SARAY'A BA~LI B~R CAM~~ VE HAZ~RES~:
KIRIM HANLI~I'NIN PAY~TAHTI BAHÇESARAYDAK~~
HANSARAYIN HAZ~RES~1
NICOLE KANÇAL - FERRARI
Hansaray2:
K~r~m Hanl~~~ 'n~ n payitaht~~ olan Bahçesaray'da bulunan Hansaray'~n kurulu~u ile ilgili olarak elimizde son derece az bilgi mevcuttur. Kaynaklara göre, ikinci K~r~m Hani olan L Mengli Geray Han 1500 y~l~ndan sonra bir sa-ray in~aat~na ba~lar. Bunu, sasa-ray~n en eski bölümü olarak kabul edilen "Demir Kap~"n~n üstündeki kitabe de do~rular. Bu kitabe, Mengli Geray Han' ~~ saray~n kurucusu olarak gösterir. Kitabenin tarihi 909 H (1503-1504 M)'dur. Bu kap~, muhtemelen geni~~ bir araziye in~a edilmi~~ bulunan birbi-rinden ba~~ms~z kö~klere agl~yordu. Sarayda ya~am mekanlar~~ birkaç avlu et-raf~ nda kurulmu~tur. Eskiden saray~n bir darphanesi oldu~unu da biliyoruz.
Bu saray~n in~as~yla birlikte, eskiden K~r~m Hanlan taraf~ndan avlak ola-rak kullan~ lan Bahçesaray vadisi ve çevresi, yava~~ yava~~ bir ba~kente dönü~ür. ~lk olarak XVI.yy'~ n ortalar~ nda L Sahip Geray Han sarayda ikamet etmeye ba~lar ve göçebe hayata veda eder.
Saray~n bu ilk düzeni ile ilgili bilgileri Bronievski ve Evliya Çelebi'den almaktay~z. Bronievski3, saray~ n birkaç ta~~ binadan ibaret oldu~unu yazmak-tad~ r. Ayr~ca saraya ba~l~~ olan camiden de bahsetmektedir. Evliya Çelebi Se-yahatnamesi'nde ise, saray~ n bir dere kenar~nda in~a edildi~ini, dört kap~l~~ bir duvar ile çevrili oldu~unu, saray~n darphanesi, mutfaklan, kileri vs. bu-
Bu çal~~ man~ n bir özeti 1999 senesinde Hollanda'da Utrecht ~ehrinde yap~lan XI. Uluslararas~~ Türk Sanat~~ Kongresine bildiri olarak sunuldu. Oradaki bildiri ba~l~~~~ ~öyle idi: "The Art of the Khans of Crimea and it's Relation to Ottoman Art: The Cemetery of the Khan's Palace in Bahçesaray." Kongre bildirileri ileride internette yarmlanacakur.
2 Hansaray hakk~nda genel ve daha geni~~ bilgi için bkz. Oktay ASLANAPA, K~r~m ve Kuzey Azerbaycan'da Türk Eserleri. ~stanbul, 1979, ve Nicole KANÇAL-FERRAR~, "Hansaray", Diyanet ~slam Ansiklopedisi, ~ stanbul, 1997. S. 521-524. Bu maddede ayr~ ca Rusça kaynaklar ba~ta olmak üzere çok geni~~ bir bibliyografya mevcuttur. Ayr~ca "Bahçesaray'daki Hansaray~'n~n Yerle~im Düzeni ve Mimarisi" adl~~ doktora tezi ile bu konudaki ara~urmalar~ ma devam etmekteyim.
372 NICOLE KANÇAL - FERRARI
lundu~unu yazmaktad~r4. Evliya Çelebi ayr~ca saray~n çe~itli görûnü~leri (kö~k) oldu~unu anlatmakla ve Kara Had~m A~alar taraf~ndan korunan Ha-rem bölümünden de bahsetmektedir. K~saca, bu ilk saray~n al~~t~~~m~z Türk-~slam saray gelene~ine ba~l~~ oldu~u aç~kt~r.
Bu saray, 1736'daki Rus i~gali s~ras~nda tamamen tahrip edilir. Ba~ta Di-vanhane, cami ve kütüphane olmak üzere önemli mekanlar yak~l~r, saray du-varlan bile y~kunl~r. 1740-1743 aras~nda ~ehir ve saray Osmanl~~ deste~iyle tekrar in~a edilir. Sultan L Mahmut hem para, hem de yok olan kütüphane için kitap gönderir. Para ve malzeme ile beraber, muhtemelen ~stanbul'dan ustalar da göndermi~tir.
Bu çal~~malar s~ras~nda saray geni~letilir ve belirgin bir Osmanl~~ karak-teri kazan~r. Özellikle avlu düzeni Edirne ve Topkap~~ saraylarmdakine ben-zemektedir. Kendisini çe~itli küçük kö~kler, bahçeler ve zengin su mimari-sinde oldu~u gibi her yerde hissettiren bu Osmanl~~ etkisi, daha sonraki dö-nemlerde yap~lan de~i~ikler ve tamiradara ra~men kaybolmam~~ur.
Bahçesaray'daki Hansaray, bugün ayakta kalabilen say~l~~ Türk saray kül-liyelerinden birisidir.
1783 senesinde, K~r~m Hanl~~~~ ortadan kald~nld~ktan sonra, Hansaray restore edilmi~, birçok de~i~ikliklere u~raulm~~~ ve sonunda müzeye dönü~-türülmü~tûr. Saray, Rus çarlan taraf~ndan resmi devlet davetleri için bile kul-lan~lm~~t~r.
K~nm'daki Osmanl~~ etkisi çok erken tarihlerde ba~lamaktad~r. L Mengli Geray Han zaman~nda, K~r~m Hanh~~~ Osmanl~~ himayesine girmi~tirs. Böy-lece kurulan ba~lant~, kuvvetli ili~kiler sa~lam~~~ ve K~r~m Hanh~~'mn siyasi düzenini ve günlük hayat~n~~ etkilemi~tir. Devlet yönetme ~ekli ve toprak da-~~t~m düzeni (T~mar) Osmanl~~ öme~ine çok benzemektedir. Han ve ailesi-nin de Osmanl~~ saray~~ ile yak~n ba~lant~lar~~ vard~r. Han'~n bir o~lu genelde bir çe~it rehin olarak Osmanl~~ saray~nda ya~amakta idi ve burada Osmanl~~ 4 Evliya Çelebi, Seyahatname, VII, Tarih Encümeni Külliyat~, ~stanbul Devlet Matbaas~, 1928, s. 596-600.
5 Muzaffer 1)REKL~, K~r~m Hanhg~n Kurulu~u ve Osmanl~~ Himayesinde Mkseli~i
(1441-1569). Türk Kültürü Ara~t~rma Enstitüsü, Ankara 1989. Burada bu himaye ayr~nt~lar~yla incelenmekte ve K~r~m Hanl~~~n~n ve Osmanl~~ Devletininin farkl~l~klar~~ da gösterilmektedir. Teferruath bilgiyi bu iki k~sa makalede bulmak milmkiindür:Halil ~NALCIK, "K~r~m Hanl~~~", Türk Dünyas~~ El Kitab~ , Türk Kültürü Ara~t~rma Enstitüsü, Ankara 1976, 3.943-954, ve "Giray", Islam Ansiklopedisi, I V, Istanbul 1948, s.783-789.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 373 e~itimi görür ve ~stanbul'daki kültürel hayata kaul~rd~. Padi~ah istedi~i za-man da bu rehin han o~lunu K~nm'a, yeni Han olarak gönderirdi. Bu ~e-kilde K~r~m'da tahtta oturan Han bir dereceye kadar Osmanl~~ devletine muhtaç idi. Öte yandan istanbada e~itilen hanedan mensubu hem ald~~~~ e~itim sayesinde, hem de Osmanl~~ Devleti taraf~ndan tahta oturtulabilece-~inden Osmanl~~ Devletine ba~l~~ kal~rd~ . Tahttan indirilen Hanlar aileleriyle beraber Rumeli'de (Trakya ve bugünkü Bulgaristan bölgesi) ikamete mec-bur edilirdi. Rumeli'de kendilerine tahsis edilen çiftliklerde oturur, vak~flar da kurabilirlerdi. Mazul han ve ailesine Osmanl~~ taraf~ndan maa~~ ba~lan~rd~. Daha a~~r durumlarda Hanlar Ege adalar~na da sürgüne gönderilebilirlerdi (Midilli, Sak~z, Rodos).Bu Hanedan mensuplar~n~n her zaman tekrar Kin-m'a göreve gönderilebilme ihtimali vard16.
Alt~n Orda'dan kalan kuvvetli miras, kendisini özellikle hukukta ve ka-bile aristokrasisinde gösterse de, K~r~m'daki kültürel hayat Osmanl~~ saray~n-dakini takip etmektedir. Resmi yaz~~malardaki K~pçak ~ivesinin Osmanl~ca-'ya kaymas~~ da bunun bir göstergesidir. Geray ailesi taraf~ndan desteklenen veya Geray ailesi için yarat~lan sanat ve mimari eserleri de, Osmanl~~ sanat= takip etmektedir.
