizisinden olu~an çerçeve bulunur. Dip teki madalyonda büyük ve küçük petallerin alternatif s~-raland~~~~ 6x6 petalli çiçek rozet yer al~r. Bej renkte, mikal~, yumu~ak hamura sahip olan bu kasenin üzerinde çok az yerde korunmu~~ k~rm~z~-siyah alacal~~ firnis vard~r. D~~ta ve içte büyük bir k~s~m ince kireç tabakas~~ ile kapl~d~r.
Bitkisel dekorl~~~ kaseler kal~ p yap~ m~~ kaselerin erken gruplar~ ndand~ r t". Anadolu merkezlerinde üretimlerine ba~lanmas~~ ile ilgili kesin tarih yoktur. Bu tip dekorasyona sahip kaseler Ephesos'da ve Kyme'de en erken M.Ö. 200'e, Pergamon'da M.Ö.2.yüzy~l~n ikinci çeyre~ine, Labranda'da M.Ö. 2. yüzy~l~n ikinci yar~s~ na tarihlenir". Geç üretimlere Kyme'de kesin bir tarih
DiThompson 1934, 454.
17 Thompson 1934, 459; Bouzek 1990, 65. 18 Tire Müzesi envanter no. 78/17.
I" F. Cottrby, Les Vases grecs a Reliefs, Paris 1922, 334; Thompson 1934, 455; G.R. Edwards, Corinthian Hellenistic Pottery, Corinth Vol. VII, Pan III, Princeton 1975, 156; Agora XXII, 18.
241 FiE IX 2/2, 67-68, Taf.76-79; J. Bot~zek, L. Jansova, Anatolian Collection of Charles University, Kyme I, Praha 1974, 36; AvP XI, 1, Pl. 50, 294a; P.Hellström, Pottery of Classical and Later Date Terracotta Lamps ard Glass, Labraunda Vol.11, Parti. Lt~ nd 1965, 21. P1.9, 10.
422 B~NNUR GÜRLER
verilemezken, Labranda'da M.Ö.l.yilzy~ l~ n ilk yar~s~~ önerilmektedir". Anadolu d~~~ nda bitkisel dekorlu kaselerin üretimine ba~lanmas~~ ile ilgili ta-rihler Atina Agoras~'nda H.A.Tl~ompson taraf~ndan verilen M.Ö.3. yüzy~l~ n ilk çeyre~inin sonlar~, yine ayn~~ yer için S.I.Rotroffun verdi~i M.Ö.3. yüzy~l~n son çeyre~i, G.R.Edwards'~n Korinth için verdi~i M.Ö.250'dir22. Metropolis buluntular~~ bitkisel dekorlu kal~p yap~m~~ kaselerin M.Ö.3. yüzy~l~n ikinci çey-re~inden önce üretilmeye ba~lanm~~~ olduklar~n~~ ve M.Ö. 1. yüzy~l içlerine ka-dar üretilmeye devam edildiklerini gösterir".
Delos'ta çiçekli k~vr~m dal motifi çok say~da kase üzerinde görülür". Delos'taki bu kaseler Apollonios atölyesinin ürünüdür. Ayn~~ atölyenin Ephesos'da bulunmu~~ kaselerinde de geni~~ alanda daha hareketli düzenlen-mi~~ seyrek kompozisyonlar vard~r". Yatay düzenlendüzenlen-mi~~ bitkisel frizler Delos atölyelerinde tan~ mlanm~~~ ~onia özelli~idir. Bitkisel dekorlu kaselerde alt gruplar kalyx üzerindeki frizin süslemesi için seçilmi~~ motife göre yap~l~ r. Bitkisel kalyx üzerindeki iki ya da ikiden fazla bordür biçimindeki dekoras-yona Karadeniz'deki baz~~ yerle~imlere ihraç edilmi~~ ~onia kaselerinde rastla-n~r21. Bunlarda k~rm~z~-siyah alacal~~ firnis vard~r. Bu kaseler Ephesos'un siyah f~ rnis kaselerinden sonra ithal edilmi~~ en yayg~ n gruptur27. Dinyeper Bölgesi'nde, Khersonessos'da, K~r~m civar~nda, Olbia'da ve Ban Pontus'ta çift renkli s~~~ ~onia kaselerinin özellikle bitkisel dekorlu gruplar~~ ele geçmi~tir". Bu iki renkli sistemin M.Ö: 2. yüzy~ l~ n ikinci yar~s~nda popüler oldu~u dü~ü-nülmektedir". Oysa ~onia'daki baz~~ kesin tarihli buluntular bilinçli olarak meydana getirilen bu iki renkli firnisin M.Ö. 3. yüzy~l~n ilk yar~s~nda da kul-lan~ld~~~n~~ göstermektedir".
1 nolu kasenin yayvan formu ve dekorasyonu M.Ö.2.yüzy~l Delos bulun-tular~ ndan tan~ n~ r'''. Laumonier üretimi Bat~~ Anadolu k~y~lar~ na verir.
