AYAKKABI BIÇIMLI KAPLAR
AYNUR ÖZFIRArPi~mi~~ topraktan yap~lm~~~ olan kaplar bazen ayak biçimli olu~lanyla dik-kat çekicidirler. Anadolu'da Geç Neolitik Ça~'dan beri bilinen' bu türde kaplar özellikle Orta Tunç Ça~~ nda yayg~n bir kullan~m alan~~ bulmaya ba~-lam~~~ gibidir. Samsun/~kiztepe2 ~lk Tunç Ça~~ I ve Bo~azköy'den3 ~lk Tunç Ça~~ III'e tarihlenen birer örne~in yan~s~ra M.Ö. II. biny~la ait Kültepe, Ali~ar ve Bo~azköy'den ayakkab~~ biçimli kaplar bu türün en güzel örnekleri aras~nda say~labilirler. Benzer durum Transkafkasya ve Do~u Anadolu bölgeleri için de geçerlidir. Bu bölgelerde Orta Tunç Ça~~ ile birlikte ba~layan ve "Van-Urmiye Boyal~lar~" denen boya bezemeli çanak çömlek gelene~inde ayakkab~~ biçimli kaplar~n özel bir önem ta~~d~~~~ oldukça belirgindir. A~a~~da müzelerimizdeki bu türde baz~~ örnekler ele al~narak özellikleri üzerinde durulacakt~r. Asl~nda bu konu çok önceleri Azarpay4 taraf~ndan etrafl~ca ele al~nmakla birlikte, o tarihlerde Transkafkasya ve Do~u Anadolu yüksek yaylas~n~n Orta ve Son Tunç Ça~~ kültürleri hakk~nda yeterli bilgiler mevcut de~ildi.
Transkafkasya ve Do~u Anadolu'da bugüne kadar müzelere ula~a bilmi~~ ayakkab~~ biçimli kaplar~ n hemen tamam~~ kaçak kaz~lar yoluyla gelmi~tir. Sa~lam durumlar~ndan anla~~laca~~~ gibi, buluntu yerleri de mezarlar ol-mal~d~r. Nitekim, bugüne kadar M.Ö. II. biny~l için oldukça önemli olan Ku-zeybat~~ iran'da Haftavantepe ve Geoytepe, Azerbaycan'da Üzerliktepe ile Nahç~van'daki II. Kültepe gibi tabakah yerle~me yerlerinde yap~lan kaz~larda, parçalar halinde de olsa ayakkab~~ biçimli kaplara rastlanmam~~t~r.
Yrd. Doç. Dr. Aynur Özfirat, Yüzüncü Y~l Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi Anabilim Dal~, Kampüs, 65080-VAN
1 Höyf~cek'te bulunmu~~ bu döneme ait ayakkab~~ biçimli kap için bh. Umurtak 1996: 487
vd., lev. 6/3, 12/6; Duru 1999: 178, res. 19.
2 Bilgi (basluda): Res. 1
3 Seeher 1999: 418, res. 1.
Do~u Anadolu yüksek yaylas~~ Orta ve Son Tunç Ça~~ çanak çömlek kültürlerinde ayakkab~~ biçimli kaplar ba~l~ca iki tipe ayr~labilir: a- K~sa konçlu çar~klar; b- Uzunca konçlu botlar. Müzelerimize sat~n alma yoluyla girmi~~ olan bu kaplar~n ~ahtahu örne~i hariç Van Gölü'nün bat~s~nda, Ahlat, Mu~, Bulan~k ve Malazgirt'in yüksek yaylalar~ndaki ya~malanan mezarlardan geldi~i anla~~lmaktad~r.
o- K~sa konçlu çar~ldar: ~lk gruba giren bu kaplar k~sa konçlu ve uçlar~~ yukar~~ do~ru kalluk birer çar~k biçimindedir. A~~z kenarlar~~ basittir. Van Mü-zesi'nde bu tipin üç güzel örne~i vard~r. Her üçü de müzeye sat~n alma yo-luyla girmi~~ bulunan bu kaplar~n ikisi boya (1-2), di~eri ise kaz~ma (3) beze-melidir.