Osmanl~'n~n Avrupa'ya aç~l~~~~ ve Bat~dan gelen ve giderek artan sanat ve kültür etkileri K~r~m'da da hissedilmi~tir. K~nm'daki etkiler sadece Osmanl~~ - 'dan dolayl~~ olarak de~il, Avrupa'dan K~nm'a gelen elçi ve seyyahlar arac~l~~~~ ile de do~rudan girmi~tir. K~r~m Geray'~n Hanhk döneminde (1758-1764), saray~n bir resim koleksiyonu vard~. Han'~n kurdu~u orkestra konserler ve-rirdi ve sarayda yer alan ilk tiyatroda Moliere'den oyunlar oynanm~~ur. K~r~m
Geray zaman~nda Bahçesaray'da elçi olarak bulunan Baron François de Tott, K~r~m Geray'~n Frans~z mutfa~~na hayran oldu~unu ve yemeklerin Baron'un
a~ç~s~~ taraf~ndan pi~irilmesini istedi~ini yazmaktad~r7. Bu yeniliklere de mutfakta yemek pi~irme s~ras~nda ~arab~n ilk defa kullan~lmaya ba~lanmas~~
6 K~r~m Hanlar~n~n ve ailelerinin tarihi için bkz. Halim Geray Sultan, Gülbün-i Hânân, Necm-i istikbal Matbaas~, ~stanbul 1327. Tekrar bask~s~~ Doç. Dr. Sadi COGENL~~ ve Doç. Dr. Recep TOPARLI, Erzurum 1990.
7 Baron François de TOTT, Memoires sur les Turcs et les Tatars. 3. Cilt, Amsterdam, 1875. Bu kitap Türkçe olarak da yay~nland~: Baron de TOTT, Türkler ve Tatarlara dair Hauralar, Çev. Mehmet Re~at Uzmen, ~stanbul, Tercüman 1001 Temel Eser No. 89. Yak~nda ise bu kitap tekrar yay~mland~: François de TOTT, Türkler ve Tatarlar aras~nda, Milliyet Yay~nlar~, ~stanbul, 1996, 5.129.
374 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
da dahildir. Bu ~a~~ rt~c~~ yenilikler sadece sarayla s~n~rl~~ idi ve halk~~ pek etkilemezdi.
HAZ~RE:
Bu hazire, Hansaray'~n camisine aittir ve ayn~~ zamanda saray~ n mezarl~ -~~d~ r. Bu mezarl~ k, son derece önemli bir aland~ r. Bilinen Türk saray ve me-zar mimarisinde benzeri yoktur. Bu tarihi alan~n, sanat tarihi incelemesinin yan~~ s~ra, sosyal tarih aç~s~ndan da incelenmesi gerekmektedir.
1996 senesinde K~r~m'a gidi~imde, hazireyi ayr~nt~l~~ olarak inceleme f~r-sat= oldu. Bu incelemeler s~ ras~ nda bütün mezar ta~lar~n~n foto~raflar~n~~ çektim ve ço~unun estampajlar~n~~ ald~m8. Bu makale, incelemelerin ilk neti-cesidir ve ba~ka ara~t~rmalara bir kap~d~r.
Kendi ara~t~rmalar~= yan~~ s~ra, Dombrovskiy, Borzenko ve Negri tara-f~ ndan 1848 senesinde Odessa'da yay~ nlanm~~~ makalelerden de yararlan-d~m9. Ad~~ geçen makale, 1839'da yap~lm~~~ bir ara~t~rmaya dayanmaktad~r. Bu, hazire hakk~nda yay~nlanm~~~ en kapsaml~~ makaledir ve burada belirtilen ta~lar~n bir k~sm~~ bugün mevcut de~ildirm.
Hansaray'~n haziresi, caminin k~ble taraf~nda yer almaktad~r. Hazirede iki kubbeli, bir tane de aç~k türbe bulunmaktad~r. Hazirenin biti~i~inde bu-lunan bahçenin sonunda bir türbe daha vard~r. Bu çok zarif, muhte~em tür-benin K~r~m Geray Han'~n genç ya~ta ölen e~i Dilara Bikeç'e ait oldu~u söy-lenir.
8 Bu hazirenin analizi, Yüksek Lisans tezim olan daha geni~~ bir ara~t~rman~n bir parças~~ olarak ba~lad~: Nicole KANÇAL-FERRAR~, K~r~m Hanlar~n~n imar Faaliyeti ve Mezar Ta~lar~. ~stanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü, Yüksek Lisans Tezi, ~stanbul, 1997. Osmanl~~ topra~~nda bulunan eserler (Anadolu, Trakya, Bulgaristan, Rodos) yak~nda taraf~mdan yay~nlanacakt~r.
9 F. DOMBROVSK~Y-A. BORZENKO-A. NEGR~, "Bahçisarayskaya arabskaya i turetskaya natpisi hanskogo dvortsa meçeti klatbi~ça". Zapisld odesskago ob~çestva istorii i drevnostey. Odessa, 1848. Bu makale, Hansaray ve Bahçesaray ~ehrinin ve Çufutkale'nin bütün kitabelerini içermektedir. Baz~~ hatalar~~ varsa da, bugün kitabeler hakk~ndaki ara~t~rmalar için en önemli kaynak olu~turmaktad~r. Bana Yüksek Lisans Tezimin çal~~mas~~ için 1996 senesinde bu makaleyi gönderen Say~n Aydo~an Demir Bey'e minettar~m. Aydo~an Bey'in ayr~ca K~r~m Hanlar~n mezarlar~~ ile ilgili bir makalesi vard~ r: "Çe~me Mezar Ta~lar~~ ve Tarihi önemi", Tarih ve
Toplum. Say~~ 155, Cilt 26, Kas~m 1996, s. 9-17.
m Bu makale için 1996 senesine dayanan ara~t~rmalar esas olarak al~nm~~t~r. Sonbahar 1999'da tekrar bir ziyaret s~ras~ nda baz~~ ta~lar~n - özellikle küçük parçalar ve ba~l~klar - ba~ka bir yere al~nd~~.n~~ ya da kayboldu~unu fark ettik. Ayr~ca 1999 gidi~imde müzenin büyük depolar~na girme f~rsaum~z oldu. Bu depolara çok say~da mezar ta~~~ ve k~r~k parça düzensiz bir ~ekilde konulmu~tu. Biz, ileride bu depolarda bir envanter çal~~mas~~ yapmay~~ hedeflemekteyiz.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~ RES~~ 375 Bu türbelerin yan~~ s~ ra, Hansaray'~n d~~~ nda Bal~çesaray ~ehrinde de kubbeli bir türbe bulunmaktad~ r. Çok kötü durumda olan bu yap~n~n mima-risi enteresand~ r. Türbenin küçük, güzel, duvarlarla çevrili bir haziresi var-d~r. Gülbün-i Hanan'a göre, L Selamet Geray Han ö.1019 (M1610) ve o~lu Resmi Bahad~r Geray Han'~ n ö.1050 (M1640) türbeleri Bahçesaray'da, Han-saray'~n d~~~ndad~r. Büyük bir ihtimalle bu türbe bu iki han~n mezar an~ ud~ r. Bugün türbede herhangi bir kitabe bulunmamaktad~r ve kaynaklarda da bu-güne kadar durumu ayd~nlatacak bilgiye rastlanmam~~t~r.
Eski resim ve gravi~rlerde gördü~ümüz kadar~~ ile, hem Dilara Bikeç tür-besi, hem de bu isimsiz türbenin etraf~nda düzensiz olarak konulmu~~ mezar ta~lar~~ bulunmaktad~r.
Ama eski dönemlerin as~l mezarl~k bölgesi Bahçesaray'~ n biraz d~~~nda, Eski Yurt'tad~r. Eski Yurt'ta bugün hala üç türbe ve bir kümbet mevcuttur. Evliya Çelebi de Eski Yurt'tan bahsederken, bu yerin hem bir mezarl~ k böl-gesi, hem de bir ziyaret yeri oldu~unu söylemektediril. Bugün bu bölgede tek bir mezar ta~~~ bile kalmam~~t~r.
Gülbün-i Hanan'a göre, IL Mehmet Geray Han' ~n ö.992 (M1584) türbesi Eski Yurt'tad~ r.
Hansaray içinde bulunan iki türbe muhtemelen XVI. yy'dan kalmad~ r. ~ kisi de Osmanl~~ tarz~ nda sekizgen gövde üstünde kubbeli yap~ lard~ r. ~ ki-sinde de herhangi bir kitabe yoktur. Kaynaklardan, türbelerden birisinin I. Devlet Geray Han 'a ait oldu~unu ö~renmekteyiz. Kaynaklara göre, türbelere toplam dört Han defn olunmu~tu: I. Devlet Geray Han 980 (1572-73), H. Gazi Geray Han 1016 (M1607), M. ~slam Geray Han 1064 (M1654), IV. Mehmed Geray Han 1080 (M1669)12. Bugün türbelerin içi peri~an haldedir. Alt~~ mermer kabir hariç, bütün kabirler ortadan kald~ r~lm~~ ur. Ah~ap sandu-kalar ve kuma~~ örtüleri kaybolmu~tur ve yerlerde k~r~ k sanduka parçalar~~ vard~ r. Türbelere defn olunan Hanlar~ n mezar ta~lar~~ mevcut de~il-dir.(Türbedeki han mezarlar~na ta~~ konulup konulmad~~~ n~~ bilmiyoruz). Türbelerin ne zaman bo~alt~ld~~~~ tam olarak belli de~ildir. XIX. yy'~ n sonu, XX. yy'~n ba~~~ olmas~~ muhtemeldir. Türbelerin as~l düzeninin ve Hanlar~ n
1 I Evliya ÇELEB~ , Seyahatname, VII-VIII, s. 597-599, Bahçesaray ve çevresinden
bahsederken, Evliya Çelebi de Hanlar~ n eski ve yeni saraylar~~ hakk~ nda önemli malumat vermektedir.
