• Sonuç bulunamadı

♠ Yeryüzünde Yaşam Konusunu Word olarak indirmek için Tıklayın…

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "♠ Yeryüzünde Yaşam Konusunu Word olarak indirmek için Tıklayın…"

Copied!
12
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

MATEMATİK KONUM Paralel ve Özellikleri

* Ekvator'a paralel olarak geçtiği düşünülen dairelere paralel denir.

* Başlangıç paraleli (0°) ve en büyük paralel dairesi Ekvator'dur.

* Kutup noktalarına eşit uzaklıktaki noktaların birleştirilmesiyle elde edilen ve Dünya'yı ortasından çevreleyen en geniş paralel dairesine Ekvator denir.

* Ekvator'un kuzeyindeki paralellere kuzey paralelleri, güneyindekilere ise güney paralelleri denir.

* Ekvator yıl boyunca gece ile gündüz eşitliğinin yaşandığı, çizgisel hızın en fazla, yer çekiminin en az olduğu paralel dairesidir.

* Paraleller, Ekvator'dan kutuplara doğru birer derece aralıklarla çizilir.

* 90 tane Kuzey Yarım Küre'de, 90 tane Güney Yarım Küre'de olmak üzere toplam 180 ta- ne paralel dairesi vardır.

* Dünya'nın şeklinden dolayı Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe paralellerin boyları kısalır ve kutuplarda nokta şeklini alır.

Bazı paralel dairelerinin özel isimleri vardır.

0° paraleli Ekvator

23°27' kuzey paraleli Yengeç Dönencesi 23°27' güney paraleli Oğlak Dönencesi 66°33' kuzey paraleli Kuzey Kutup Dairesi 66°33' güney paraleli Güney Kutup Dairesi 90° kuzey paraleli Kuzey Kutup Noktası

90° güney paraleli Güney Kutup Noktası

* Birbirini takip eden iki paralel arasındaki uzaklık her yerde eşittir ve yaklaşık 111 km'dir.

Meridyen ve Özellikleri

* Bir kutup noktasından diğer kutup noktasına uzanan, Ekvator ve paralelleri dik olarak kesen yarım çemberlere meridyen denir. Meridyenler, 360° olan Ekvator çemberinin birer derecelik aralıklara ayrılmasıyla oluşturulmuştur.

* Başlangıç meridyeni (0°), İngiltere'ni başkenti Londra yakınlarındaki Greenwich Gözlem Evi'nden geçer.

* Başlangıç meridyeninin doğusunda kalan meridyenlere doğu meridyenleri, batısında kalan meridyenlere batı meridyenleri denir.

* 180 tane doğuda, 180 tane batıda olma üzere toplam 360 tane meridyen yayı vardır.

* Dünya'nın şeklinden dolayı tüm meridyenler kutup noktalarında birleşirler ve birbirlerini kesmezler. Buna bağlı olarak tüm meridyenleri uzunlukları aynıdır.

* İki meridyen arasındaki uzaklık, sadece Ekvator üzerinde 111 km'dir. Bu uzaklık, Dürya'nın şeklinden dolayı kutuplara gidildikçe azalır ve kutup noktalarında sıfır olur.

* İki meridyen arasındaki zaman farkı 4 dakikadır. Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe meridyenler arasındaki uzaklık azaldığı hâlde zaman farkı değişmez.

* Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktalarda yerel saat aynıdır. Çünkü aynı meridyen üzerindeki bütün noktalar Güneş'in karşısında aynı anda geçerler.

(2)

* Meridyenler, Dünya üzerindeki herhangi bir yerin matematik konumunun

belirlenmesinde yardımcı olur. Ayrıca meridyenler yardımıyla; Dünya üzerinde iki yer arasındaki yerel saat farkı da bulunabilir.

TÜRKİYE'NİN MATEMATİK KONUMUNUN SONUÇLARI

Kuzey Yarımküre'nin Orta Kuşağı'nda yer alır.

Başlangıç Meridyeni'nin (Greenvvich) doğusundadır.

En kuzeyi (42° Kuzey) ile en güneyi (36° Kuzey) arasındaki kuş uçuşu uzaklık, yaklaşık 666 km'dir (42° - 36°=6° 6x111 =666 km).

En doğusu (45° Doğu) ile en batısı (26° Doğu) arasında, 76 dakikalık zaman farkı vardır(45°-26°= 19° 19x4'=76').

Orta Kuşak'ta yer aldığı için yıl içinde dört mevsimi belirgin olarak yaşar.

Kuzeyden esen rüzgarlar hava sıcaklığını düşürürken, güneyden esen rüzgarlarise hava sıcaklığını arttırır.

ÖZEL KONUM

Dünya üzerinde bir yerin veya bir ülkenin kıtalara, okyanuslara, denizlere, işlek

ticaret yollarına, boğazlara, kanallara, ekonomik ve siyasi teşkilatlara, komşularına göre konumu ile yer şekilleri ve yükselti özellikleri o yerin özel konumunu belirler.

TÜRKİYE'NİN ÖZEL KONUMUNUN SONUÇLARI

Üç kıtanın (Asya, Avrupa, Afrika) birbirine en yakın olduğu yerde bulunur.

Üç tarafı denizlerle (Karadeniz, Ege Denizi, Akdeniz) çevrili bir yarımadadır.

MarmaraDenizi'ne sahiptir.

Önemli ticaret yollarına ve boğazlara sahiptir (İstanbul ve Çanakkale Boğazları).