1-2: Boya bezemeli örnekler 15.5 cm. uzunlu~unda ve 10.5 cm. yüksekli-~indedir; a~~z çaplar~~ 4.5 ve 5.5 cm. dir. Bu iki kap adeta bir çift gibidir ve müzeye de beraberce getirilmi~lerdir (Env. no: 74. 17. 229; res. 1/1-2; 2). Oldukça küt formdaki kaplar~n tabanlar~~ tümüyle yere basmaktad~r. Aya~~n burnundaki yukar~~ kalluk uç, kab~n bu k~sm~na sonradan yap~~ur~lan bir ek-lentiyle sa~lanm~~t~r. Bir aya~~n gerçek anatomisini d~~a vuran hiçbir özelli~e sahip de~illerdir. Her ikisinin de orta derecedeki kum katk~l~~ hamurlar~~ kah-verengindedir. Hamurunun renginde astarh olan kaplar orta derecede pisi-rilmi~tir. üst k~s~mlar~na krem renginde ikinci bir astar sürülerek bunun üzerine motifler siyah ve kiremit renkte boya ile yap~lm~~t~r. Kaplar~n alt k~sm~nda, tabana yak~n bölümde, topuktan ayak ucuna de~in kiremit ren-ginde yatay bir bant yer al~r. Krem astar ve di~er boyalar bu band~n üst k~sm~ndan ba~layarak sürülmü~tür. Ancak ba~parmak uçlar~ndaki kalluk lus~mlar astar renginde yani kiremit renginde b~rak~lm~~t~r. Bu yatay bant çar~~~n üstteki yumu~ak saya bölümü ile buna dikili alttaki sert deriden taban bölümünü ay~ran çizgi olmal~d~r. Biri biraz daha bozulmakla birlikte her iki kab~n yüzeyi de siyah renkli çizgilerle konturlanm~~ur. Bunlar belki de çar~~~n sayas~~ üzerindeki diki~lerin birer yans~mas~~ olabilir. Çünkü ba~okl~~ olduklar~na i~aret eden herhangi bir iz yok gibidir. Bununla birlikte bile~in ön lusm~na rastlayan kesimde görülen kiremit renkli iki nokta belki de aya~a giyildikten sonra çar~~ ~~n a~z~n~~ büzmeye yarayan kaytan uçlar~n~~ ifade etmi~~ olabilir.
Bu grubun son temsilcisi, di~erlerine k~yasla proporsiyon aç~s~ndan daha ince, uzun ve gerçekçidir (Env. no: 2. 106. 78; res. 1/3; 2). 18 cm. uzun-lu~unda ve 12.5 cm. yüksekli~indedir; a~~z çap~~ 5.5 cm. dir. Basit a~~z kenarl~~ olan kab~n taban~~ tümüyle düz olmay~p uca do~ru kalk~kur. Böylelikle ilk iki örne~in aksine, yumu~ak deri malzemenin ifadesinde ba~ar~~ sa~lanm~~t~r. Burun k~sm~ndaki yukar~~ kalk~k uç ayr~ca bir ç~k~ntlyla gösterilmi~tir. Kaba kum katk~l~~ hamuru kahverengindedir. Hamurunun renginde astarl~~ ve orta derecede pi~irilmi~tir; açk~lanarak parlat~lm~~~ olan yüzeyi fir~n ~s~s~ndaki dü-zensizlik nedeniyle siyah renkte alacal~~ ve kaz~ma çizgilerle bezelidir. Paralel hatlar aras~na, içleri taranm~~~ üçgenlerden olu~an bezeme ayakkab~n~n bilek k~sm~~ ile her iki yandan ön k~sm~n~~ süslemektedir.
b- Uzunca konçlu botlar: Her ikisi de boyal~~ (4-5) olan bu kaplar ilk
gruptakilerden ayak bile~inin üzerine ç~kan uzun konçlanyla kolayl~kla ayr~-labilir. Tabanlar~, yukar~daki boyal~~ iki örnek gibi tümüyle yere basmaktad~r. Y~ne ayn~~ ~ekilde aya~~n burnundaki yukan kalk~k uç, kab~n bu k~sm~na son-radan yap~~ur~lan bir eklentiyle olu~turulmu~tur. Bu grubun ortak özelli~i aya~~n üzerindeki konç bölümünün silindir biçiminde olu~udur. Daha sonra Assur ve Urartu uygarl~klar~ nda görülecek olan yukar~~ do~ru geni~leyen konçlar henüz bu dönemde görülmez, gerçek bir çizme denilebilecek bu so-nuncu tür daha çok M.Ö. I. biny~l~n ilk yüzy~llar~ndan sonra ortaya ç~km~~~ gibidir6.