21 Kyme I, 36-38; Labraunda II, 1, 21.
22 Thompson 1934, 315, 328; Agora XXII, 18; Gorinth VII, III, 156.
23 B. Güder 1994, 3-4.
21 Delos XXXI, P1.34 no.437, P1.35 no.1442, 1451, 1452. 25 F~E IX 2/2, Taf. 77 D4.
20 Bouzek 1990, Fig.24 no.2, Fig.25 not, P1.20 no.1-3, P1.23 no.2.
27 Bouzek 1990, 74.
28 Bouzek 1990, 64, 75. 29 Bouzek 1990, 70.
38 B. Güder 1994, 153, 154, 156, 157, 158, 160, 161, 162, 166, 168, 170, 172, 174.
~ON~A KALIP YAPIMI KASELER' 423
Samos'da benzer k~vr~m dall~~ bordürler, yayvan kaseler üzerinde izlenir32. ~skenderiye'de Mustafa Pa~a Nekropolü'ndeki 7 nolu mezarda yayvan formlu bir kase üzerinde ayn~~ dekorasyon bulunur. Bu mezar ve buluntular~~ M.O.2.yüzpla verilir33. Ephesos da bu tür kaseler üreten üretim yerlerinin ba~~nda gelmektedir31. Benzer bitkisel dekora sahip parçalar burada da bu-lunmu~tur35. Tomis nekropolünde benzer form ve dekorasyona sahip kaseler vard~r36. Mezarlardan birindeki paralel örnek kontekstiyle beraber M.O.3.yüzy~l sonu- 2.yüzy~l ba~~na tarihlenmi~tir".
A~~z çap~~ 12, 5 cm., yüksekli~i 6, 9 cm olan 2 nolu kase38 form aç~s~ ndan ~onia kaselerinden farkl~ d~ r (Çizim 2, Resim 2). Daha derindir ve yar~m küreseldir. Çerçeve motifi olarak ~on kymationu kullan~lm~~t~r. Bunun alt~n-daki kase gövdesi dipteki madalyona kadar bölünmemi~~ bir alan olarak dü-~ünülmü~tür. Üst k~s~mda bo~a ba~lar~~ aras~ nda girlandlar, bu girlandlar~ n üstlerindeki bo~luklarda çiçek rozetler yer al~r. Bu s~ ran~ n alt~ nda akanthus ve lotus yapraklar~ndan olu~an bitkisel kalyx ve dipte yedi petalli çiçek rozet vard~r. Kasenin, k~r~klar~~ yap~~t~r~lm~~ur. Kiremit rengi, mikal~~ hamura sahip-tir. K~ rm~z~-siyah alacal~~ firnis çok az yerde korunmu~tur. Gövde içi ve d~~~~ ince bir kireç tabakas~yla kapl~d~r. Kuzey ~onia ve Aiolis (Pergamon, Kyme ve Myrina) kase gruplar~~ farkl~~ form gösterirler". 2 nolu kase form ve dekoras-yon aç~s~ndan Pergamon stiline yak~nd~r. Olbia'da ve Panticapaeum'da Pergamene stiline yak~n ~onia kaseleri üzerinde girlandlardan ve üstlerindeki bo~luklara yerle~tirilmi~~ çiçek rozetlerden olu~an düzenlemeler görülür °". Pergamon stiline yak~ n bu kaseler kabad~ r. Firnisleri Kyme'nin erken evre-sindeki kaselerinkine benzer". Motifler Myrina atölyelerindekileri ya da onunla ilgili olanlar~~ hat~rlat~r42. Olas~l~kla Pergamon etki alan~n~n ürünleri-
32 A.E.Furtwangler, H.J.Kienast, Der Nordbau Im Heraion von Samos, Samos Band III,
Bonn 1989, 138, Abb.29 no.12.
33 A. Adriani, Annuaire du Musee Greco-Romain (1933-34/ 1934-35), La Necropole De
Moustafa Pacha, Alexandrie 1936, 146, Fig.67 no.2, Fig.69.
31 F~E IX 2/2, 69. r~~ F~E IX 2/2, Taf. 76 D2.
36 Bouzek 1990, Fig.24 mezar XXX.
37 M.Bucovala, Necropole Elenistice La Tomis, Constanta 1967, 45-46.
38 Tire Müzesi envanter no. 78/16. Thompson 1934, 459; Bouzek, 65. Bouzek 1990, Fig.28 no.2, Fig.32 no.4. Kyme I, 19-21.
424 B~NNUR GÜRLER
dir '3. Kyme'de girlandlarla süslü Pergamon etkili kal~p yap~m~~ kaseler" Pergamon'daki paralel örnekler IS dikkate al~narak M.Ö.2.yüzy~l~n ikinci yan-s~na verilirler. Karadeniz'in kuzeyine ihraç edilmi~~ ürünler aras~nda bu kase-ler de bulunur. Tomis'de, bir mezarda kontekst içinde ele geçen girland be-zemeli kase M.Ö.2.yüzy~l sonuna verilmi~tir"'.