Bu durum

Türkiye'nin jeopolitik önemini artırmıştır.

Gelişmiş Avrupa ülkeleri ile zengin petrol yataklarına sahip Orta Doğu ülkeleri arasında yer alır.

Ortalama yükseltisi fazladır (1132 m).

Batıdan doğuya doğru gidildikçe yükselti artar.

Dağlar genelde doğu-batı yönünde uzanır.

Sıcaklık ortalamaları batıdan doğuya gidildikçe azalır.

Yer şekillerinin çeşitli olması, farklı iklim tiplerinin görülmesine neden olur.

Yüzyıllar boyunca çeşitli medeniyetlere ev sahipliği yapması nedeniyle, tarihsel ve kültürel bakımdan çok zengindir.

COĞRAFYA

Yeryüzünde oluşan olayları, bu olayların nasıl meydana geldiğini, nerelerde dağılım gösterdiğini ve oluşturduğu sonuçların çevresine ve insanlara etkilerini inceleyen bilim dalına coğrafya denir.

Coğrafya başlıca iki bölüme ayrılır:

1. Genel coğrafya 2. Yerel coğrafya

1. Genel Coğrafya, kendi içinde ikiye ayrılır:

(3)

a)Fiziki Coğrafya: Yeryüzü şekillerini, dünyadaki iklim çeşitleri ve bitki örtüsü çeşitliliğini, dünyanın şekli ve şeklinin sonuçlarını inceler.

b)Beşeri ve Ekonomik Coğrafya: Dünya üzerinde var olan insan topluluklarını, bu insanların çevre ile ilişkilerini, ekonomik faaliyetlerini inceleyen bir bilim dalıdır. Kısaca insanı ve ekonomik faaliyetleri inceler.

2. Yerel Coğrafya: Dünya üzerinde herhangi bir alandaki tüm coğrafi olayları birlikte inceler. Bu alan kimi zaman bir ülke, kimi zaman bir bölge olabilir.

HARİTA BİLGİSİ

Dünyanın tamamının ya da belli bir kısmının kuşbakışı olarak ve belirlenmiş bir ölçek oranında küçültülerek bir düzleme aktarılmış haline harita denir.

Harita çizilirken şu hususlara dikkat edilmelidir:

Haritayı hangi amaç doğrultusunda kullanacağımızı belirlemeliyiz.

Bu amaç doğrultusunda bize uygun olan ölçeği seçmeliyiz.

Haritaya uygun bir isim koymalıyız.

Yönleri düzgün biçimde kullanabilmek için, daima kuzeyi gösterir bir yön oku kullanmalıyız.

Lejand bölümü olmalıdır.

Lejand: Haritalarda kullanılan sembol ve işaretlerin ne anlama geldiğini gösteren tablodur.

Plan: Plan en ayrıntılı haritalardır. Küçük alanlara ilişkin detaylı bilgi verir. Okullar, alışveriş merkezleri, parklar plan ile gösterilirler.

Kroki: Bir yerin kuşbakışı görünüşünün belli bir ölçeğe uymadan kabataslak çizimine denir. Ölçeksiz olduklarından harita değildir. Çoğu zaman bir yerin adresini tarif etmek için kullanılır.

Uyarı: Planlarda ve haritalarda belli bir ölçeğe göre küçültme yapılırken krokilerde ölçek yoktur.

HARİTA ÇEŞİTLERİ 1. KULLANIM AMAÇLARINA GÖRE HARİTALAR Haritalar kullanım amaçlarına göre iki bölüme ayrılırlar.

A) Genel Haritalar

Toplumun her kesimi tarafından kullanılan haritalardır. Topografya haritaları, atlas haritaları, duvar haritaları, ansiklopedik haritalar, şehir haritaları ve turist haritaları bu gruba girer.

1- Fiziki Haritalar:

Yer şekillerini (dağ, ova, plato, vadi vb.) gösteren haritalardır.

2- Siyasi ve İdari Haritalar:

Kıtaların, ülkelerin sınırlarını gösteren haritalar siyasi haritalardır. Ülke içindeki il, ilçe, kasaba ve köy gibi idari birimler arasındaki sınırları gösteren haritalara da idari

haritalar denir.

3- Beşeri ve Ekonomik Haritalar:

Nüfus miktarını, dağılışını, yoğunluklarını, göçleri, insanların milliyetlerini, dinlerini, dil- lerini, kültürlerine ait özelliklerin dağılışını gösteren haritalara beşeri haritalar denir.

İnsanların ekonomik faaliyetlerini ve bu ekonomik faaliyetlerin gerçekleşmesi için gerek- li olan mal ve hizmetlerin dağılışını gösteren haritalara ekonomik haritalar denir.

(4)

B) Özel Haritalar

Bu tür haritalar herhangi bir konuyu detaylarıyla gösteren, dolayısıyla uzmanlaşma isteyen haritalardır. Belirli bir alanda uzmanlaşmış kişi ya da kuruluşların özel amaçları için hazırlanmış jeoloji, meteoroloji, toprak, bitki örtüsü gibi haritaları kapsar.

ÖLÇEKLERİNE GÖRE HARİTALAR A) Büyük ölçekli Haritalar

Büyük ölçekli haritalarda, yeryüzü şekilleri daha az küçültülerek düzleme aktarıldıkların- dan daha fazla ayrıntı gösterirler.