Bu grubun içine ald~~~m~z ve elimizdeki ayakkab~~ biçimli kaplar~n en güzel örne~i bugün Van Müzesi'nde (Env. no: 26. 1. 96; res. 1/4; 3) sergi-lenmektedir. Nahç~van'da, Aras k~y~s~ndaki ~ahtahn Nekropolü'nde köylü-lerce bulunmu~tur. Uzunlu~u 11 cm., yüksekli~i 10.5 cm., a~~z çap~~ 3.5 cm. dir. Her iki tarafta yer alan yumrular bilekteki ç~k~nt~l~~ kemikleri betimliyor olabilir. Konçun ucunda küçük bir delik yer al~r. Di~er taraf k~r~k olmakla birlikte burada da bir deli~e yer verilmi~~ oldu~u söylenebilir. Bu küçük delik-ler ip geçirmek amac~yla yap~lm~~~ olmal~d~r. Orta derecedeki kum katk~l~~ hamuru aç~k kahverengindedir. Hamurunun renginde astarl~~ olan kap iyi pi-~irilmi~tir. Bilekten buruna kadar siyah ve kiremit renkte boya ile bezeme ya-p~lm~~t~r. Bu bezemeyle sanki bilekten ba~lanan bir çar~k betimlenmi~tir. Arka topu~u tümüyle saran kiremit k~s~m bile~in önünde incelir ve uçtaki ç~ -k~nt~dan ba~layarak devam eden çarpraz iple birle~ir. Kiremit bant burundaki
6 Harmir Bl~~r, Piotrovskii 1967: Lev. 23/a-b; Azarpay 1964-65: 62, res. 1-2; Ziwiye, Azarpay
ç~k~nt~y~~ da içine alarak kab~~ çepeçevre ku~at~r, ortadaki bo~luk ise siyahla doldurulmu~tur. Bu siyahl~k ba~ka bir malzemeyi veya farkl~~ renkte bir deriyi ifade ediyor olabilir.
5- Adana Müzesi'ndeki (Env. no: 29. 5. 1972; res. 1/5)bu kab~n uzun-lu~u 16 cm., yükseklik 13 cm., a~~z çap~~ 4 cm. dir7. ~lk gruptaki boyal~~ örnek-ler gibi bezemeörnek-ler krem astar üzerine yap~lm~~t~r. Kahve ve k~z~l kiremit renkte yap~lm~~~ motifler, içi kafes motifiyle doldurulmu~~ üçgenler ve baldava-lardan olu~ur. Her iki yanda yer alan üçgenlerin uçlar~~ ortadan geçen bir hatta birle~ir. Baklavalar ise bilek k~sm~nda kal~nca bir bant halinde dizilmi~-tir.
Bu türde kaplar~ n boyal~~ yada boyas~z Anadolu'daki en yak~ n benzerlerine ~imdiye kadar yaln~zca Ali~ar II ve IV'', Kültepe 119 ile Bo~azköy'ün" Assur Ticaret Kolonileri ve Hitit imparatorluk Ça~~~ tabakalar~nda rastlanm~~t~r. Ayr~ca Eski Hitit Döneminin Bitik vazosundan ve Orta Tunç Ça~~ n~n gümü~~ Kara~amb (Ermenistan) kadehi üzerindeki figürlerde", Erken Demir Ça~'~na tarihlenen Hakkari Stelleri'nde" ve Assur'da M.O. IX. yüzy~l~ n ortalar~ na ait kabartmalarda ayn~~ türde ayakkab~lar vard~r". Hasanlu'nun Demir Ça~~ tabakalar~nda da bu türde kaplar görülür".
~nceledi~imiz ayakkab~~ biçimli kaplar Transkafkasya ve Do~u Anadolu yüksek yaylas~~ Orta ve Son Tunç Ça~~ boyal~lar~~ türündedir. Bu kültür genel bir s~mrlamayla, kuzeyde Kafkas Da~lar~'mn güney etekleri, do~uda Hazar Denizi, güneyde Urmiye Gölü'nün bat~~ k~y~lar~~ ile -ara~t~rmalar~m~za göre-Hakkari" yöresini de içine alarak Van Gölü havzas~na, bat~da ise Mu~,
7 Ta~yürek 1977: No. 12, res. 10, lev. 12; Çllingiro~lu 1984: No. 4, res. 4; 1988: No. 4, res.
4.
Schmidt 1931: 86, 116, res. 161, 126; 1932: 133, res. 164; von der Osten ve Schmidt 1932: 37 vd., res. 28/1106, 1533, 1671; von der Osten 1937: 165, res. 216.
9 Bossert 1942: 42, no. 399-400, 407-408; özgtiç ve Özg-üç 1953: 93 vd., lev. XLII/338-339,
341; Özgüç 1959: 64 vd., res. 84, lev. XLIII/4; 1986: 64 vd., lev. D/1-2, 119/4; Azarpay 1964-65: 69, res. 8-9.
1° Bittel ve Naumann 1939: 30 vdd., res. 38-40; Fischer 1963: 79 vd., lev. 131/1238-1243. ~~~ Darga 1992: Res. 37.
