KÜLTÜR COĞRAFYASI. Dr. Mutlu KAYA

KÜLTÜR

COĞRAFYASI

Dr. Mutlu KAYA

KÜLTÜREL EKOLOJİ

 Her bir kültür grubu ve bunların geliştirdikleri yaşam biçimleri fiziksel dünyanın bir parçasını işgal ettiklerinden, kültürler de, bekleneceği gibi, çevre ile etkileşim halindedirler.

 Coğrafyacı da kültürdeki çeşitlilikleri anlamak için bu etkileşimi incelemek zorundadır. Böyle bir inceleme de kültürel ekoloji adını alır.

 Ekoloji sözcüğü, bilindiği gibi, organizma ile fizikî çevresi arasındaki iki yönlü ilişkiyi ifade etmektedir.

 Buradan yüründüğünde, oikologia da “ortam öğretisi”

olarak alınabilir. Kültürel ekoloji de kültürler ile fizikî çevre arasındaki neden ve etki ilişkisinin incelenmesi olmaktadır.

 Fizikî çevreden de, bilindiği gibi. iklim arazi, toprak, doğal bitki örtüsü, yaban yaşamı ve fizikî çevrenin diğer yanları anlaşılmaktadır.

KÜLTÜREL EKOLOJİ

 Kültürel ekoloji

 (l)çevrenin kültür üzerindeki etkisi, ve

 (2)insanın, kültür yoluyla, ekosistem üzerindeki etkisi olarak tanımlanabilir.

 Böylece de, kültürel ekoloji, insan ve çevrenin birbirleri üzerinde etki kurduğu bir “çift-yönlü sokak” olmaktadır.

 Çevreci determinizm:

 Ondokuzuncu yüzyılın sonundan başlayarak yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde birçok coğrafyacı çevreci determinizm doktrinine hayranlık duymuştur.

 Bu coğrafyacılar fizikî çevrenin -özellikle iklim ve yer şeklinin- kültürlerin biçimlenmesinde faal bir güç olduğuna, insanın ise aslında fizikî çevrenin pasif bir ürünü olduğuna inanıyorlardı.

 Determinist mantığa göre, insanlar “doğanın yoğurduğu çamur”dur.

 Bu görüşe göre benzer fizikî çevreler büyük bir olasılıkla birbirine benzer kültürler üretirlerdi. Bunun yanında da, çevreci deterministler, diğerlerinin tersine, kültürel ekolojiyi “tek-yönlü sokak” olarak görüyorlardı.

 Çevreci determinizm:

 Determinist inanışla ilgili olarak kültürel coğrafyada da çok sayıda örnek vardır.

 Deterministler dağ insanlarının basit, geri, tutucu, hayal gücünden yoksun olma kaderlerinin arızalı arazi yapıları tarafından çizildiğine inanıyorlardı.

 Çöl insanları da tek tanrıya inanacaklar fakat zalimlerin yönetimi altında yaşamaya mahkûm olacaklardı.

 İklim, insanın karakter ve davranışlarını etkilediği gibi bazılarına göre, insanların renk ve şekil gibi farklılıkları- nın da temel nedeniydi.

 Hatta, coğrafyada determinizmin en ateşli savunucu- larından birisi olan Huntington’a (1924) göre iklimin

”kalıtım” üzerinde bile etkisi vardı.

 Çevreci determinizm:

 Orta kuşak iklim koşulları insana keşif gücü, çalışkanlık ve demokrasi kazandırırken, fiyortlu deniz kıyılarından büyük denizciler ve balıkçılar çıkacaktı.

 Çevreci deterministler o zamanki İngiltere’nin

dünyadaki seçkin konumuna da bu gerekçeyi

bulmuşlardı; Ülkeyi çevreleyen denizler

denizciliği gerekli kılmış uygun iklim koşulları

da parlak bir yönetim ve çalışma ahlâkı

yaratmıştı.

Çevreci determinizm:

 Günümüzden geçmişe bakıldığında, çevreci deterministlerin insanla ilgili konularda çevrenin rolünü aşırı abarttıkları görülmektedir.

 Doğal olarak bu çevresel etkinin önemsiz olduğu ya da beşeri coğrafyacıların bu etkiyi gözardı edeceği anlamına gelmez.

 Daha çok, fizikî çevrenin insan kültürünü

etkileyen birçok güçten yalnızca birisi

olduğu ve insan davranış ve inancının tek

belirleyicisi olmadığını ortaya koyar.

 Possibilizm:

 Çok daha önce (Vidal de la Blache’la) başlamakla birlikle 1930’lardan sonra yayılarak, çevreci determinizm beşeri coğrafyacılar arasındaki taraftarlarını kaybetmiş, onun yerini ise olasıcılık- possibilizm almıştır.

 Possibilistler, fizikî çevrenin etkisini ihmal etmezler;

doğanın damgasını bir çok kültüre vurduğu gerçeğini kabul ederler. Bununla birlikte, possibilistler kültürel mirasın insan davranışını etkilemede en az fizikî çevre kadar önemli olduğunu da vurgularlar.

 Possibilistlere göre, çevreden çok insan kültürün mimarıdır.