1- Plan: Ölçekleri 1/20.000'e kadar olan haritalardır. Planların ayrıntı gösterme gücü daha fazladır.

2- Topografya haritaları:

Ölçekleri 1/20.000 ile 1/200.000 arasında olan haritalardır.

B) Orta Ölçekli Haritalar

1/200.000 ile 1/500.000 arasında değişen haritalardır. Duvar haritaları orta ölçekli haritalardır.

C) Küçük Ölçekli Haritalar

Ölçekleri 1/500.000'den daha küçük olan haritalardır. Atlaslar küçük ölçekli haritalardır.

Büyük ve Küçük ölçekli haritalar arasındaki fark:

Büyük Ölçekli Haritalar Küçük Ölçekli Haritalar

Paydası küçüktür. Paydası büyüktür.

Küçültme oranı azdır. Küçültme oranı fazladır.

Ayrıntısı fazladır. Ayrıntısı azdır.

Hata oranı azdır. Hata oranı fazladır.

Daha küçük alanları gösterir. Daha geniş alanları gösterir.

Aynı alan çizildiğinde harita alanı

daha büyük olur. Aynı alan çizildiğinde harita alanı daha küçük olur.

ÖLÇEK: Haritadaki küçültme oranına ölçek denir. Ölçek, harita uzunluğu ile gerçek uzunluğun birbirine oranıdır. Bir haritanın ölçeği iki şekilde gösterilir.

Kesir Ölçek: Haritalarda uygulanan küçültme oranı kesirle ifade edilir. Kesir ölçekte pay daima 1 ile gösterilir. 1/100 000, 1/2 000 000 gibi paydadaki sayı, çizimin ne kadar küçültüldüğünü ifade eder.

Kesir ölçeklerde, ölçek ile ölçek paydası arasında ters orantı vardır. Ölçeğin paydası bü- yüdükçe ölçek küçülür, ölçek paydası küçüldükçe ölçek büyür.

Çizgi Ölçek: Küçültme oranının çizgi şeklinde gösterildiği ölçeklerdir. Eşit aralıklara bölünmüş olan çizgi üzerinde, aralıkların gerçekte ne kadar uzaklığa eşit olduğu belirtilir.

20 0 20 40 60 80 km

1cm

(5)

Yukarıda verilen ölçekte, haritadaki 1 cm'lik uzunluk, arazide 2 000 000 cm'yi yani20 km'yi göstermektedir.

Haritalarda genellikle çizgi ve kesir ölçek birlikte kullanılır. Çizgi ölçek, kesir ölçeğe göre daha kullanışlıdır. Bunun nedeni harita, fotoğraf veya fotokopi ile küçültülüp büyütülse de çizgi ölçeğin gösterdiği uzunlukların değişmemesidir. Çünkü bu işlem sırasında çizgi ölçek de aynı oranda küçültülmüş veya büyütülmüş olur.

ÖLÇEKLERİN DÖNÜŞÜMÜ

Kesir Ölçeğin Çizgi Ölçeğe Çevrilmesi

Kesir ölçeğin çizgi ölçeğe çevrilmesi için haritadaki 1 cm'nin gerçekte kaç km'yi gösterdiğinin bulunması gerekir.

Örnek:

1/2 000 000 kesir ölçeğinin çizgi ölçek olarak ifadesi nedir?

Çözüm:

Haritadaki 1 cm gerçekte 2 000 000 cm'ye yani 20 km'ye eşittir.

Buna göre, 1 cm'nin 20 km olarak gösterildiği çizgi ölçek hazırlanır.

ÇİZGİ ÖLÇEĞİN KESİR ÖLÇEĞE ÇEVRİLMESİ

Çizgi ölçeğin boyu haritadaki uzunluğu verir. Çizgi ölçek üzerindeki tüm bölümlerin toplamı gerçekteki uzunluğu ifade eder.

Yukarıdaki çizgi ölçeğin harita uzunluğu 5 cm'dir. Buna göre, kesir ölçek olarak değeri nedir?

Ölçek Hesaplamaları

Harita üzerinden, haritadaki uzunluk, gerçek uzunluk ve ölçek hesaplamaları yapılabilir.

Uzunluk hesaplarını hatasız yapabilmek için uzunluk ölçüsü birimlerini bilmek gerekir.

Uzunluk ölçüleri 10'ar 10'ar büyür, 10'ar 10'ar küçülürler.

Metre'nin alt ve üst katları:

Uzunluk hesaplamalarında;

- Gerçek uzunluk - Harita uzunluğu

- Harita ölçeği hesaplanır.

Verilen uzunlukların daha iyi anlaşılması için formüller kullanılmaktadır.

Gerçek uzunluk = Harita uzunluğu x Harita ölçeğinin paydası GU = HU x HÖ

UYARI: Formülleri pratik olarak öğrenebilmek için üçgen tabloyu kullanabiliriz.

UYARI: Kilometre cinsinden bir değer istendiğinde beş (5) sıfır silinir. Santimetre cinsinden istendiğinde beş (5) sıfır eklenir .

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE İKLİM

Belli bir yerde, sıcaklık, nem, yağış, basınç, rüzgâr ve bulutluluk gibi hava olaylarının mevsimlik, yıllık gidişlerinin uzun yıllar boyunca gösterdikleri ortalama

durumaiklim denir. Bu ortalama durum uzun yıllar içinde çok büyük değişikliğe uğramaz.