376 NICOLE KANÇAL - FERRARI
kabirlerinin ne tarzda oldu~unu bilememekteyiz. Elimize, tahminen XIX.
y~'-'in sonuna ait olan ve bir türbenin içini gösteren eski bir foto~raf geçti. Bu foto~rafta türbelerin birinin içindeki sandukalar~n yerlerinde ve sa~lam ol-duklar~~ görülmektedir. Ancak Dombrovskiy'nin makalesine göre türbeler tahrip edilmi~~ ve kabirler kald~r~lm~~t~r. Dombrovskiy levhalar üstüne yaz~l~~ isimlerden bahseder. Bu levhalar da bugün yok olmu~tur. Böylece türbelerin bu makalenin yay~nlanmas~ndan önce bo~alt~ld~~~~ anla~~lmaktad~r.Bu iki türbenin yan~nda hazirede aç~k bir türbe mevcuttur. Bu türbe
Mengli Geray Han 'a aittir. Efsaneye göre, vebadan ölen Han'~n kabri,
bula-~~ cbula-~~ bir hastal~ ktan öldü~ü için, hazirenin di~er mezarlar~ ndan ayrbula-~~ tutulmak istenmi~tir. Bu kabrin ba~ka ilginç bir özelli~i de kitabesinin Farsça olmas~-d~r.
Hazirenin geçirdi~i tarihi macera, hazireden sa~l~kl~~ ara~t~rma sonu-cunu almam~z~~ zorla~urmaktad~r. 1920 senelerinde K~r~m'da, ba~ta yar~ma-dan~n do~u taraf~nda, hanl~~~n ilk ba~kenti Eski K~r~m (Solhat) ve Bahçesa-ray yan~ ndaki Eski Yurt'ta yap~lan kaz~lar s~ ras~nda bulunan mezar ta~lar~~ Hansaray'a getirilmi~~ ve türbelerin önünde aç~k hava müzesi ~eklinde sergi-lenmi~~ veya depolara konulmu~tur'3. Dilara Bikeç türbesi ve Hansaray d~-~~ nda Bahçesaray'da bulunan ikinci türbedeki mezar ta~lar~ n~ n baz~ lard~-~~ da saraya getirilmi~tir. Stalin döneminde de k~r~lmaktan korumak amac~yla baz~~ ta~lar rasgele hazireye at~lm~~t~r (Resim 1,2). Ayr~ca 1970'1i y~llarda, sa~lam kalabilmi~~ baz~~ kabirler Rus turistler taraf~ndan demir çubuklarla lur~lm~~t~r. Bu üzücü olaydan sonra mezar ta~lar~n~n baz~lar~~ tamir görmü~se de, bu res-torasyon pek bilimsel bir ~ekilde yap~lmam~~t~r. Birçok kabir ta~~~ yanl~~~ ~e-kilde birle~tirilmi~~ ve bu durum bizim çal~~mam~z~~ daha da zorla~urm~~t~r.
Buldu~umuz ta~lara dayanarak ç~kartu~~m~z birçok istatistiki bilgiyi a~a-~~da vermekteyiz.
Hazirede bulunan en eski mezar ta~~~ 1848'te yay~nlanan makaleye göre H1001 (M1592/93) tarihlidir ve Ferah Sultan'a aittir. Bizim buldu~umuz en eski ta~~ ise Nureddin 14 Maksud Geray Suharl'~nd~ r ve H1109 (M1697/98) ta-
Eski K~r~m'dan getirilen ta~lar en eski ta~lard~r. Bu mezar ta~lar~~ Anadolu'da Ahlat ve Geva~'takilere benzemektedir ve küçük sanduka veya lahit ~eklindedir.
14 K~r~ m'da kullan~lan baz~~ resmi ünvanlara bir aç~ klama gerekmektedir: K~r~m'~n devlet
reisi Han 'd~. Hanzadelere Sultan denirdi. Kalgay bir nevi veliaht demektir: "Rivayete göre Mengli Geray sefere hareket edece~i zaman kendisine 'K~r~m'da kimi b~ rakacaks~n' diye sormu~lar, o da 'Büyük o~lum Mehmet Geray kalgay' demi~. Bu tâbir sonradan K~r~m Hanlar~~
BAHÇESARAYDAKI HANSARAYIN HAZIRESI 377
rihini ta~~maktad~r. En geç ta~~ ise H1220 (M1805/1806) tarihlidir ve
el-Hac
Muhammed ~ah Be~~
isimli bir ~ah~sa aittir.Bugün hazirede bulunan mezar ta~lar~~ böylece XVII. yy'~n sonu ve XIX. yy'~n ba~~~ aras~ndaki dönemden kalmad~r. Bu durum bizi iki sonuca ula~t~~ - rabilir: Türbeler d~~~ndaki defn merasimleri ancak XVII. yy'~n sonunda
ba~-lam~~~
olabilir. ~kinci ihtimal ise, yer yetersizli~inden eski kabir ta~lar~~ kald~n-l~p, yerlerine yenileri konulmu~~ olabilir, yani eski kabirlerin üstüne yenileri gömülmü~~ olabilir. Osmanl~'da, özellikle Istanbul'da buna benzer durum-larla kar~~la~~l~r. Önceden esas mezarl~k bölgeleri, Bahçesaray'a yak~n iki mahalle olan Eski Yurt ve Salac~k'ta idi. Bu iki bölgede bugün bile türbe bi-nalar~~ bulunur. Bugün, saray bölgesinin içinde bulunan hazire d~~~nda, K~-nm'da hiçbir mezarl~k veya tek bir mezar ta~~~ kalmam~~t~r".Dombrovskiy'nin XIX. yy'da yapt~~~~ envanterde 93 mezar ta~~~ mevcuttur. 1996 senesinde bunlar~n ancak 59'unu bulabildik. Bizim tespit etti~imiz 10 mezar ta~~, XIX. yy'~n envanterinde yoktur. Bunlardan sadece bir tanesinde isim ve tarih bulunmaktad~r.
Geray ailesine ait mezar ta~lar~~ — türbeler de dahil — 49'dan 38'e dü~-mü~tür. Biz 1848 makalesinde bulunmayan bir ta~~ tesbit ettik. Geray ailesi
d~-~~ndakilert ait olan ta~lar 44 adet idi, bugün 20 adedi mevcuttur. Haziredeki
toprak seviyesi yükseldi~inden baz~~ kabirler bugün tamamen topra~a gömü-lüdür. 1929 senesindeki ~iddetli bir ya~murda hazirenin da~~ yamac~na bakan duvar~~ y~k~lm~~, bütün hazire toprakla dolmu~~ ve kabirler toprak alt~nda kalm~~t~r. Büyük bir ihtimalle iyi bir yüzey ara~t~rmas~~ veya küçük bir kaz~~ ça-l~~mas~yla, daha fazla ta~~ bulmak mümkün olacakt~r.
KAB~RLER~N HAZ~REDEK~~ YERLER~:
Mezar ta~lar~n~n as~l yerlerini bulmak çok zordur, çünkü kabirlerin bü-yük bir k~sm~n~n yeri de~i~mi~tir. Biz, çok zahmetli bir çal~~mayla mezar yer-
veliahdlarma alem olmu~tur. Kalgaylarm merkezi Akmescit idi." Ismail Hakk~~ UZUNÇARSILI,
Osmanl~~ Tarihi, III, 2. K~s~m, Ankara, 1995, s. 36. Nureddin, K~r~m Hanl~~~nda ikinci veliahdhk
mans~b~~ kar~~l~~~~ olan rütbe Han ve Kalgaydan sonra merâtibde üçüncü mans~b olmaktayd~. II. Mehmet Geray Han zaman~nda bu riltbenin veya makam~n ortaya ç~kt~~~n~~ görüyoruz. Bkz. Muzaffer 1)REKLI, a.g.e., s. 74.
15 2001 phndaki ara~t~rma gezimizde Salauk-Çufutkale yolu üzerinde Gazi Mansur olarak adland~r~lan bir müslüman mezarh~m~n varl~~~ndan haberdar olduk. Bu mezarl~kta K~r~m hanh~~ndan önceki dönemlerden XVIII. yy'a kadar birkaç kabir bulunmaktad~r. Ayr~ca türbe kal~nt~lar~~ da mevcuttur. Gazi Mansur ziyaretgâlum Evliya Çelebi de zikr etmektedir.
378 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
lerini tek tek tespit etmeye çal~~t~k ve bu tespitin sonuçlar~n~~ ekteki haritada vermekteyiz. (Çizim: 1)
Hazire, caminin k~ble taraf~nda yer almaktad~r. Hazirenin kaplad~~~~ ala-n~n s~n~rlar~~ düzensizdir. Güney do~u taraf~nda ah~rlar bulunur. Caminin do~usunda ise arka bahçe ve ona biti~ik, bahçeden giri~i olan bir çifte ha-mam yer almaktad~r. Bu haha-mam, ~ehirdeki halka da aç~k idi. Hazirenin bat~~ duvarlar~n~n pencereleri saray~n ana avlusuna aç~l~r. Güney do~u duvar~~ me-yilli bir çizgi ile kuzey do~u duvar~~ ile birle~ir. Bu kö~ede, ~imdi veya kaynak-larda herhangi bir bina, dere, tepe veya benzer bir engelin mevcudiyeti bi-linmedi~inden, duvar~n bu ilginç düzeninin neye dayand~~~na dair bir aç~k-lama buaç~k-lamad~k.
Sekizgen iki türbe, hazirenin bat~~ taraf~nda, yani caminin kar~~s~nda yer almaktad~r. Aç~k türbe de do~u duvar~n~n önünde caminin tam k~ble tara-f~nda bulunur (Resim 3).
Bugün hazireye cami ve türbeler aras~ndan ana avludan girilir. ~kinci bir kap~, hazire ve caminin arka bahçesini birbirlerine ba~lamaktad~r. Böylece hazireye hem avludan, yani saray~n içinden, hem de hamam/cami bahçesin-den girilebilmektedir. Bu ikinci kap~~ ise daha küçüktür ve halk~n girmemesi için muhtemelen kapal~~ tutulurdu. Hazirede çok say~da selvi a~ac~~ vard~r. Bugün küçük yollar kabirlerin aras~nda geçer.