 Possibilistler, herhangi bir fizikî çevrenin bir kültürü geliştirmek için çok sayıda olanak sunduğunu da iddia ederler.

 Possibilizm:

 İnsanların bir alana nasıl yerleşeceği ve onu nasıl kullanacağı, çevrenin kendisine sunduğu olanaklar arasından yapacağı tercihe bağlıdır.

 Bu tercihlere de kültürel miras yol gösterir.

Fizikî çevre hem olanaklar hem de sınırlamalar getirir; insan kendi ihtiyacına göre bunlar arasından tercihini yapar.

 Kısacası, kültür ve ekonominin yerel özellikleri,

çevrenin sunduğu olanaklar çerçevesinde

verilen kültürel kararların bir ürünüdürler.

 Possibilizm:

 Kültürün teknolojik düzeyi ne kadar yüksekse, fizikî çevrenin olanakları da o kadar fazla olacak, sınırlamaları ise o kadar zayıf kalacaktır.

 Bu possibilist görüş, en güzel bir şekilde kültürel uyarlanma (adaptasyon) kavramıyla açıklanmaktadır.

 Uyum sağlama ise, mekânsal kalıplar

yaratmada kültürün öneminin altını çizerek,

bir kültürden diğerine değişiklik gösterecektir.

 Possibilizm:

 Bir kültür grubunun kendi fizikî ortamında

neden o şekilde geliştiğini anlamak için,

coğrafyacılar yalnızca çevrenin nasıl

olduğunu değil, aynı zamanda da o kültürün

üyelerinin çevreyi neden öyle düşündüğünü

de bilmek zorundadırlar.

 Determenist görüşe göre , haşin dağların insanlarında sanatsal yetenekler yokken, Fransa’nın nehir vadilerinden gelenler sanat dünyasında parlamaktadır.

 Fransız edebiyatçıları, doğum yerlerine göre,

temelde akarsu vadi ve ovaların ürünü

olmakta, yüksek alanlar ve dağlardan ise

böyleleri ender olarak çıkmaktadır

(E.C.Semple 1911).

 Possibilistlere göre;

Avrupalı bütün patent büroları İsviçrelilerin en önde gelen kâşifler olduğunu bildirmektedirler... Farklı farklı ülkelerde yayınlanan kitap listeleri İsviçre’nin bu gezegendeki her ülkenin önünde olduğunu göstermektedir.

 İsviçreliler, ülkelerinin gelişmesi konusunda 16.-17.

yüzyıllarda komşu ülkelerdeki dinî infazlara çok şey borçlu olduklarını kabul ederler. İnfazlar binlerce entelektüeli İsviçre’ye sürmüştür.

 1865’de altmış bin Huguena da Fransa’dan İsviçre’ye sürülmüştü. Bunlar Zürih ve Bern’de ipek endüstrisini kurdular.

 Cenevre’de saat imalat faaliyetini kuran da yine bir Huguenot’dur. Alçak Ülkeler’deki (Benelüks) İspanyol zulmü ve Otuz Yıl Savaştan sırasında İsviçre’nin tarafsız kalması ülkenin insan kaynaklarını çoğaltmıştır (M.Jeffenoı

KÜLTÜREL BÜTÜNLEŞME

 Beşeri mekânsal çeşitliliklerin açıklanması bir dizi kültürel faktörün de göz önüne alınmasını gerektirir.

 Kültürel coğrafyacı, kültürün her yönünün mekânsal bakımdan birbiriyle bağlantılı bütünleşmiş olduğunu kabul eder. Kısacası, kültürler ilişkisiz özellikler dizisi olmaktan çok, karmaşık bütünler; tüm parçalarının nedensel olarak birbirine uyduğu bütünleşmıiş birimlerdir.

 Kültürün bir yönünün dağılışını, diğer yönlerindeki mekânsal çeşitlilikleri incelemeden anlamak olanaksızdır.

 Örneğin, dinsel inancın bir grubun seçim davranışını, yeme-içmesini, alışveriş kalıplarını, işini ve toplumsal dramımı etkileme potansiyeli vardır.

KÜLTÜREL BÜTÜNLEŞME

 Hindistan’daki en büyük din olan geleneksel Hinduizm insanları kast denilen toplumsal sınıflara ayırmış ve her biri için uygun yaşama şekilleri belirlemiştir.

 Hıristiyanlığın bazı kolları alkollü içeçekler, tütün ve belirli bazı yiyeceklerin tüketimini yasaklayarak üyelerinin yeme-içme ve alışveriş kalıplarını etkilemektedir.

 Aynı şey, domuz eti yenmesini yasaklayan İslâmiyet ve Musevilik ile kafeinli içecek içmeyen -dolayısıyla da evrensel içecek olan Coca Cola içmeyi reddeden Mormonlar (Utah’da) için de geçerlidir.

Kaynakça

 Tümertekin, E., & Özgüç, N. (1997). Beşeri coğrafya:

İnsan. Kültür. Mekan. Çantay Kitabevi.

 Davranış Bilimleri Ders Notları (2018). Ankara Üniversitesi Açık Ders Sistemi.