Sıcaklık, rüzgâr ve yağış gibi hava olaylarının bir yerde gösterdiği kısa süreli değişime de hava durumu denir.

(6)

Sıcak kuşak ve ılıman kuşak, Kuzey Yarım Küre'de, Güney Yarım Küre'ye göre daha geniş alan kaplar. Bunun sebebi Kuzey Yarım Küre'de karaların oranının daha fazla olmasıdır.

Denizler karalara göre az ısınırlar. Oysa karalar çok ısınırlar. Bu durum Kuzey Yarım Küre'de sıcak ve ılıman kuşağın daha geniş alan kaplamasına neden olmaktadır. Yine bu durumun sonucu olarak Kuzey Yarım Küre Güney Yarım Küre'ye göre 2 °C daha sıcak olmaktadır.

İklim tiplerini üç bölümde inceleyebiliriz:

1. A) Sıcak iklimler 2. B) Ilıman iklimler 3. C) Soğuk iklimler

A) SICAK İKLİMLER:

1- Tropikal İklim:

* İsmini sıcak iklimlerde yetişen çayırlardan almaktadır.

* Sıcaklıklar bütün mevsimlere yayılır.

* Sıcak bir günde yağış görülebilmektedir.

* Sudan platosu, Doğu, Güney ve Merkez Afrika'da sıklıkla görülmektedir.

2- Muson İklimi:

* Bu iklim tipinde yaz mevsimi yağışlı, kış mevsimi kurak geçmektedir.

* Sıcaklık ortalamaları 10 °C'nin altına hiç düşmemektedir.

* Genellikle Güney, Güneydoğu Asya ve Doğu Asya'da etkilidir.

* Akarsu rejimleri düzensizdir.

* Yağışsız dönemde yaprağını döken ormanlar doğal bitki örtüsünü oluşturul^

* Pirinç, çay, kahve, pamuk, muz, ananas, turunçgiller, zeytin önemli tarım ürünleridir.

Koyun, keçi ve manda yetiştirilen evcil hayvanlardır.

3- Ekvatoral İklim:

* Bu iklim tipi günlük ve yıllık sıcaklık farklılıklarının en az olduğu iklimdir.

* Bitki örtüsü ekvatoral ormanlardır.

* Amazon ve Kongo havzaları, Malezya, Filipinler ve Papua Yeni Gine'de görülmektedir.

* Ormanların çok gür olması nedeniyle çok sayıda maymun ve kuş türü yaşar. .

* Yıl boyunca yüksek sıcaklık ve bol yağış nedeniyle bütün yıl yeşil kalan 40-50 muzun- luğundaki ağaçlardan oluşan tropikal yağmur ormanları doğal bitki örtüsüdür.

* Kahve, kakao, kauçuk, ananas, şeker kamışı, soya fasulyesi, turunçgiller, Hindistan cevizi, mısır ve pirinç yetiştirilir.

4- Çöl İklimi:

* Bu iklim tipinde sıcaklıklar oldukça yüksek, yağışlar ise son derece azdır.

* Arabistan yarımadası. Büyük Sahra Çölü, Avustralya'nın iç kısımları, Meksika Çölleri, Peru Çölleri, Kızılkum, Karakum ve Taklamakan Çölleri bu iklimin görüldüğü yerlerdir.

* Çöller, bitki örtüsü bakımından oldukça fakirdir. Çoğunlukla dikenli çalılar ve gövdelerinde su tutma özelliği olan kaktüsler, görülür.

* Çöl ikliminin simgesi hurmadır. Yeraltı suyunun yüzeye çıktığı yerler olan vahalarda sulama ile pamuk, yer fıstığı, tahıl ve üzüm yetiştirilir. Koyun ve deve en çok yetiştirilen evcil hayvandır.

B) ILIMAN İKLİMLER:

1- Okyanus İklimi:

(7)

* Genellikle karaların batı kıyılarında hüküm süren bu iklim tipinde yazlar serin, kışlar ise ılık geçmektedir.

* Bitki örtüsü ormanlardır.

* Görüldüğü yerler: Şili'nin güney kıyıları. Batı Avrupa ve Yeni Zelanda vb.

2- Akdeniz İklimi:

* Ülkemizde de görülen bir iklim tipidir.

* Yazlar sıcak ve kurak kışlar ılık ve yağışlı geçmektedir.

* Bitki örtüsü makilerdir.

* Akdeniz'e kıyısı olan ülkelerin büyük çoğunluğu ile Orta Şili ve California kıyılarında görülmektedir.

* Akdeniz ikliminin etkili olduğu yörelerde küçükbaş hayvancılık yapılır. Özellikle keçi en çok yetiştirilen hayvandır.

* Buğday, arpa, zeytin, turunçgiller, üzüm, pamuk, şekerpancarı yetiştirilir.

3- Karasal İklim:

* Yazlar sıcak, kışlar ise çok soğuk ve yağışlı geçer. Yağışlar genelde kar şeklindedir.

* Denizden uzak karaların iç kesimlerinde görülmektedir.

* Yıllık sıcaklık farklılıkları oldukça fazladır. Bitki örtüsü bozkır (step) dır.

* Buğday, arpa, çavdar, yulaf, mısır, patates, çeşitli baklagiller, üzüm, elma, armut, şekerpancarı, keten ve tütün yetiştirilen başlıca ürünlerdir.

* Karasal iklimin doğal bitki örtüsü yağışlı mevsimde yeşeren, kurak mevsimde sararan ot topluluklarından oluşan bozkırlardır.