3 nolu kase°7 12 cm. a~~z çap~na, 7 cm. yüksekli~e ve a~~ motifi ya da
çok-gen dekorasyona sahiptir (Çizim 3, Resim 3). Çokçok-genlerin çift kaz~ma çizgi ile verilmi~~ konturlar~~ aras~ndaki bo~luldar kabar~k noktalardan olu~an dizi-lerle doldurulmu~tur. S biçimindeki spiral motiflerinin dizisiyle çerçeve dü-zenlenmi~tir. Bu tür dekorasyona sahip kal~p yap~m~~ kaselerin ilk üretimleri Atina'da M.Ö.150 civar~na, Kolinth'de M.Ö.160-146 aras~na verilir'". Bu de-korasyon sistemi Labranda, Antiokhia, Tarsus, Delos ve ba~ka yerlerde de gö-rülür"'. 3 nolu kase bej renkli, mikal~, yumu~ak hamurludur. K~rm~z~-siyah alacal~~ firnis çok az yerde korunmu~tur. ~çte ve d~~ta kireç tabakas~~ vard~r. Dekor aç~s~ndan benzeri M.Ö.2.yüzy~l ortalar~na tarihlenen Thompson'un Grup D'si içinde yeral~rs°. Bu dekor kal~p yap~m~~ kaselerden çok di~er form-lar üzerinde ve erken Hellenistik'den itibaren görülür'". Panticapaeum'a ih-raç edilmi~~ benzer örnekler ~onia kasesi olarak tan~mlanm~~t~r'''. Bu kaseler Zabelina taraf~ndan Samos üretimi olarak yorumlanm~~t~r53.
1 nolu kasenin kesin tarihli yak~n paralellerin'in M.Ö.3.yüzy~l~n ikinci çeyre~ine tarihlenmesir", 2 nolu kasenin girlandl~~ dekorasyonunun Pergamon etkisi göstermesi ve Pergamon etkisinin ~onia üretimi seramikle-rin çe~itli gruplar~~ aç~s~ndan M.Ö.2.yüzy~ldan daha erken tarihler için de söz
13 V.S. Zabelina, Importnyje megarskije casi iz Pantikapeia, 1984, 174, Fig.11; Bucovala 1967,
76-77.
Kyme I, Fig.3 no.49-52.
AvP XI, 1, p1.54-55 (Yap~~ evresi 12).
tit
Bucovala 1967, 45.
17 Tire Müzesi envanter no. 78/18.
Thompson 1934, 381; Agora XXII, 39; Corinth VII, III, 179-180.
Labraunda ~~. 1 65, PI.11 no.155; Tarsus I, 224-225, Fig.131 no.180; F.O. Waage, Antioch on the Orontes IV, I, Ceramics and Islamic Coins, Princeton N.J. 1948, 30, Fig.15 no.19-21; R. Zahn, "Hellenistische Reliefgefasse aus Siidrussland", JdI 23, 1908, 64-67.
Thompson 1934, 370, Fig. 69a-b D38.
31 Courby 1922, Pl. XII, 7. 32 Bouzek 1990, Pl. 18 no. 9. 33 Zabelina 1984, 176.
~ON~A KALIP YAPIMI KASELER! 425
konusu olmas~ 55, 3 nolu kasedeki çokgenlerden olu~an ve kal~ p yap~ m~~ kase-lerde çok yayg~ n olmayan dekorasyonum~n Hellenistik serami~in ba~ka grup-lar~nda erken örneklerde görülmesi5' bu üç kase için M.Ö.3.yüzy~ l~ n ikinci yar~s~~ civar~ m tarih olarak önermemiz gerekti~i sonucunu ç~ kar~ r. Üçünün de iç ve d~~~ k~s~ mlar~ n~~ kaplayan ayn~~ yap~daki ince kireç tabakas~~ mezar için-deki durumlar~ ndan kaynaklanmaktad~ r. Belki de bu üç kase ayn~~ mezarda ele geçmi~tir. Pi~me ~s~s~~ ve kilin de~i~ik yataklardan al~ nmas~~ nedeniyle ha-mur renkleri farkl~ la~m~~~ olabilir. Fakat kaselerin k~rm~z~-siyah alacal~~ firni-sinin renk ve yap~s~~ ile a~~z çaplar~~ ve yükseklikleri de ortak özellikler ta~~r.
D.Behr, "Nene Ergebnisse z~~r pergamenischen Westabhangkeramik", Ist Mitt 38, 1988, Abb. 13, 14, 15, 16.
Binnur Günler
1:(•sini I-1 Nolu Kase
Resim 2-2 Nol~~~ Kase
Bh~nur Güder
Çizim 1- 1 Nolu Kase Ölçek 1:1
Binnur Günler
•
Çizim 2- 2 Nolu Kase Ölçek 1:1
Binnur Günler
Çizim 3- 3 Nolu Kase Ölçek 1:1