Hazire giri~inde hemen sa~l~~ sollu muhte~em kabirlere rastlan~r (Resim 4): sa~da Saadet Kalgay (29) 16 ve Arslan Geray Han (31) ve biraz ileride hazi-renin en güzel kabri olarak kabul edilen K~r~m Geray Han '~n (32) mezar~~ görülür. Solda, caminin k~ble duvar~na neredeyse biti~ik Hac~~ Selim Geray Han'~n k~z~~ Ferah Sultan (22), ve Arslan Geray Han'~n o~lu olan Kalgay
Se-lim Geray (28) yatmaktad~r. Sonraki kabir, Hac~~ Selim Geray Han'a (19)
ait-tir. Bu kabirden sonra onun o~lu Arslan Geray Sultan (21) defn olunmu~tur. Ayn~~ Han'~n bir ba~ka o~lu, Kalgay Adil Geray'~n kabri (8) türbeler aras~nda yer almaktad~r. Türbeler aras~nda ayr~ca Nureddin Maksud Geray'~n (1) ve
Sahib Geray Sultan' ~n (23) mezar~~ bulunur. Bu son kabir ise, üslup bak~
-m~ndan çok farkl~d~r ve belki de ba~ka bir yerden getirilmi~~ olabilir. Camiye yak~n olan türbenin önünde de Ayvaz Geray Sultan'~n (4) kabri yer almakta-d~r. Cami duvar~~ ve türbeler aras~nda bu sayd~~~m~z kabirler d~~~nda, planda görüldü~ü gibi, baz~~ mezarlar~n ya ~ahideleri k~r~k veya de~i~tirilmi~~ veyahut
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 379 da mezar ta~lar~~ sonradan konulmu~tur. Yerinde duran k~r~k lahitlerden an-la~~ld~~~~ üzere, büyük bir ihtimalle türbelerin önünde, cami duvar~ndan aç~k türbeye kadar uzanan alanda kabirler yan yana yer almaktayd~. Hazirenin güney do~u arka bölgesinde ve camiye uzak olan türbenin önünde bu tah-min etti~imiz düzen k~smen korunmu~tur. Hazirenin güney do~usundaki bölgede, bir iki istisna hariç, Geray ailesine ait kabirler bulunmaktad~r.
Camiye uzak olan türbenin önünde, Geray ailesinden olmayan, ama ya sarayda bir görevi olan, veyahut önemli bir aileye mensup ~ah~slar defne-dildi. Bunlar~n aras~nda bir serhazinedar (44) ve bir divan A~as~~ (37) bu-lunmaktad~r. Biz a~a~~da ayr~ca aile ba~lanulann~~ belirtmeye çal~~t~k.
Üçlü bir mezar grubu özellikleri ile dikkat çekicidir: ortada Hac~~ Ali
Pa~a (37), solda o~lu Selâmet Be~~ (38) ve sa~da o~lu ~slân~~ Be~~ (39)
yatmak-tad~r (Resim 5). Hac~~ Ali Pa~a'n~n iki o~lu birisi Ferah Kerman'da olmak üzere H1150 (M1737) Rus sald~r~s~~ s~ras~nda ~ehit dü~mü~lerdir. Yan yana olan bu üç mezar, bize ~stanbul'dan al~~t~~~m~z aile sofalann~~ hat~rlatmakta-d~r. Ayn~~ zamanda bu grup, bize mezarl~~~n as~l düzeni hakk~nda bir fikir vermektedir. Hazirede, muhtemelen sadece Han ailesi ve sarayda çal~~an yüksek memurlar defn olunmu~tur.
Bugün cami duvar~~ ve türbelerin önüne konulan, asl~nda bu hazireye ait olmayan mezarlar ve yanl~~~ birle~firilmi~~ ~ahideler, hazirenin genel karakte-rini tamamen de~i~tirmi~Ur.
TESPIT EDEB~LD~~~M~Z GERAY A~LES~'NE A~T OLMAYAN ~AHIS-LARIN A~LE BA~LANTILARI:
Ali Pa~a 1146 (1733-34)
Ali Pa~a A~a-y~~ Azam Divan-~~ Han-~~ ali~an 1146 (1733-34) Mübarek Sultan Be~zade bint-i el-Hac Ali Pa~a 1145 (1732-33) Selâmet Beg bin el-Hac Ali Pa~a 1150 (1737-38)
~slâm Beg bin el-Hac Ali Pa~a 1150 (1737-38)
Huri Han Beg-zade Uht-i el-Hac Ali Pa~a 1153 (1740-41).
Abdülveli Pa~a
Silahdar Ali A~a bin Abdülveli Pa~a 1192 (1778)
Zeynep Sultan Han~m bint-i Abdülveli Pa~a 1204 (1789-90)
380 NICOLE KANÇAL - FERRARI
Kas~m Pa~a 1151 (1738-39)
Kas~m Pa~a bin Gazi Beg 1151 (1738-39) Mustafa Beg bin Kas~m Pa~a 1150 (1737-38)
Ali A~a 1184 (1770-71)
Ali A~a bin Timur A~a 1184 (1770-71)
Mahbube Sultan Han~m bint-i Hac~~ Ali A~a 1202 (1787-88) Züleyha bint-i Ali (Ali A~a?) 1184 (1770-71)
Murtaza bin Halil A~a 1171 (1757-58) Kel Muhammed bin Murtaza
Murtaza Mirza
~stadstiksel y~ll~k ölüm s~kl~~~ : En fazla mezar ta~~~ H1150 (M1737/38) senesine aittir. Bu seneden kalma ta~lar~n say~s~~ yedidir. H1153 (M1740/41) ve H1154 (M1741/42) senelerinden dört, H1170 (M1756/57) senesinden Geray ailesine ait be~~ ta~~ mevcuttur. Bu seneler d~~~nda, az çok e~it bir ta~~ say~s~~ vard~r; genellikle y~l ba~~na iki mezar ta~~~ mevcuttur. Bu istatistik çok s~ -n~rl~~ olmakla birlikte, yine de Hanl~~~n Rus i~gali alt~nda kald~~~~ dönemlerde
(1738-1741) ölümlerde bir art~~~ oldu~unu göstermektedir. ÜSLUP:
Haziredeki mezar ta~lar~~ üslup bak~m~ndan büyük farkl~l~klar göster-mektedir. K~r~m Hanl~~~'ndan önceki döneme ait olan ve sonradan bu hazi-reye getirilen ta~lar tek ba~~na bir ara~t~rma konusudur ve bizim inceledi-~imiz dönemin d~~~ nda oldu~undan ara~t~ rma d~~~~ b~ rak~ lm~~t~r. Biz burada K~r~m Hanl~~~~ döneminden kalma kabir ta~lar~n~~ incelemekteyiz. Yukar~da belirtti~imi~~ gibi, hazirenin as~l düzeni d~~ar~dan getirilen ve mezarl~~a ko-nulan ta~lar yüzünden de~i~tirilmi~tir. Yine de 1848'de yay~nlanan makaleye bakt~~~m~zda, bugün hazirede bulunan kitabeli ve tarihli ta~lar~n ço~unlu-~unun en az~ndan XIX. yy'~n ilk yar~s~ ndan beri orada oldu~u görülmekte-dir. Böylece üslupta göze çarpan büyük farkl~l~klar, sadece ba~ka yerlerden gelen ve sonradan tesadüfen mezarl~~a konulan ta~lara ba~lanamaz. Hazire, eskiden beri bir üslup farkl~l~~~~ göstermi~tir.
Üslup aç~s~ndan mezar ta~lar~n~~ ~imdilik iki gruba ay~rabiliriz: Osmanl~~ üslubunu takip eden ta~lar ve bu ta~lardan farkl~~ olanlar.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 381 ~lk önce Osmanl~~ üslubunda olmayan kabirleri inceleyece~iz: Mezar ta~lar~n~n baz~lar~, büyük ba~l~k ta~~yan tek bir ~ahideden ibarettir (Resim 6). Bu ~ahideler, Osmanl~~ ta~lar~ndan al~~t~~~m~z yass~, ince formda de~il, dik-dörtgen ~ahide olarak tasarlanm~~, bazen de kitabe iki veya daha çok yüze nak~edilmi~tir. ~ahidelere göre bazen çok büyük olan ba~l~klar, baz~lar~nda uzaktan hakiki bir ba~~ gibi görünmekte ve hazirede ilginç bir görüntü olu~-turmaktad~r. Tek ~ahideden ibaret olan ta~lar~n benzerlerine daha eski dö-nemlere ait olan ve sonradan hazireye getirilen ta~lar aras~nda rastlan~r. Yine de eski dönemlere ait ~ahideler daha küçük ve zariftir. Bu tek ~ahideli büyük ba~l~kl~~ ta~lar belki K~r~m'da mevcut olan daha eski geleneklere dayanan bir formun devam~d~r. Bu canl~~ ~ahideler, ta~~ heykelleri (balbal, ta~~ nine) hat~r-latmaktad~r. Ama yüz veya ba~ka vücut organlar~n' hat~rlatacak herhangi bir belirti yoktur. ~ahidelerin bu figüratif karakteri yine ba~ka bir men~ei arat-maktad~r17. Bu ta~lar, ilk bak~~ta kaba görünse de, geli~mi~~ bir form göster-mekte ve mutlaka bir gelene~e ba~l~~ kal~nd~~~~ izlenimi vergöster-mektedir. ilginç olan, bu ~ahidelerin bir tanesinin, Geray hanedan~na ait olmas~d~r (Resim 7): Mübarek Geray Sultan (3). Bu durum, beraberinde yeni bir çok soruyu da getirmektedir. Kitabelerini okudu~umuz di~er ~ah~slar~n benzer ~ahide-leri Geray ailesinden de~ildir: Osman Mirza (34), Uruk o~lu (42).