12 Simonyan 1996: No. 34; Oganesyan 1988: Res. 1-3; 1992: Res. 1-3. 13 Sevin ve Özfirat 1999: 6 vd., res. 1, 4.
14 Madhloom 1970: Lev. LVI/1.
13 Azarpay 1964-65: Res. 4; Muscarella 1989: Res. 3.
16 Bizzat kat~ld~~~m~z 1999 y~l~~ Hakkari Itaz~lar~nda bu kültüre ait boyal~~ çanak çömlek
Erzurum ve Artvin aras~na çekilecek bir hat içine yarlm~~ur. Taraf~m~zdan "Aras Boyal~lar~" olarak adland~r~lan" söz konusu kültür kendi içinde, ortak özellikler ta~~~ malda birlikte çe~idi alt kültür gruplar~na ayr~lm~~t~rls. Bu geni~~ bölge içinde ayakkab~~ biçimli kaplara bugüne de~in yaln~zca Van Gölü havzas~~ ile Nahç~ van'da ~ahtaht~, biraz daha geç olmakla birlikte Ermenistan'da David-Beka 19 ve Ltsen20, Nahç~van'da Çulfa 21 ve K~z~lvank22 ile Azerbaycan'da Mingeçarr'da23 rastlanm~~t~r. Farkl~~ alt kültür grubuna dahil olan Trialeti kurganlar~ nda ve Ermenistan'daki kaz~~ yap~lan bir çok merkezde tek bir parça dahi ele geçirilmi~~ de~ildir. Bu yüzden ayakkab~~ biçimli kaplar~n bugünkü verilere göre, Orta Tunç Ça~~~ için, daha çok "Aras Boyal~lar~" n~ n bir alt grubu olan ve Nahç~van, Van-Erzurum ve Urmiye Gölü'nün bat~~ k~y~lar~n~~ içine alan "Van-Urmiye Kültürü"ne özgü oldu~u söylenebilir.
Yukar~da da belirtildi~i üzere, Transkafkasya'da baz~~ nekropollerde ayak-kab~~ biçimli kaplara rastlanm~~t~r. Bunlar~n ortak özelli~i ise ayakkab~lar~n oldukça uzun konçlarlyla art~k gerçek bir çizme formunu alm~~~ olmalar~d~r. Bu özellikleriyle de "çar~k" denilebilecek Orta Tunç Ça~~ örneklerinden çok Demir Ça~~ n~n yüksek konçlu çizmeleriyle kar~~la~t~r~labilirler. Son Tunç Ça~~ ve Erken Demir Ça~~'na tarihlenen David-Beka, Ltsen ve Mingeçay~r kaplar~~ birbirine çok benzer. Erken dönemin çar~klanyla farkl~l~k mal ve bezemede kendini göstermektedir. Örne~in Mingeçay~ r örneklerinde bezeme, beyaz enkrüstasyon tekni~iyle gerçekle~tirilmi~tir. Bu türde bezeme söz konusu kültürün kuzeyinde kar~~m~za ç~kan Son Tunç Ça~~ n~n en belirgin özelli~idir. Çulfa çizmesi polikrom türde boyal~~ ise de Nahç~van'da Orta Tunç Ça~~~ boyal~~ çanak çömlek gelene~inin Son Tunç ve Erken Demir Ça~~'nda da devam etti~i bilinmektedir. Ermenistan ve Azerbaycan mezarlar~ndaki yüksek konçlu çizmelerin birer kulba sahip olmalar~~ ve Çulfa
17 özf~rat 2001: 111.
18 Martirosyan 1964: 54 vdd.; Çilingiro~lu 1986: 115; Edwards 1986: 57 vdd.; Ku~nareva
1993: 100 vdd.; (»f~rat 2001: 17 vdd.
19 Martirosyan 1964: 148, res. 60/3.
20 Martirosyan 1964: 152, res. 61/1-2.
21 Aliev 1965: Lev. 11/5; 1977: 72 vd., lev. 10/5; 1991: 108 vd., lev. X11/3; Abibullaev 1982: 168 vd., lev. XXIX/16. Bu kap Çulfa demiryolunun yap~m~~ s~ras~nda tesadüfen rastlanan bir mezarda bulunmu~~ ve di~er buluntularla birlikte Tiflis Müzesi'ne gütilrülmil~tür.
22 Hançar 1941-44: 290 vd., res. 8.
örne~indeki emzik te bu kronolojik farkl~l~~~~ destekler. Gerçekten de bu ör-neklerin Son Tunç ve Erken Demir Ça~~ na ait olabilecekleri söylenebilir24.
Do~u Anadolu yüksek yaylas~~ ve Transkafkasya ayakkab~~ biçimli kaplan~~ alçak çar~klardan ba~layarak, önce yüksek konçlu çar~k ve son olarak da üst k~sm~~ giderek geni~leyen çizmeye do~ru bir geli~im çizgisi izlemi~~ gibidir. Bu sonuncu örneklerin Urartular'~n çizme biçimli kaplar~yla bir ili~kisi olmas~~ hiç de olanaks~z de~ildir. Özellikle Karmir-Blur'dan" bulunmu~~ boya bezemeli bir çizme ve Van Müzesi'ndeki Urartu Dönemine ait pi~mi~~ toprak ayakkab~~ biçimli kaplar (bkz. res. 4) bu görü~ü desteklemektedir. Ayakkab~ lar~ n parmak ucundaki ç~ k~ nt~~ ise hem sözünü etti~imiz Transkafkasya örneklerinde hem de inceledi~imiz kaplar~n hepsinde vard~r. Kültepe, Ali~ar, Hakkari Stelleri ve Hasanlu'da gördü~ümüz k~vr~k uçlar Transkafkasya ve Do~u Anadolu kaplar~nda yoktur. Bununla birlikte pi~mi~~ toprak örneklerde görülmese de Kara~amb kadehi üzerindeki kabartmalarda bu türde k~vr~k uçlu çar~klar vard~r.