* Karasal iklimin görüldüğü alanlarda küçükbaş hayvancılık yapılır. Koyun en çok yetiştirilen küçükbaş hayvandır.

C) SOĞUK İKLİMLER:

1- Tundra iklimi:

* Sıcaklıklar son derece düşüktür.

* Yılın büyük bir bölümü soğuk geçer. Yazlar kısa ve serin, kışlar ise uzun ve serttir.

* Bitki örtüsü tundradır.

* Sibirya'nın kuzeyi, Grönland kıyıları ve Kanada'nın kuzeyi görüldüğü yerlerdir.

* Tundra ikliminde yılın büyük bir bölümü donmuştur. Kısa yaz mevsiminde karların erimesiyle toprağın üst kısmı çözülür ve bataklığa dönüşür. Bu bataklıklarda bodur çalı, çayır ve yosunlardan oluşan tundra bitkileri yetişir.

* Tundra ikliminin görüldüğü yerlerde ren geyiği, misk öküzü ve bizon gibi hayvanlar görülür.

2- Kutup İklimi:

* İklim tipleri içerisinde en soğuk olanıdır. Yılın büyük kısmında güneş ışınları görülmez.

Hakim bir bitki örtüsü yoktur.

* Görüldüğü yerlere Antarktika, Grönland'ın iç kesimleri ve kuzey kutbunu örnek verebiliriz.

DÖRT MEVSİM TÜRKİYE

Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta yer alan Türkiye'de farklı iklim tipleri görülür.

Türkiye'de farklı iklimlerin ortaya çıkmasında;

1. Üç tarafının denizlerle çevrili olması, 2. Ilıman kuşakta yer alması,

3. Ortalama yükseltinin fazla olması ve yükseltinin batıdan doğuya doğru artması, 4. Kuzeyde ve güneyde dağların kıyıya paralel olarak uzanması etkilidir.

(8)

Kuzeyde Karadeniz Bölgesi'nde dağların kıyıya paralel uzanması denizden gelen nemli havanın yüksek dağ yamaçlarında yükselip soğuyarak yoğunlaşmasını ve bol yağış bırakmasını sağlamıştır. Dağların bu şekilde uzanması ayrıca deniz etkisinin iç kısımlara sokulmasına engel olduğundan iç kısımlara doğru bol yağışlı iklim yerini karasallığa bırakmıştır. Böylece kıyıda ve iç kesimlerde farklı iklim özelliklerinin görülmesine sebep olmuştur. Bu durumun ortaya çıkması dağların uzanış doğrultusu ile ilgilidir.

Güneyde Akdeniz Bölgesi'nde de dağların kıyıya uzanış doğrultusu paraleldir. Bu durum tıpkı Karadeniz Bölgesi'nde olduğu gibi Akdeniz Bölgesi'nde de kıyı ile iç kesimler arasında farklı iklim tiplerinin görülmesine sebep olmuştur.

Kuzeyde ve güneyde dağların kıyıya paralel uzanması Türkiye'de karasal iklimin daha geniş bir alana yayılmasında etkili olmuştur.

Türkiye'nin batısında ise durum biraz daha farklıdır. Burada dağlar denize dik uzanır ve deniz etkisi daha fazla içeri sokulabilme imkânı bulur. Ancak Türkiye'de yükseltinin batıdan doğuya doğru artmasına bağlı olarak iklimde karasallasın

Türkiye'de iklim üzerinde dağların uzanış doğrultusunun ve yükseltinin etkisi oldukça fazladır.

Türkiye genelde Akdeniz ikliminin etkisi altındadır. Bu durumu, ülkemiz genelinde yazların kurak, kışların yağışlı geçmesi kanıtlar. Bununla birlikte, birbirlerinden belirgin farklarla ayrılabilen Karasal ve Karadeniz iklimleri de etkilidir.

Türkiye'de İklim

Ülkemizde Akdeniz, Karadeniz ve Karasal olmak üzere üç iklim tipi görülmektedir.

a) Akdeniz İklimi:Daha çok Akdeniz Bölgesi, Ege Bölgesi ve Marmara Bölgesinin bir bölümünde etkilidir. Yazları sıcak ve kurak,kışları ılık ve yağışlıdır.

b) Karadeniz İklimi: Karadeniz Bölgesinin kıyı kesimlerinde görülür. Her mevsim yağışlıdır. Yağışlar daha çok kış aylarında düşmektedir. Bitki örtüsü gür ormanlardır.

c) Karasal İklim:Yazları sıcak ve kurak: kışları kar yağışlı geçen bir iklim tipidir.

Doğu Anadolu, İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu Bölgeleri ile Ege Bölgesinin İç Batı Anadolu Bölümü ve Marmara Bölgesinin Ergene Bölümünde görülür. Bitki örtüsü bozkırdır. Karasal iklim görülen yerler arasında karasallık derecesi bakımından farklılıklar görülmektedir.

ESKİ ÇAĞLARDA ANADOLU

Anadolu; sahip olduğu coğrafi konum açısından son derece önemli bir bölgedir. Bu durum en eski devirlerden başlayarak çeşitli toplumların Anadolu'ya göç etmesine ve yerleşmesine yol açmıştır. Bu nedenle Anadolu toprakları birçok uygarlığın kesişme noktası olmuştur.