Ba~ka bir kabir tipi daha vard~r: Bu kabirler lahit ~eklindedir, ba~~ ve ayak ~ahideleri ya yoktur, ya da ~ahideler lahitten ba~~ms~z olarak sonradan içine konulmu~tur (Resim 8). Bu kabirlerin ço~u bugün ~ahidesizdir. Lahit-lerin ön ve arkalar~n~n üst k~sm~~ bir üçgen olu~turmaktad~r ve klasik Yunan formlar~n~~ hat~rlatmaktad~r. Kabirler aç~k tekne lahit ~eklindedir. Bu kabir-lerin üst k~sm~n~~ yivli bordürler dola~makta, yan ve ön taraflar~n~~ geli~mi~~ çok güzel rozetler süslemektedir. Genel olarak bu tür kabirlerin süslemeleri Osmanl~~ tarz~nda yap~lm~~~ olanlardan çok farkl~~ de~ildir. Bir tanesinde k~l~ç tasviri bile vard~r. Dikkat çekici bir özellik ise, kullan~lan ta~~n kalitesinin farkl~l~~~d~r. Osmanl~~ üslubunda yap~lan kabirlerin hepsi mermerden yap~l-m~~~ ve az tahrib olmu~lard~r. Buradaki lahitler ise farkl~, yerli ta~tan yap~lyap~l-m~~~ ve endi~e edilecek kadar bozulmu~tur.
17 Utrecht'te yap~lan kongre s~ras~nda, Hedda Reindl Kiel bana, Bulgaristan'da bu büyük ba~l~ kl~~ ~ahide tipinin bir benzerini gördü~ünü söyledi. Bu konuyu takip ederken, hakikaten ilginç bulgular elde ettim. Özellikle çok say~da resim içeren bir makale baz~~ ~a~~rt~c~~ detay benzerlikleri yüzünden dikkatimi çekti: Lubomir M~KOV, "Monuments Fun&aires Anthropomorphes des Musulmans en Bulgarie du Nord-Est", ~slam Dünyas~nda Mezarl~klar ve
Defin Gelenelderi II, Uluslararas~~ Kollokyumun Bildirileri Kitab~~ ~stanbul, 28-30 Eylül 1991,
382 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
Bu mezarlar~ n kitabeleri olmad~~~ ndan, ne zamand~r bu hazirede olduk-lar~ n~~ bilmek mümkün de~ildir. Bu kabir tipi muhtemelen Osmanl~~ tarz~n~n sadele~tirilmi~~ ~eklidir.
Belki de üslup ve form farkl~l~klar~~ bir atölye meselesi idi, yani her atöl-yenin kendine ait üslup ve tercihleri vard~. Belki de saray için çal~~an sanat-karlar d~~ar~ya çal~~anlardan çok farkl~~ idi.
OSMANLI GELENE~~NE BA~LI OLARAK YAPILAN MEZARLAR Osmanl~~ üslubunda yap~lan mezar ta~lar~~ da farkl~l~klar göstermektedir. Baz~lar~~ lahit tipindedir, baz~lar~~ da sadece bir ~ahideden olu~ur. Geray aile-sine ait mezar ta~lar~~ en kaliteli olanlard~r.
En eski örnekler türbelerde bulunmaktad~r. Bu kabirler lahit ~eklinde-dir ve birer ba~~ ve ayak ~ahidesine sahiptirler. ~ahidelerdeki kitabelerde boya izleri bulunmaktad~r (siyah, k~ rm~z~, yald~z). Lahiderin üst k~s~mlar~ nda bit-kisel bordürler yer almaktad~r, yan ve ön/arka taraflar~ nda ise rozetler ve çok güzel çiçekli vazolar tasvir edilmi~tir. ~ahidelerde süslemeler azd~r, kita-benin üstünde sade bordürler bulunur. Ba~l~klar~n bir tanesi eski bir kavuk, ikisi mücevveze, bir tanesi de küçük bir katibi sar~kur. Türbeler d~~~nda tek bir ~ahidenin mücevveze bir ba~l~~~~ bulunur; Nureddin Tohtam~s Geray Sul-tan (15).
Haziredeki kabirler genellikle basittir ve çok fazla süsleme gösterme-mektedirler. Tek belirgin özellik ba~l~kur. Erkek kabirlerinin ba~l~~~~ genelde katibi tipindedir. Hanedan mensubu olmayan ama sarayda çal~~an memurla-r~ n ta~lamemurla-r~~ da bu tip ba~l~~a sahiptir. Bu memurlamemurla-r~n en önemlileri ~unlard~r: Hac~~ Ali Pasa, A~a-y~~ Azam-~~ Divan-~~ Han Alisan (1146/1733-34), Osman bin Hac~~ Bekir, Serhazinedar-~~ Hazreti Han-~~ K~r~m, (1156/1743-44), Bahad~r A~a, (1188/1774-75). ~ahideden k~ r~lm~~~ muhte~em bir ba~l~ k da sahipsiz olarak bir kabrin üstüne konulmu~tur (Resim 9). Selimi veya yusufi tipindeki bu ba~l~kta, üç tane farkl~~ sorguç vard~ r. Bu çok özel ba~l~k muhtemelen bir hana aittir 18. Ba~~ ~ahideleri süsleme olarak genellikle sadece kitabenin üs-tünde bir bitkisel süsleme göstermektedir. Sonsuzlu~u simgeleyen rozedere de s~kça rastlan~r.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 383 Kad~n kabirlerinde, uzun, ince ~ahideler kullan~lm~~, ba~l~klar yüksek ve dar tutulmu~tur. ~stanbul'daki kad~n kabirlerinde de ayn~~ üslubu görebiliriz. Bazen kitabeleri ~ahidelerin çe~itli taraflar~ nda yer almaktad~r. ~ahidelerin bir tanesinde, II. Selim Geray Han'~n k~z~~ Ferah Geray Sultan' ~ n (22), çok güzel bir kolyesi vard~r ve ba~l~~~~ çiçekle süslüdür (Resim 10).
Ba~~ ucuna konulan kitabeli bir ~ahideden olu~an bu kabir tipi, Osmanl~ -'da da s~kça görülür. Hansaray haziresinde ise mermerden yap~lm~~~ bu ~ahi-deler yukar~da bahsetti~imiz kitabesiz lahitler içine konulmu~tur. Haziredeki kabirlerin genellikle lahit ~eklinde olmalar~, bizi bu sonuca da götürebilir: Baz~~ ~ah~slar için sadece ~ahide k~ymetli ta~~ olan mermerden yap~lm~~, lahit k~sm~~ ise ba~ka bir usta taraf~ndan yerli ta~tan yap~lm~~~ olmal~d~r. Ba~ka bir ihtimal ise, normal ta~tan yap~lm~~~ kitabesiz lahitler ve önceden kalma sahip-siz lahitler, üstüne ~ahide konularak tekrar kullan~lm~~lard~r. Bütün bu soru-lara ~u anda geçici cevaplar vermek zorunday~z.
Osmanl~~ tarz~nda yap~lm~~~ lahit ~eklindeki kabirler daha zengin süsleme-ler göstermektedir. Ön, arka ve yan taraflar~ nda genellikle rozetsüsleme-lere rastla-n~r, muhte~em bitkisel süslemeler, vazoda çiçekler (gül, Çelebi lalesi), meyve sepetleri vs. de görülebilir.
Lahitlerin üst k~s~ mlar~n~~ stilize edilmi~~ çiçek bordürler (Lotus, Rumi, Palmet) dola~maktad~r. Muhte~em tasvirlerin iyi bir örne~i de hurma a~ac~~ tasviridir. Hurma a~ac~ndan dü~mekte olan hurmalar bile gösterilmi~tir (Resim 12).
Baz~~ lahitlerin yan taraflar~ nda k~l~ç veya hançer tasvirleri vard~ r'9. Tür-belerde Mengli Geray Sultan'a (T6) ait lahdin üstündeki k~l~c~n sap~~ siyaha boyanm~~~ (Resim 11), Devlet Geray Sultan'~n (T2) kabrinin üstündeki han-çer ise yald~zl~d~r, tutama~~~ siyahur (Resim 13). Bu kabirler, hazirenin as~ l ihti~amm~n birer örne~i olabilir.
Çok erken döneme ait olan türbelerdeki kabirlerin d~~~ nda, hazirenin en güzel mezarlar~~ ~üphesiz IL Selim Geray Han (19) ve K~r~m Geray Han-'~nd~ r (32). Caminin k~ble taraf~ nda yer alan II. Selim Geray Han' ~n iah-dinde, yan taraflardaki üst bordürlerde bitkisel süsleme yerine kitabe metni-nin bir k~sm~~ yer almaktad~r (Resim 14). Bu bordürün alt~ nda, lahitde farkl~~
19 Bu k~l~ç ve hançer sembolizmi hakk~ nda bkz. Ya~ar ÇORUHLU, "Orta Asya'dan
Anadolu'ya Lahit veya Ta~~ Sandukalarda Görülen Hançer-B~çak Tasvirlerin Sembolizmi", 1. Eyüp Sultan Sempozyumu Tebli~ler, ~stanbul, 1998,5.60-70.