Daima mezarlarda bulunan M.Ö. II. biny~la ait ayakkab~~ biçimli kaplann birer içki kadehinden çok özel bir mezar hediyesi olarak kullan~lm~~~ olmalar~~ mümkündür. Bunlar belki de ölünün öteki dünyada giymesi içindir, çünkü ritona benzer ak~ tacak veya tutamaklar yoktur. Azarpay26 taraf~ndan belirtil-di~i gibi, birer amulet i~levi görüp görmedikleri konusu ise aç~ k de~ildir. Çulfa kab~~ form olarak di~erlerinden farkl~d~r, üstü çaydanl~k alt k~sm~~ ise ayakkab~~ biçimindedir. Çaydanl~ k k~sm~ndaki emzi~in ucunun isli olmas~~ ne-deniyle dini ayinlerde kandil olarak kullan~ld~~~~ dü~ünülür27.
Ço~u kez polikrom boya bezemeli olan ayakkab~~ biçimli kaplar~ n kronolojisi nin belirlenmesi kolay de~ildir. Bugüne kadar Do~u Anadolu ve Transkafkasya'da bu türde kaplar~ n Erken Transkafkasya kültürlerinde var oldu~una ili~kin herhangi bir kan~ t elde edilebilmi~~ de~ildir. Öyle anla~~l~yor ki ortaya ç~k~~~ tarihleri daha çok Orta Tunç Ça~~ olmal~d~r. Bu dönemin ne zaman ba~lad~~~~ konusunda, Kuzeybat~~ Iran'da Haftavantepe ve Dinkhatepe, Kuzey Ermenistan'da Horom ve Do~u Anadolu'da Sos Höyü~ü gibi nisbeten düzenli stratigrafik malzeme sa~layan merkezlere a~~rl~ k vererek baz~~ sonuç-lar elde edilebilir.
24 Ione 1953: 51 vd.; Hançar 1941-44: 290; Azarpay 1964-65: 63 vd.; Aliev 1977: 63 vdd. 25 Piotrovskii 1967: Lev. 23/a-b.
26 1964-65: 64. 27 Aliev 1977: 73.
Haftavantepe Orta Tunç Ça~~~ için M.Ö. 1450 (VIC: M.Ö. 2200-2000, Erken VIB: M.Ö. 1900-1550, Geç VIB: M.Ö. 1600-1450) y~llar~~ kabul edilir". Dinkhatepe'de ise IVD'nin polikrom boyal~~ parçalar~~ M.Ö. 1600-1450/1400 tarihleri aras~na yerle~tirilir. Kuzey Ermenistan'daki Horom ka- z~lar~ndaki bir sondajda, herhangi bir mimariye ba~l~~ olmaks~z~n, Erken De-mir Ça~~ tabakas~n~n alt~ndan baz~~ Orta Tunç Ça~~ boyal~~ parçalar~~ ele geçi-rilmi~tir. Buradan al~nan tek C14 örne~i ise M.Ö. 1887-1693 y~llar~n~~ vermi~-tir30. Boyal~~ çanak çömlek bulunmamakla birlikte Sos Höyük Orta Tunç (IV) ve Son Tunç Ça~~ (II!) tabakalar~n~n tarihleri ise çok say~daki C14 örne~ine göre ~öyledirm: IVA, M.Ö. 2200-2000; IVB, M.Ö. 2000-1500; III, M.Ö. 1500-1100. Bugünkü bilgilerimizin ~~~~~nda Orta Tunç Ça~~ boyal~lar~n~n kesin ba~lang~ç tarihini belirlemek oldukça güçtür. Ancak eldeki verilere göre, Erken Transkafkasya Döneminin sonu ve Orta Tunç Ça~~ boyal~lar~n~n ba~lang~c~~ için kabul edilebilecek ortalama tarihin, genel olarak M.Ö. 2000 y~llar~~ civar~~ oldu~unu kabul edebiliriz".