Anadolu'nun tarih boyunca önemli bir yerleşim bölgesi olmasında şu faktörler etkili olmuştur:

İklim özelliklerinin insan hayatı için uygun olması

Topraklarının insan yerleşimi ve tarım üretimi için elverişli olması

Çok sayıda akarsuya sahip bulunması

Asya ile Avrupa arasında göç yolları üzerinde yer alması

Anadolu'nun sahip olduğu bu özellikler pek çok toplumu bu bölgeye çekmiştir. Anadolu toprakları günümüzün binlerce yıl öncesinden başlayarak Hitit, Lidya, Frig, Urartu, İyon, Pers, Helen, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı gibi önemli uygarlıklara beşiklik etmiştir.

Tarih Öncesi Devirlerde Anadolu’da Yerleşim Yerleri:

(9)

Yontma Taş Devri'ne ait mağaralar: Karain, Beldibi, Belbaşı Öküzini.

Cilalı Taş Devri’ne ait ilk yerleşim yerleri: Çatalhöyük. Hacılar.

Maden Devri’ne ait yerleşim yerleri: Truva. Alişar. Alacahöyük.

TARİHİN BAŞLANGICI VE DEVİRLERİ

İnsanlık tarihi M.Ö. 3200 yılında yazının bulunması esas alınarak iki bölüme ayrılır.

1. Tarih Öncesi Devirler :(Yazının bulunmasından önceki devirler) 2. Tarih Devirleri (Yazının icadıyla başlayan devirler)

Tarihin çağlara ayrılması, tarihin incelenmesini ve öğrenilmesini kolaylaştırmıştır.

TARİH ÖNCESİ DEVİRLER

Bu dönemle ilgili bilgiler daha çok kalıntılara dayanmaktadır. Tarih öncesi devirler insanların kullandıkları araç ve gereçlerin malzemelerine göre bölümlere ayrılır.

TAŞ DEVRİ

Taş Devri kendi içerisinde üç bölüme ayrılır.

1- Kaba Tas Devri

İnsanlık tarihinin en uzun dönemidir. Bu dönemde iklim elverişli olduğu için insanlar ağaç gölgelerinde yaşadılar; barınaklara ihtiyaç duymadılar.

Bu dönemde yapılan aletler kaba ve ilkeldir.

2- Yontma Taş Devri

İlkel bir hayat tarzı yaşandı. İnsanlar doğadaki hazır gıdalarla ve hayvanları avlayarak beslendiler.

İnsanların avcılık ve toplayıcılıkla geçinmeleri tüketici bir toplum yapısının olduğunun göstergesidir.

Devrin sonlarına doğru ateşi buldular. Ateşi ısınma, aydınlanma, yiyeceklerini pişirme amacıyla kullandılar.

Ateşin bulunması ile insanlar doğa güçlerini kontrol altına almaya başladı.

Mağaralarda ve büyük ağaçların kovuklarında barındılar.

Taşları ve kemikleri yontarak kullanacakları ilkel aletler yaptılar.

Mağara duvarlarına avladıkları hayvanları simgeleyen resimler yaptılar.

Yontma Taş Devri'ne ait kalıntılar, Antalya yakınlarındaki Karain, Beldibi ve Belbaşı mağaralarında bulunmuştur.

3- Cilalı Tas Devri

Bu dönemde insanlar tarımsal faaliyetlere başladılar ve hayvanları evcilleştirdiler.

İlk köyleri ve kentleri kurarak yerleşik yaşama geçtiler.

Üretim hayatı ile birlikte ticari faaliyetlere başladılar.

Topraktan çanak, çömlekler ve aletler yapmaya başladılar.

Bitki liflerinden giysiler yaparak dokumacılık faaliyetlerine başladılar.

Tekerleği icat ettiler.

İlkel aile tipleri ortaya çıktı.

Kültürel etkileşim arttı.

Cilalı Taş Devri'ne ait kalıntılar Diyarbakır'da (Çayönü) ve Konya'da (Çatalhöyük) bulunmuştur.

MADEN DEVRİ

Kullanılan madenlere göre sırasıyla kır, tunç ve demir olarak üçe ayrılır.

1- Bakır Devri

(10)

Doğada bol miktarda bulunan bakır madeni insanlar tarafından bulunarak işlendi. Bakır- dan çeşitli aletler ve süs eşyaları yapıldı.

2- Tunç Devri

Bakırın kalay ile karıştırılması sonucunda tunç elde edildi. Tunç bakıra göre daha sağlam olduğu için insanlar daha dayanıklı aletler yaptılar.

İlk şehir devletleri ve daha sonra büyük devletler bu dönemde ortaya çıktı (Mezopotam- ya'da Sümerler, Anadolu'da Hititler gibi).

3- Demir Devri

Devrin sonlarına doğru demir bulundu. Demirin bulunup işlenmesiyle birlikte tunca göre daha dayanıklı olan aletler yapıldı

Maden devrine ait kalıntılar, Yozgat (Alişar), Çorum (Alacahöyük), Çanakkale (Truva), Kayseri (Kültepe), Burdur (Hacılar Höyüğü) ve Van (Tilkitepe)'da bulunmuştur.

TARİH DEVİRLERİ

Yazının icadından günümüze kadar geçen zamana tarih devirleri denir.

Tarihin çağlara ayrılmasında insanlık tarihinde meydana gelen ve bütün insanlığı etkileyen büyük olaylar ölçü alınmıştır.