384 NICOLE KANÇAL - FERRARI
boyutlarda toplam sekiz rozet bulunmaktad~ r. Bu rozetlerin aras~ nda da tek-rar bir pano içine al~ nm~~~ yan taraflarda dörder, ön ve arka tarafta ise iki~er çiçekli vazo tasvir edilmi~tir. Bu vazolar, Istanbul'dan tan~ d~~~ m~ z, Baul~la~ma döneminde yayg~n olarak kullan~lan, gövdesinin alt k~sm~~ ikiye bölünmü~~ va-zolard~ r. Açm~~~ çiçekler ise yaprakl~~ dallarla beraber gösterilmi~ tir. Çiçekle-rin her yapra~~~ büyük bir gerçekçilik ile her ayr~ nuy~~ vererek yüksek ka-bartma olarak i~lenmi~tir. Çiçeklerin bu muhte~em canl~ l~~~ n~~ rozetler de göstermektedir ve ~~~ k/gölge etkisi i~çili~in kalitesini daha da belli etmekte-dir. Ba~~ ~ahidenin üst k~sm~nda gül ile süslenmi~~ kavuk, onun alt~nda da sti-lize bir bitkisel süslemenin yan~~ s~ra, kitabenin hemen üstünde bir mukarnas frizi yer almaktad~r. ~ahidenin yan taraflar~nda kaset halinde ni~ler aç~ lm~~ -ur. Ayak ~ahidesi de son derece ilginçtir: Ayak ~ahidesi sekizgendir, her sekiz taraf~nda da kaset halinde ni~ler aç~lm~~t~r. Ni~lerin üst taraf~ nda bir Lotus bordürü bulunur ve ~ahidenin üst k~sm~nda bir top yer almaktad~ r. IL Selim Geray Han'dan 22 sene sonra ölen K~r~m Geray Han'~n kabri daha ilginçtir ve yeni dönemin ak~mlar~n~n bir göstergesidir (Resim 15). Yeniliklere aç~ k olan ve saraya bir çok yenilik getiren bu Han'~ n kabri ki~ili~ini yans~ tmakta-d~ r. II. Selim Geray Han'~n mezar~na nazaran daha alçak kabartma olarak i~ -lenen bu kabrin alt k~sm~ nda, yanlarda üçer, toplam sekiz rozet bulunur. Ro-zetkrin yan~ndaki çiçekli vazolar Hac~~ Selim Geray'~n lahdindeki büyük can-l~l~k gösteren çiçek tasvirlerinden farkl~ d~ r. Bu defa kal~ n çerçeveli kasetler içine al~ nm~~~ güller ve Çelebi Laleleri daha soluk bir etki b~ rakmaktad~ r (Resim 16). Lahdin üst bordürünün etraf~ nda dola~an klasik motifleri o dö-neme ait duvar süslemelerinde de görebiliriz. Yine de bu kabir son derece önemli yenilikler göstermektedir. Kabrin üstünde durdu~u podest iki kade-melidir, bu da bize Bauhla~ma döneminde sevilen yükseltme olay~ n~~ hat~ rla-tt~'. Istanbul'daki camilerde merdivenler ile yarat~lan bu yükseklik etkisi, bu-rada çok basit bir ~ekilde iki kademeli olarak ortaya konmu~ tur. Mezar~ n ba~~ ~ahidesinin kitabesinin üstünde akant yapraklar~ ndan olu~an klasik bir süs-leme bulunur. Esas ilginç olan kitabenin alt k~sm~ d~ r. Kitabenin içinde bu-lundu~u kasetin yan çerçevesinin üst k~sm~~ birer sütuncuk olu~turmaktad~ r. Alt k~sm~ nda ise kitabenin ~ekli de~i~k ve bir levhaya dönü~ür. Bu levhan~ n üç tane deli~i vard~r ve bu deliklerin içinden bir kuma~~ geçmektedir. Bu kuma~~ bir meyve kasesi olu~turur ve içine iki tarafta da armut konulmu~tur. Bu ilginç ve zarif tasar~m, K~r~m Geray Han'~n içinde bulundu~u yeni sanat ortam~na muhte~em bir son nokta koymaktad~ r. Bu Han'~ n geni~~ ilgi alan~, K~r~ m'~n o dönemde geçirdi~i s~ k~ nt~ lar göz önüne al~ nd~~~ nda daha da ~a-
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 385 ~~ rt~ c~d~ r. Müzik, tiyatro ve görsel sanatlarda yepyeni yakla~~mlar~~ olan bu hükümdar~n devlet görevlerinin yan~nda önem verdi~i kültürel ortam~~ nas~l yaratn~~n~n en güzel örne~idir.
Hazirenin bu muhte~em kabirleri bize hemen Osmanl~~ topraklar~nda bulunan Han kabirlerini hat~rlatmaktad~r. Bugüne kadar gelebilen bu me-zarlar~n en güzelleri Çatalca'dad~r.
HAZ~REDE BULUNAN MEZARLARIN ENVANTER~:
Biz burada Hansaray'daki hazirede bulunan kabirlerin tam bir listesini vermekteyiz. Bu liste hem kaynaklara göre hazirede bulunan kabirleri gös-termektedir, hem de bugün varolan ta~lar~n bir listesidir:
Gülbün-i Hanan'a göre: Gülbün-i Hanan 20, bize türbelerde defn edilen Hanlar~~ bildirmektedir. Bu kabirler 1848`cle yay~nlanan raporda mevcut de-~ildir. Onlar~~ biz de bulamad~ k. Hanlar~n kabir yerleri ile ilgili Gülbün-i Ha-nan'daki bilgi genellikle güvenilir kabul edildi~inden, biz bunlar~~ burada vermeyi uygun gördük. Hazirede defn olunan IL Selim Geray Han 'in me-zar~~ hakk~ndaki bilgi do~rudur ve kabri bugün de mevcuttur.
TÜRBELERDE21:
Devlet Geray Han, 980 (1572/73)
Gazi Geray Han, Bora, ~aban 1016 (Kas~m-Aral~k 1607)
~slam Geray Han, ~aban 1064 (Nisan-May~s 1654)
Mehmet Geray Han, cemaziyülahir 1080 (Ekim-Kas~m 1669)
MEZARLIKTA:
el-Hac Selim Geray Han 1116 (1704-1705) 22
HAZ~REDE YER ALAN KAB~RLER~N L~STES~:
1848'de yay~mlanan listede yer alan ve taraf~m~zdan bulunamayan me-zarlar~~ italik karakterle yazd~ k.
20 HAL~M Geray Sultan, Gülbün-i Hanan, ~stanbul 1327. (Haz. Sadi Cö~enli, ve Recep Toparli), Erzurum 1990.
21 HAL~M Geray Sultan, a.g.e. s. 52, 63, 105, 97. 22 HAL~M Geray Sultan., a.g.e., s.118.
386 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
CAMIYE YAKIN OLAN TÜRBE:
Devlet Geray Sultan Gazi ibn Mübarek Geray Sultan ibn Devlet Geray
Han 1041 (1631/32)
Mahmud Geray ibn Selim Han 1100 (1688/89) Kaya Han~m Selim Han ~n k~z~~ 1130 (1717/18) Azamet Geray Sultan Nureddin 1102 (1690/91) IKINCI TÜRBE:
Mengli Geray Sultan ibn Gazi ~slam Geray Han ibn Selamet Geray Han
1067 (1656/57)
Hüsam Geray Gazi Geray Sultan 1090 (1679/80)
HAZ~RE:
GERAYA~LES~NE MENSUP OLAN ~AHISLAR:
Devlet Geray Sultan bin Bahad~r Geray bin Selamet Geray Han 1054
(1741-1742)
Gazi Muhammed Geray 1086 (1675-76)
Muhammed Geray Sultan Hano~lu 1101 (1689-1690)
Maksud Geray Sultan Nureddin 1109 (1697-1698)
Zeynep Sultan bint-i ~ahin Geray Sultan 1131 (1718-1719)
Mübarek Geray Sultan bin Devlet Geray Han 1135 (1722-1723). Atike Sultan bint-i ~slam Geray Sultan 1136 (1723-1724).
Ferah Sultan bint-i ~slâm Geray Sultan 1136 (1723-1724) 23
Ayvaz Geray Sultan 1137 (1724-1725)
Baht Geray Sultan Hac~~ Selim Geray Han-zade Devlet Geray Han-zade,
gurre-i ~evval 1141 (Nisan - May~s 1729)
Devlet Geray Sultan bin Hac~~ Geray 1146 (1733-1734)
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 387
Hac~~ Geray Sultan 1146 (1733-1734)
Adil Geray Kalgay Selim Geray Han-zade 1147 (1734-1735) Azamet Geray Sultan ibn Devlet Geray Han 1147 (1734-1735) Feth Geray Sultan bin Mehmed Geray Sultan 1150 (1737-1738) Salih Geray Sultan bin Saadet Geray Han 1150 (1737-1738) Safiye Sultan bint-i Devlet Geray Han 1150 (M1737-1738)
~ehid Numan Geray Sultan bin Saadet Geray Han 1151 (1738-1739) 11. Mengli Geray Han 9 Ramazan 1152 24 ( 1 O Aral~k 1739)
Selim Geray Sultan bin Toktam~~~ Geray Sultan 1153 (1740-1741)
Toktam~~~ Geray Sultan Nureddin bin Mengli Geray Han zilkade 1154
(Ocak - ~ubat 1742)
Fatma Sultan bint-i el- Hac Selim Geray Han 1154 (1741-1 742). Fatma Sultan bint-i Selamet Geray Han 1154 (1 741-1 742).
Selim Geray Sultan Nureddin bin Kalgay Baht Geray Sultan 1158
(1745) 25.
Tohtarm~~ Geray Sultan ibn ~nayet Sultan 1161 (1748). Mümin Geray Sultan bin Saadet Geray Han 1161 (1748).
II.Selim Geray Han bin Kaplan Geray Han bin el-Hac Selim Geray Han
20 cemaziyülâh~r 1161 (17 May~s 1748) 26.
Ahmet Geray Sultan bin Devlet Geray Han bin el-Hac Selim Geray Han
1164 (1750-1751).
Arslan Geray Sultan ibn Selim Geray Han 1165 (1751-1752) Ferah Sultan Hani bint-i Selim Geray Han 1167 (1753-1754) Sahib Geray Sultan bin Baht Geray Sultan 1168 (1754-1755) Murad Geray Sultan 1170 (1756-1757)
"Halim Geray Sultan., a.g.e., s.167.