Boyal~~ çanak çömlek kültürlerinin sonu için de Erken Demir Ça~~.= ba~lang~c~na ili~kin baz~~ tarihler yard~mda bulunabilirler. Kuzeybat~~ ~ran ve Nahç~van malzemesiyle tam bir paralellik içindeki "Van-Urmiye Boyal~lar~"n~~ Çilingiro~lu33 Transkafkasya ve özellikle Haftavantepe ile yapt~~~~ kar~~la~t~r-malar sonucunda, M.Ö. 1900-1400 y~llar~~ aras~na tarihlemi~~ ve bu tür çanak çömleklerin Van bölgesinde Erken Demir Ça~~~ göç dalgas~na, M.Ö. 1300-1200 y~llar~na de~in kullan~lm~~~ olabilece~ini önermi~tir. Do~u Anadolu yüksek yaylas~~ Erken Demir Ça~~~ için henüz Sos Höyük'ten" iki örne~in d~~~nda (M.Ö. 1520-1215, 1675-1395) C14 tarihlerine sahip de~iliz. Kuzey Ermenistan'daki Horom'dan elde edilen C14 tarihi ise M.Ö. 1290-1050 veya
28 Edwards 1981: 102; 1986: 70 vd. 29 Rubinson 1994: 200.
" Badaljan ve dig. 1994: 10.
31 Sagona 2000 : 336 vdd.
32 Sagona 1984: 108 vdd. ve tab. 2; Voigt ve Dyson 1984: 178; Edens 1995: 56 vdd.'de Gürcistan'da Kura-Aras'tan Orta Tunç Ça~~ na geçi~~ evresi olarak kabul edilen Erken Kurganlar Dönemi'ne ait baz~~ yeni C14 sonuçlar~na göre bu tarih biraz daha yükse~e ç~kar~larak MÖ. III. biny~l~n içine girebilece~i önerileri taru~~lmaktad~r. Son y~llarda Ermenistan'da yap~lan çal~~malar~n sonucunda da ayn~~ ~ekilde Orta Tunç Çag~'n~n ba~lang~c~~ geriye al~nm~~t~r, bkz. Simonyan 1996: 54 vdd. ve 278 vd. daki kronoloji levhas~. Bu görü~~ çok ayk~r~~ görünmemekle birlikte bu kültürün alt bölgeleri aras~ndaki yöresel geli~imler ve kronojik farkl~l~klar nedeniyle daha kesin sonuçlar için daha çok veriye gerek vard~r.
33 1990: 171 vdd.; 1994': 28 vd.; 1994b: 2 vdd.
1370-1010 y~ llar~ n~~ vermi~tir35. ~ ran Azerbaycan~'nda Demir Ça~~ n~ n ba~lang~c~~ Hasanlu V'in yeni kalibrasyonlu C14 tarihlerine göre M.Ö. II. biny~ l~ n üçüncü çeyre~i içinde bir yerlerdedir (M.Ö. 1491, 1496, 1386, 1293)36. Kordlartepe'nin be~~ evreli Demir Ça~~ yerle~iminin dördüncü evresinden bir C14 tarihi M.Ö. 1380-1280 y~llar~n~~ göstermi~tir". Dinkhatepe III'ten kimi örnekler de bunlar~~ desteklemektedir". Ancak Erken Demir Ça~~ nda Do~u Anadolu yüksek yaylas~~ Urmiye yöresinden daha farkl~~ bir geli~im izlemi~~ gibidir39, bu nedenle de boyal~~ çanak çömle~in sonu için önerilen M.Ö. 1450 tarihi biraz daha yukar~~ çekilerek M.Ö. 14-13. yüzy~llar kabul edilebilir'''.
Sonuç olarak ~unu belirtebiliriz ki, Do~u Anadolu ve Transkafkasya'n~n ayakkab~~ biçimli kaplar~~ en erken M.Ö. II. biny~l~n ilk yar~s~~ içinde ortaya ç~ km~~~ ve kullan~m~~ gitgide geli~ip de~i~erek Urartu Krall~~~~ Döneminin içlerine de~in sürmü~tür.
B~BL~YOGRAFYA Abibullaev, O. A.
1982 Eneolit i Bronza na Territorii Nah~çhevanskoii ASSR, Bakü.
Aliev, V. G.
1965 "Azerbaycan'da Boyal~~ Gaplar Medeniyetinin Ö~renilme- sine Dair", Materialnaja Kultura Azerbaydjana VI: 59-64. 1977 Azerbaycan'da Tunç Devrinin Boyal~~ Gaplar Medeniyeti,
Bakü.
1991 Kultura Epokhi Sredneii Bronzi Azerbaiidjana, Bakü.
Azarpay, G.
1964-65 "Two Urartian Boot-Shaped Vessels", Artibus Asiae XXVII: 61-71.
Badaljan ve di~. 1994: 10.
Dyson ve Muscarella 1989: 11, Tab. 1.
37 Lippert 1979: 137.
38 Dyson ve Muscarella 1989: Tab. 1.
39 Si n 1996a: 90; 1996b: 445 vdd.
Badaljan, R. S., L. P. Kohl, D. Stronach, V. A. Tonikjan
1994 "Preliminary Report on the 1993 Excavations at Horom, Armenia", Iran XXXII: 1-29.