İlk Çağ (M.Ö. 3200 - M.S. 375)

M.Ö. 3200 yılında Sümerlerin yazıyı icat etmesi ile başlayıp M.S.375 yılındaki Kavimler Göçü'ne kadar süren dönemdir.

Orta Çağ (375 -1453)

Kavimler Göçü ile başlayıp, İstanbul’un fethine kadar süren dönemdir.

Yeni Çağ (1453-1789)

İstanbul'un fethinden, Fransız İhtilali’ne kadar süren dönemdir.

Yakın Çağ (1789 -...)

Fransız İhtilali'nden günümüze kadar süren dönemdir.

Milat: Dünya'nın Güneş çevresinde bir defa dönmesi ile geçen süre Güneş yılıdır. Güneş yılına göre düzenlenen takvimde Milat Hz. İsa'nın doğumudur ve (0) başlangıçtır. Hz.

İsa'nın doğumundan önceki tarihler milattan önce (M.Ö.), doğumundan sonraki tarihler isemilattan sonra (M.S.) şeklinde belirtilir.

Yüzyıl: Zamanın yüzer yıllık bölümlere ayrılmasıdır.

KİMLER GELDİ, KİMLER GEÇTİ?

HİTİTLER (MÖ 1200-MÖ 200)

Başkentleri Hattuşaş'tır (Çorum-Boğazköy).

M.Ö. 1700'lerde Kızılırmak yayı içerisinde kurulmuşlardır.

Devleti krallar yönetirdi, fakat Pankuş adı verilen meclis ise krala yardımcı olmaktaydı. Gerektiğinde bu meclis kralın işlerini denetlerdi.

Tavananna adlı kraliçelerde yönetimde etkiliydi.

Anal, adı verilen kral yıllıkları bulunmaktaydı.

Medeni hukuk gelişmişti.

Ekonomileri tarım ve hayvancılığa dayanmaktaydı.

Çok tanrılı dinlere inanmışlardı.

Tarihte bilinen ilk yazılı antlaşma olan Kadeş Antlaşmasını Mısır ile M.Ö 1280'de imzalamışlardır.

Frigyalılar tarafından yıkılmışlardır.

(11)

Hitit kralları hem başkomutan, başrahip ve baş yargıç idi. Askeri, dini ve hukuki otoriteye sahiptiler.

Halk yöneticiler, rahipler, hürler ve köleler gibi sosyal sınıflara ayrılmıştı.

Hititlerde din çok tanrılıdır. Hitit ülkesine “Bin tanrı ili” denirdi.

Çivi ve hiyeroglif (resim) yazıları olmak üzere iki çeşit yazı kullanmışlardır.

İYONLAR (MÖ 1200-MÖ 700)

Şehir devletleri halinde yaşamışlardır. En önemli şehir devletleri, Efes, Milet, Foça, Bodrum ve İzmir'dir. Kurulan şehir devletlerinde sırası ile krallık, oligarşik ve demokratik yönetim şekilleri görülmüştür. Kurulan şehir devletleri arasında siyasi bir birlik yoktur.

Demokratik ve özgür ortam gelişmiştir.

Bilim ve Felsefede gelişmişlerdir.

Önemli bilim adamları arasında; Herodot, Pisagor, Tales ve Hipokrat yer almaktadır.

Deniz ticaretinde gelişmişlerdir. Akdeniz ve Karadeniz’de koloniler (ticaret şehirleri) kumuşlardır.

Çok tanrılı dine inanmışlardır.

Halk çeşitli sosyal sınıflara ayrılmış, kölelik yaygındı.

Artemis tapınağı önemli sanat eserlerinden biridir. İyon edebiyatının en önemli eseri İlyada ve Odessa destanlarıdır.

LİDYALILAR (MÖ 700 - MÖ 546)

Gediz ve Büyük Menderes ırmakları arasında kurulmuşlardır.

Başkentleri Sard' tır (Manisa- Salihli).

Efes’ten başlayıp Mezepotamya’ya kadar giden Kral Yolu’nu kullanarak ticaretle uğraşmışlardır.

Alışverişte değiş-tokuş (takas) usulüne son vererek ilk parayı bulmuşlardır.

Tüccarlara devlet güvencesi getirerek, tarihteki ilk sigortacılığı yapmışlardır.

Fenike alfabesini kullanmışlardır.

İlk bankacılık faaliyeti de bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Ordularını paralı askerlerden oluşturmuşları Lidyalıların yıkılışının en önemli sebebidir. Persler tarafından yıkılmışlardır.

URARTULAR (MÖ 900 -MÖ 600)

Doğu Anadolu Bölgesi'nde, Van Gölü çevresinde kurulmuştur.

Başkentleri Tuşpa'dır (Van).

Tarım ve hayvancılıkla uğraşmışlardır.

Anadolu'da bilinen ilk sulama kanallarını yapmışlardır.

Maden işlemeciliği, mimari ve el sanatlarında ilerlemişlerdir.

Öldükten sonra dirilmeye (ahiret) inanmışlardır.

Mezarları ev ve oda şeklinde yaparak içlerine ölüleri ile birlikte eşyalarını da koymuşlardır.

(12)

İstilalara karşı şehirlerinin etrafını surlarla çevirmişlerdir. Medler tarafından ortadan kaldırılmışlardır.

FRİGLER (MÖ 750 – MÖ 600)

Başkentleri Gordion'dur (Kütahya).

Tarım ve hayvancılıkla uğraşmışlar ve bu faaliyetleri korumak için sert kanunlar yapmışlardır (Örnek : Bir öküz kesenin veya saban kıranın cezası ölümdü.).