25 Bu ta~~ taraf~m~zdan bulunup, 1848 senesinin makalesinde yer almamaktad~r.
388 NICOLE KANÇAL - FERRARI
Hac~~ Geray Sultan bin Saadet Geray Han 1170 (1756-1757)
Bahad~r Geray Sultan bin Devlet Geray Sultan 1170 (1756-1757)
&ikiye Han~m Han kerimesi 1170 (1756-1757)
Selim Geray Sultan Kalgay ibn Arslan Geray Han 1173 (1759-1760)
Saadet Geray Kalgay, , 1176 (1762-1763)
Bahad~r Geray Han-zade 1177 (1763-1764)
Arslan Geray Han muharrem 1181 27 (May~s-Haziran 1767)
K~r~m Geray Han zilkade 1182" (Mart-Nisan 1769))
Adil Geray Sultan bin Malcsud Geray Sultan 1185 (1771-1772)
Bahad~r Geray Sultan Nureddin Nureddin Maksud Geray Sultan'~ n o~lu gurre-i ~evval 1192 (Ekim - Kas~ m 1778)
HANEDAN MENSUBU OLMAYAN ~AHISLARIN KAB~R TA-~LARI: Ferah Sultan-~~ Hani 1001 (1592-93)
Melek Sultan bint-i Kad~~ 1100 (1688-89)
Hac~~ Kenan ibn Ali 1111 (1699-1700)
Adil ~ah A~a bin Devlet A~~ a 1120 (1708) D 54 )
Esma Sultan bint-i Muhammed ~ah A~a 1128 (1715-16)
Osman Mirza bin Adil ~ah A~a 1138 (1725-26) Melek Sultan 1142 (1729-30)
Dad~~ Kad~n 1145 (1732-33)
el-Hac Dervi~~ A~a 1145 (1732-33)
Mübarek Sultan Be~zade bint-i el-Hac Ali Pa~a 1145 (1732-33)
Ali Pa~a A~a-y~~ Azam-~~ divan-~~ Han-~~ ali~an 1146 (1733-34) Mustafa Beg bin Kas~m Pa~a 1150 (1737-38)
27Halim Geray Sultan. a.g.e., s. 175.
28Halim Geray Sultan. a.g.e., s.182, K~ r~ m Geray Han~ n mezar ta~~ n üstündeki tarih ise
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~ RES~~ 389
Selamet Beg bin el-Hac Ali Pa~a 1150 (1737-38)
~slam Beg bin el-Hac Ali Pa~a 1150 (1737-38) Amine Haa 1150 (1737-38)
Kas~m Pa~a bin Gazi Beg 1151 (1738-39)
Ahmed ~efi 1152 (1739-40)
Adil A~a 1152 (1739-40)
Huri Han Beg-zade Uht-i el-Hac Ali Pa~a 1153 (1740-41) Mahmud Beg bin Veli ~ah Rodoslu 1153 (1740-41).
Uruk o~lu bin ~ah Mirza 1153 (1740-41) Hatice bint-i Abdullah 1155 (1742-1743)
Osman bin Hac~~ Bekir Serhazinedar-~~ hazret-i han-~~ K~r~m Zilhicce 1156
(Ocak - ~ubat1744)
K~r~k 1163 (1749-50) isimsiz. Hüsni Bikec 1164 (1750-51)
To~~~~ ~ah Bikec bint-i Abdurrahman 1164 (1750-51)
Murad ~ah bin Osman Mirza 1165 (1751-52) Ziyade Sultan-~~ Hani 1166 (1752-53)
Murtaza bin Halil A~a 1171 (1757-58) K~r~k 1174 (1760-61) isimsiz
Muhammed Emin Hac~~ Ahmed A~a'n~n o~lu 1175 (1761-62) 29
leyha bint-i Ali 1184 (1770-71)
el-Hac Ali A~a bin Timur A~a 1184 (1770-71)3° Gazi Mirza bin Devlet ~ah Mirza ~irin 1187 (1773-74)
Bahad~r A~a Hac~~ Baki A~an~n o~lu Cemaziyülâh~r 1188 (A~ustos-Eylül
1774)
29 1848 raporunda 1185
390 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
Azamet A~a bin Arslan Gazi
A~a 1191 (1777)Silahdar Ali A~a bin Abdülveli Pa~a
1192 (1778) K~r~k 1193 (1779) isimsiz.Bahtl~~ Hani~~ bint-i Salih Beg 1197 (1782-83)
Mahbube Sultan Hamm bint-i Hac~~ Ali A~a 1202 (1787-88)
Zeyneb Sultan Han~m bint-i Abd ülveli Pa~a
1204 (1789-90)el-Hac Muhammed ~ah Beg bin el-Hac Abdülveli Pa~a 1220 (1805-06)
Murtaza Mirza
Kel Muhammed bin Murtaza
Esma Sultan,
140 (Tarih tam de~il.) K~r~k, isimsiz, tarihi olmayan bir ta~~Molla Fettah'' . K~nk , 1115 (1703-04) K~nk , 1136 (1723-24) K~r~k, 1166 (1752-53) K~r~k, 1174 (1760-1761) K~r~k, ..5 (2?).
K~ r~ k, tarihsiz ve isimsiz üç ta~.
MEZAR TASLARININ K~TABELER~~ 32
Paran tez içindeki k~s~mlar bugün okunmuyor; ta~~ k~r~k veya siliktir. Bu sat~rlar Dombrovskiyden aktar~lm~~ur.
31 Buradan itibaren s~ ralanan ta~lar taraf~ m~zdan tespit edilip, 1848 raporunda yer
almamaktad~r.
32 Bugün varolan mezar ta~lar~ n~ n metinleri kitabelerinden okundu. Okunu~larda bana
büyük destek veren Doç. Dr. Hüsamettin Aksu ve arkada~~ m Dr. Fatma Meliha ~en'e yard~ mlar~ ndan ötürü burada yürekten te~ekkür etmek isterim. Özellikle Farsça olan II. Mengli Geray Han ~n kabir kitabesinin okunu~u tamamen hocam Doç.Dr. Hüsamettin Aksuya aittir.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~ RES~~ 391 Yukar~daki listede italik olarak yaz~lan ve bugün kaybolan kabirlerin ki-tabeleri, hazireyi bir bütün olarak tan~ tmak amac~yla yine ayn~~ makaleden transkripsyonla aktar~lm~~ur.
KIRIM HANEDANI: Türbe:
Devlet Geraysultan 1.)Yüz
Merlyüm Devlet Geray Sultan Gazi ibn Mübarek Geray Sultan ibn Devlet Geray Han Ruh~-çün Fatiha
2.)Yüz
Terk idüp bu faniyi Çün eyledi `azm-i bela ... 33 idüp gazas~n Ehl-i diller cem idüp Didiler tarihini Ruh~na rahmet da'imâ Cemaziyü'l-evvelin gurresinde
Vefat eyledi sene 1041 (1631-32)
Mahmud Geray 1.)
Mahmüd Geray ibn Selim Han-~~ felek-câh Nazende o piraye-i iklil-i necabet
Bu teng-seradan s~ls~lup can-~~ 'azizi Pehna çemen-i hulda göçüp eyledi r~blet Old~~ mütevari nihan-bane-i gayra
392 NICOLE KANÇAL - FERRARI
01 mihr-i murassa'~nla matla'-~~ devlet Bir genc idi kim 'ahd ~ebni~nda zemine Defn eyledi bu çerh-i füru'm5.ye-tabiat Ertab-~~ dilim babu ~em'-i hay"t~n Hayffl ki söyündürdi esip W.d-~~ musibet 2.) [1100]34 (1688-89)
Kaya Han~m
[el-hac] Selim 1-,..Mn~i~~ idi dubter-i pki Fevtin i~idüp didi bavf eyledi [can~m]
Çün dr-~~ fen-y~~ köhneden yüz tutd~~ barâbâta 'kil olan [dem diye...k5.~n]
Hiç olmad~~ tamir felek ki ola triti
[Bu] köhne bina o dünyy~~ koyd~~ Kaya Han~m Sene [1130] (1717-18)
Azamet Geray Sultan
Nr~r-~~ basar Selim 1-,JU~t Nureddin Yani 'Azamet Gery o Sultn-~~ güzin R~ blet idicek behi~te didim t:1r. ibin Mevl ide cây-gffil~~ buld-~~ berin Sene 1102 (1690-91)
Mengli Geray Sultan
[Bin altm~~~ Yedi tarihinde] Dr-~~ bels.-ya r~blet itdi Mengli Ger5.y
Sultn
Parantez [ ] içinde yaz~ lan kelime veya sat~rlar mezar taslar~nda okunmuyor. Silik olan metin makaleden okunup tamamland~.