Bilgi, Ö.
"Metal Workers of the Central Black sea of Turkey in the Early Bronze Age", / st. Internadonal Congress on the
Archaeology of the Ancient Near East, Rome (bask~da).
Bittel, K., ve R. Naumann
1939 "Vorlauf~ger Bericht über die Ausgrabungen in Bo~azköy 1930", Mi tteilungen der Deutschen Orient-Gesellschaft
77: 1-46. Bossert, T.
1942 Altanatolien, Kunst und Han dwerk in Kleinasien von den Anfangen bis zum völligen Aufgeben in der grieschen Kul-tur, Berlin.
Çilingiro~lu, A.
1984 "The second millenium painted pottery tradition of the Van Lake Basin", Anatolien Studies XXXIV: 129-140. 1986 "Van Gölü havzas~ nda 2. bin boyal~~ çanak-çömlek gele-
ne~i", IX. Türk Tarih Kongresi: 109-115.
1987 "Van Gölü Havzas~nda Demir Ça~lar~ n Ba~lang~c~= Ta- rihi", A. Çilingiro~lu (Yay.), Anadolu Demir Ça~lart I, ~zmir: 108 115.
1988 "Van Gölü havzas~ nda M.Ö. 2. biny~la ait boyal~~ çanak-çöm- lek gelene~i", Ege Üniversitesi, Arkeoloji-Sanat Tarihi Dergisi IV: 5-18.
1990 "Van ve Urmiye bölgeleri aras~ndaki kültürel ili~kinin Van- Urmiye boyal~lar~~ ~~~~~ nda de~erlendirilmesi", X. Türk Ta-rih Kongresi:169-173.
1994a "Van Gölü hawas~nda üretilen M.Ö. II. biny~l boyal~~ çanak çömle~i", Ege Üniversitesi, Arkeoloji Dergisi II: 1-31. 1994 b Urartu Tarihi, Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay~nlar~~
77, Bornova. Darga, A. M.
1992 Duru, R. 1999
Hitit Sanat~ , Akbank Kültür ve Sanat Yay~nlar~~ 56, ~stanbul.
"The Neolithic of The Lake District", M. Özdo~an, N. Ba~-gelen (Yay.), Neolithic in Turkey, ~stanbul: 165-191. Dyson, Jr. R. H., O. W. Muscarella
1989 "Constructing the Chronology and Historical Implications of Hasanlu IV'', Iran XXVIII: 1-27.
Edens, C.
1995 "Transcaucasia at the End of the Early Bronze Age", Bulle- tin of the American Schools of Oriental Research 299/300: 53 64.
Edwards, M. R.
1981 "The Pottery of Haftavan VIB (Urmia Ware)", Iran XIX: 101-140.
1986 "Urmia Ware and its distribution in North-Western ~ran", Iran XXIV: 57-77.
Fischer, F.
1963 Die hethitische Keramik von Bo~azköy, WVDOG 75, Ber- lin.
Hançar, F.
1941/44 "Die Bemalte Keramik Transkaukasiens im Lichte neuer Funde", Archiv für Orientforschung XIV: 284-298.
Ione, G. I.
1953 "Glinianye sosudy-sapozhki is Mingechaura", Materialnaia kul'tura Azerbaidjana III: Akademiya Nauk Azerbaidjans-koi SSR, Institut i ~storii i filosofii : 36-60.
Ku~nareva, K. K.
1993 Yujmy Kavkaz v IX-II (Tis. do N. E.), Sankt Petersburg. Lippert, A.
1979 "Die Österreichischen Ausgrabungen am Kordlar Tepe in Persisch-West Aserbaidschan (1971-1978)", Archologische Mitteilungen aus Iran XII: 103-154.
Madhloom, T. A.
1970 The Chronology of Neo-Assyrian Art, London. Martirosyan, A. A.
1964 Armeniya v Epokhi Bronz] i Rannegojeleza, Erevan. Muscarella, O. W.
1989 "Warfare at hasanlu in the Late 9th Century B. C.", Expedi- tion 31/2-3: 24-36.
1994 "North-Western Iran: Bronze Age to Iron Age", A. Çilingir- o~lu, D. French (Yay.), Anadolu Demirça~lan 3, Ankara: 139-155.
Oganesyan, V. E.
1988 "Serebriyanii Kubok iz Kara~amba", ~storiko-Filologicheskii
Jurnal 4 (123): 145-160.
1992 "A Silver Goblet from K.arashamb", Soviet Antropology and Archaeology 30/4: 84-102.
von der Osten, H.H.