Tapetes adlı kilimler üretmişlerdir.

Midas meşhur krallarındandır.

Çok tanrılı dinlere inanmışlardır. Kibele en büyük toprak ve bereket tanrıçasıydı.

Marangozluk, maden işlemeciliği ve müzik önemli uğraşılarıdır.

Orduları genellikle yaya askerlerden oluşurdu.

Persler tarafından yıkılmışlardır.

MEZOPOTAMYA UYGARLIKLARI

Mezopotamya:İlkçağda Anadolunun güneydoğusundan Basra Körfezine kadar uzanan Dicle Fırat nehirleri arasında kalan bölgeye denmiştir.Verimli topraklara ve yaşamaya uygun iklime sahip olması nedeniyle bir çok topluluk buraya yerleşmiştir.

Başhca Mezopotamya Uygarlıkları Babilliler, Asurlular, Sümerler, Akadlar ve Elamlılardır

SÜMERLER

* Sümerler MÖ 3500 yıllarında Mezopotamyaya yerleşmişler şehir devletleri halinde yaşamışlardır.Önce Akadların hakimiyeti altına girmişler daha sonra Elamlılar

Tarafından yıkılmışlardır. (MÖ 1500 Özellikleri

* Sümerler mezopamya uygarlıklarının kurucusudurlar.

* Tarhte ilk kez yazıyı kullanmışlardır.Böylece

* Tarih çağları başlamıştır.

* Bilgi birikimi ve aktarımı kolaylaşmıştır.

* Eğitim ve öğretim faaliyetleri kolaylaşmıştır.

* Tarihte bilinen ilk yazılı kanunlar Sümerler tarafından yapılmıştır.

* Sümerler matematik ve Astronomide ileri gitmişler ayın hareketlerine takvim yapmışlardır.

ASURLULAR

* Yukarı Mezopotamyanın Fırat ve Dicle nehirleri çevresi ile Anadolunun güneyi İran bölgesinde Yukarı Mezopotamya’da kurulmuşlardır

* Kral yolu üzerinden Anadolu ile ticaret yaptılar .

* Kurdukları ticaret kolonileri ile Anadoluya Sümerlerden öğrendikleri çivi yazısını getirdiler.Böylece Anadolunun Tarih çağlarına girmesini sağladılar.

* Başkentleri Ninova’dır.

* Ticaretle uğraşmışlar,

* İlk kütüphaneyi ve arşivi yaptılar.

* Dinleri çok tanrılı idi.

* Geliştirdikleri ağırlık ve uzunluk ölçülerini daha sonra Yunanlılar ve Romalılar kullanmışlardır.

NOT: Koloni: Bir devletin kendi ülkesinin sınırları dışında egemenlik kurarak yönettiği ekonomik veya siyasal çıkarlar sağladığı ülke, sömürülen ülke.

BABİLLİLER

(13)

* Babil krallığı Arabistandan Mezopotamyaya gelen Amurrular tarafından kuruldu

* Merkeziyetçi bir krallıkla yönetilmişlerdir.

* En güçlü dönemlerini Hammurabi döneminde yaşamışlardır.Hammurabi eski kanunlardan yararlanarak Hammurabi Kanunlarını oluşturmuştur

* En tanınmış hükümdarı Hammurabi’dir. Çok sert kanunlar yapmıştır.

* Dinleri çok tanrılı idi. Tapınaklarına Ziggurat denirdi.

* Astronomi ile ilgilenmişler, güneş ve ay tutulmalarını kaydetmişlerdir. Sümerlerden etkilenmişler, bir çok alanda onları geçmişlerdir.

* Babilin asma bahçeleri meşhurdur.

Referanslar

Benzer Belgeler

Son Osmanlı Mebusan Meclisinin toplanması ve Misak-ı Milli kararlarının alınması üzerine İtilaf Devletleri İstanbul’u işgal etmişlerdir. Mebusan Meclisini kapatmışlar,

 Ermeni tehlikesine karşı nasıl hareket edileceği konusunu belirlemek için Erzurum’da Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti tarafından Erzurum Kongresi

TBMM’ye karşı çıkan iç isyanlar; Ordunun terhis edilmesi, İstanbul hükümeti ve işgalcilerin dini kullanarak halkı kışkırtması, Kuva-i Milliye’nin halka kötü davranması

 Türk inkılapları çağdaşlaşma ve batılılaşma yolunda yapılmıştır...  Çağdaşlaşma ve batılılaşma yolunda laikliğin kabul edilmesi, şapka inkılabı, harf

● Almanya, siyasi birliğini sağladıktan sonra 20. yüzyılın başlarında sanayi üretimde dördüncülüğe yükselmiş, ürettiği malların ucuz ve bol olmasından dolayı

İtilaf devletleri I. İnönüden sonra aralarında sorunlar çıkmaya başlamıştır ve Sevr antlaşması gözden geçirmek için TBMM'yi İstanbul Hükümeti'nin içinde çağırarak

– M. Kemal’in isteği ile çok partili rejim denemeleri için kurulacak partiler ülke rejimini tehdit edince çok partili rejim denemelerine bir süre ara verilecek. 1946’da Demokrat

Fransa : Fransa Moskova Antlaşması ile endişeye düşmüş, Eskişehir ve Kütahya Savaşları ile beklemeye geçen Fransa’nın, Sakarya Zaferi ile