1937 The Alishar Hüyük: Seasans of 1930 and 1932, I, The University of Chicago, Oriental Institute Publications XXVIII, Chicago.
von der Osten, H. H., E. F. Schmidt
1932 The Alishar Hüyük: Season of 1927, I-, The University of
Chicago, Oriental Institute Publications VII, Chicago. Özf~ rat, A.
1994 "MÖ. II. Biny~lda Do~u Anadolu Boyal~~ Seramik Kültürleri Üzerine Ara~t~rmalar", X/. Ara~t~rma Sonuçlar~~ Toplant~s~: 359-377.
1999 "1997 Y~ l~~ Bitlis-Mu~~ Yüzey Ara~t~ rmas~: Tunç ve Demir Ça~lar!", XVL Ara~t~rma Sonuçlar~~ Toplant~s~~ II: 1-22. 2000 "1998 Y~ l~~ Bitlis-Mu~~ illeri Yüzey Ara~t~rmas~: Tunç ve Demir
Ça~lar" / 7. Ara~t~rma Sonuçlar~~ Toplant~s~~ 2: 193-210. 2001 Do~u Anadolu Yayla-Kültürleri (M. Ö. II. Biny~l), Arkeoloji
ve Sanat Yay~nlar~, ~stanbul. Özgüç, T.
1959 Kültepe-Kani~: A.sur Ticaret Kolonilerinin Merkezinde Yap~lan Yeni Ara~t~rmalar, Ankara.
1986 Kültepe-Kani~~ II: Eski Yak~ndo~u'nun Ticaret Merkezinde Yeni Ara~t~rmalar, Ankara.
Özgüç, T., N. Özgüç
1953 Türk Tarih Kurumu Taraf~ndan Yap~lan Kültepe Kaz~s~~ Raporu 1949, Ankara.
Piotrovskii, B. B.
1967 Urartu, London.
Rubinson, K. S.
1994 "Eastern Anatolia Before the Iron Age: A View from Iran" A. Çilingiro~lu, D. French (Yay.), Anatolian Iron Ages 3 Ankara: 199-203.
Sagona, A.
1984 The Caucasian Region in the Early Bron~e Age, BAR Int. S.
1999 "Excavations at Süs Höyük, 1997", XX. Kaz~~ Sonuçlar~~ Top-
lant~s~~ I: 205-206.
2000 "Sos Höyük and The Erzurum Reion in Late Prehistory: A Provisional Chronology for Northeast Anatolia", C. Marro, H. Hauptmann (Yay.), Chronologies des Pays du Caucase
et de L'Euphrate aux Ilk-Ille Millenaires, Varia Anatolica
XI, Paris: 329-373. Schmidt, E. F.
1931 Ar~atolia Through The Ages: Discoveries at the Alishar
Mound 1927-29, The Oriental Institute of The University
of Chicago, Oriental Institute Communications 11, Chicago.
1932 The Alishar Hüyük: Seasons of 1928 and 1929, The University of Chicago, Oriental Institute Publications XIX, Chicago.
Seeher, J. 1999
Sevin, V. 1996a
"Bo~azköy-Hattu~a 1997 Y~l~~ Çal~~malar~", XX. Kaz~~ Sonuç-lar~~ Toplant~s~~ I: 417-431.
"La ceramique de l'âge du Fer ancien dans la region de Van (Turquie de l'est)", Orient Express 13: 89-90.
1996' "Van/Ernis (Ünseli) Nekropolü Erken Demir Ça~~ Çanak Çömlekleri", Anadolu Ara~t~rmalar~~ XIV, Prof Dr. Afif
Er-zen'e Arma~an: 439-467.
Sevin, V., A. Özf~rat
1999 "Anadolu'da Yeni Bir Uygarl~k/Hakkari Stelleri: Hubu~kia Prensleri", Arkeoloji ve Sanat 87: 6-9.
Simonyan, A. E.
1996 "Pasteurs et chefs de guerre au Bronze Moyen (XXIII-XXII Siecle Avant J.C.)", J. Santrot (Yay.), Ar~n•nie: Tresors de
Ta~yürek, O. A.
1977 "Urartian Polychrome Pottery in the Adana Regional Mu- seum", Türk Arkeoloji Dergisi XXIV/1: 181-194.
Umurtak, G.
1996 "Anadolu'nun Bat~~ Bölgelerinde ve Trakya'da Tunç Ça~lar' Öncesi Yerle~melerinde Bulunmu~~ Olan Ayr~~~k Kaplar", Anadolu Ara~t~rmalar~~ XIV, Prof. Dr. Afif Erzen'e Arma- ~an: 479-517.
Voigt, M., R. Dyson
1992 "The Chronology of Iranica 8000-2000 B.C.", R. W. Ehrich (Yay.), Chronologies in Old World Archaeology I, Chicago: 122-178.
O 10 em
5 =Cipi
Resim 2 - Van Müzesi'ndeki ayakkab~~ biçimli kaplar.