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 393 ~bn-~âzi
~slâm Gerây ljân ibn Selâmet Gerây 1-„Iân [sene 10671 (1656-57)
Hüsam Geray Sultan Merhüm Ve magffir Hüsâtr~~ Gerây ~âzi Gerây Sultin ruh~-çün Fâtiba Sene 1090 (1679-80)
Devlet Geray Sultan
Sultân-~~ merlyüm Devlet Ger-ay bin Bahâd~r Gerây bin Selâmet Gerây Flân Rüly~na Fatiha Sene
Erba'a ve bamsin ve elf [1054]/(1644 45)
Gazi Muhammed Geray
Ebu-l-feth ~âzi Muhammed Gerây Fenâclan bekâya idüp 'azm-i rh lod~~ cümle gavga-y~~ dehr-nümay Behre cüy-i na`im Allâh
Nice ehl-i diller gelüp bir yere An~n içün iderken hezâr vâh vâh Biri kalkup ol dem didi târilyin
394 NICOLE KANÇAL - FERRARi Muhammed Gerâya behi~t ola ckl
Sene 1086 (1675-1676)
Muhammed Geray Sultan ~evketlü 13-an 1.1azretleri o~l~~ Merhüm Muhammed Gery Sultân Rfily~-çün Fkiha
Sene 1101 (1689-1690)
Maksud Geray Sultan, Nureddin
N~~fet-i menkabe Mak~üd Gery Sulçân kim Terk idüp itdi heves-i
Dâ'imâ rühl olup ni'met-i didâr ile ~â'd Ola hem-sohbeti hüri ve yeri firdevs-i berin Gü~~ idüp fevtini Dürri didi tamâni 'Azm-i 'adn eyleye Mak~fid Gery Nfireddin Rfily~-çün Fâ-tilya sene 1109 (1697-1698)
Zeynep Sultan
el-merlyüme vel-ma~füre Zeynep Sultân bint-i ~-âhin Gery Sultn Rilly~-çün
Sene
1131 (M1718-1719)
Mübarek Geray Sultan
sa~: el-merlyfim
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 395 ve'l-magffir Mübârek Ger.ây Sultân bin Devlet sol: Gerây I-Tân Rühl-çün tly..rih sene [ 11] 35 (1722-1723) Atike Sultan Merlyüme ve mag-ffire 'Atike Sultn bint-i ~slm Gerây Sultât- rülyi-çün Fâtilya [Sene 1136] (1723-1724) Ferah Sultan
DiFâ dehr-i fen'âya itme ra~bet Çekersin 'ffisibet bir gün nedâmet Görürsün bi-veffidir dünyâ Yüzine gülerek ider mezellet Nice ~ehler ki geldi bu ciliâna Heme eylediler 'ukbya r~lilet Ferâly Sultân-1 Hani nür-1 Sa'âdet Ki terk itdi bize çekdirdi hasret
396 NICOLE KANÇAL - FERRARI On iki ya~~na irdikde na-gah
O da cam-~~ ecelden tatd~~ lezzet lan~~ ol nev-nihal-i bag-~~ r~dvan lan~~ ol gevher-i dürr-i neafet Kan~~ ol serv-i böstan-~~ melabat Kan~~ ol lü'lü'-i le'ala-yi hikmet Cihan~ n lyalini görüp o bür~id Seiyab içre nihan old~~ bi-minnet
lusür~n 'afv idüp 14akk ide rahmet Gelüp uçdu dil af~a tarih
Makam old~~ Ferah Sultana cennet Merlyüme ve magff~re
Ferâly Sultan bint-i ~slam Geray Sultan Rüly~-çün Fatilya
[Sene 1136 I (1723-1724)
Ayvaz Geray Sultan
Ziyaretden murad olan du'adur Du'afuz mevtaya g~dadur Du'a eylef~~ ki makbül ola tarih
'Ayva± Geray Sultan bayanf~dan cüdad~r Rüh~ na Fatilya
Sene 1137 (1724-1725)
Baht Geray Sultan
Merlyüm ve magffir Hac~~ Selim Geray Hn-zade Devlet Geray Han-zade
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 397 Babt Gery SuW,in
Rüly~-çün gurre-i sevv1
Sene 1141 (Nisan-May~s 1729)
Devlet Geray Sultan
Hüve'1-ba11ku'1-1351si Bir cevr1-1 r~izeniniri Meskenidir bu mezr Mke yek-sn eyledi I\Uzik tenini rrizOr Merlyrim Devlet Ger5.y Suln bin Mc~~ [Ge~i.y rrily~na Hülya] Sene 1146 (1733-1738)
Hac~~ Geray Sultan
H iive'l-ballfficu'l-bW
El çeküp bezm-i cihndan F"rridür dünyii diyü gülsen-i Firdevse gitdi b5.kidür 'ukta diyü Düsdi lafzen bir t5.rilyi biri Yüz k~rk alt~~ senesi c-n atup Gitdi cennet-i mev diyü Merbrim Hc~~ Ger.4 Sultn Rrib~na Hülya
Sene 1146 (1733-1734)
Adil Geray Kalgay
398 NICOLE KANÇAL - FERRARI Mülk-i beky135 koyup eyledi ukhay~~ cy Kisverine K~r~m'~n dehrde kalgay olup [Mesned-i 'adni sez eyleye 'Adil Gery] 36 [Sene 1147] (1734-1735)
Azamet Geray Sultan
Sene biri yüz k~rk yedi safer ay~nda
'A?amet Gery Sultl~n ibn Devlet Gery Lffil Mans~b~~ Or Begi iken idüp nhlet
Koyd~~ düny'-y~~ dün~~ ol sult;in Cennet-i firdevs af~a mak:1m olsun [Hem] ola m~7~nisi hür ile ~r~lmn Kim ki bir [fkiha] eydüp bag~slarsa Rühma rahmet eyleye Raly~ Sene 1147 (1734-1735)
Feth Geray Sultan [Merlyüm] Fetly Gery SuUn bin Mehmed Gery Sult.71n rühma Sene 1150 (1737-1738)
35 "Belt" kelimesi "fe~W
36 Ta~~n bu k~sm~~ k~r~k oldu~undan okunmuyor. Fakat makalede verilene de okunabilen
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 399 Salih Geray Sultan
Hüve.1-13a114u'1-b41 el-merlyüm vel-magffir SMily Ger y
bin Saidet Gery lJn r~=ilyi-çün
Sene 1150 (1737-1738) Safiye Hani
[Bir vücild-1 nzeninüri merlsaddidür bu mezr Uke yeksn eyledi nzik tenini rüzgrl
Bint-i Devlet Gery IJ5.n ~fflye Su1t7In I:Mni rüh~na Ftilya. Sene 1150 (1737-38)
~ehid Numan Geray Sultan
el-merlyüm vel-magffir ~ehicl Nu'mry Gery SultlIn bin Sa'klet Gery tUn [rtilyi-çün] Sene 1151 (1738-1739)
Mengli Geray Han 1-Mn-1 buceste zt Ve neseb-i Mengli Gery Peyreven ~ad ez Sery Sepenc-i fena revn
rned in
400 NICOLE KAN ÇAL - FERRARI ~âd Mengli Gerây be
Sil-i bekâ revân
Sene 1152 (1739-1740)
Selim Geray Sultan
el-merlyrun Selim Gerây Sultan bin Tobtam~~~ Gerây Sultan rüly~na Fâtilya
Sene 1153 (1740-1741)
Tohtanu~~ Geray Sultan Nureddin
el-Fâtiba
Merlyüm ve magfür Niireddin Toktam~~~ Gerây Sultân bin
Meügli Gerây Fjn 'aleyhi'r-ralymeti ve'l-gufrân
rUly~ na fâtilya
~ehr-i zilka'de sene 1154 (Ocak - ~ubat 1742)
Fatma Sultan
Merlyüme Fânna Sultân bint-i el-ljlâc Selim Gerây1J41 riily~ na el-Fâtiba
Sene 1154 (1741-1742)
Fatma Sultan
Merbüme F-4mo Sult;in bint-i Selârnet Gerây FJAn r~=~ly~-çün el-Fâtilya
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 401
Selim Geray Sultan Nureddin
Merhüm ve ma~ffirun leh Nüreddin Selim Gery Sultn Bin merlyüm isal~ay-ts5.1311 Baht Gery
Rahmetu'l-Uhi te'U Bi -hürmeti'l-ffitilya Sene 1158 (1745)
Toktam~~~ Geray Sultan
Oluyalar Ftitta ey rahmeten Tura~i cennet ola fi-malsm-1 emin Tobtami~~ Gery
'~nâ.yet Sultâ'n-1 F_Uni rühma
Rizen e1-F5.6ba
Sene 1161 (1748)
Mfunin Geray Sultan
el-merhüm
Mümin Gery Sultn... Bin Sa adet Gery tHn R~-thina
el-Ftiha
[Sene 11611 (1748)
11. Selim Geray Han
Merlyüm ve ma~fürun leh Selim Gery IJ Bin merlyüm Iapla~~~ Gery Ijn
402 NICOLE KANÇAL - FERRARI Bin merlyüm el-IJc Selim Gery I-Jn
te'l bi k~ürmeti'l-Ftilya Sene 1161 (1748)
yan levhalarda: R~Zs~n itsin 1-.1alOs~n Didiler af~a ho~~ geldiri Cihn b5g~n~~ mülk itmen Dimezler div- le bo~~ geldif~~
el-mevtu ke'sun kullu hayy ~ ribuhu el-kabru me'v kullu nass
Ahmet Geray Sultan
Merlyüm ve magfür Ahmed Gery SultIm~~ Bin merlyüm Devlet Gery ljn bin el-F.H.c Selim Gery 1-2Mn
bi hürmeti'l-Htilya Sene 1164 (1750-1751)
Arslan Geray Sultan
el-merlyüm vel-magfürun leh Arslan Gery
Sultl~n ibn Selim Ger5y1-,,Mn te'U Rüly~-çün
Sene 1165 (1751-1752)
Ferah Sultan
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 403 Fer:~~ Sulin ljni
Bint-i merhfim Selim Gery rfily-çün
Allah r~iis~~ içün Sene 1167 (1753-1754)
Sahib Geray Sultan
el-merhfim 5-4ib Gery Sultin Bin Babt Gery Sultn el-merhiim Rfih~-çün
el-Htiha Sene
1168 (1754-1755)
Murad Geray Sultan
K~lup nblet fendan belsya 'azm idüp cr~~~ Ümid idüp 1-Juddan çün he~n- ~ lutf-~~ it~sm Görenler cengifi an~fi Mecfisi 'askeri ile ~ec'atde naZiri yok sanas~ n lahramr~-~~ Gaz.. r5.h~nda vücfid~n çü bezl idüp sebilüllh CezIs~n vir sehid-i Kerbeldan 'add idüp an~~
l ~r~m'dan ol Murd Gery Sultn ~ec 'atle sebavetle bahd~ rl~ k idi sr~~~
Günffiun cürmini mabv it behistffile idüp mesrfir Afia buld-~~ berin içre virüp hür-~~ müselm-ni ~ehid oldukda ...13fibperi didi
[Makm~n~~ idüp firdevs hem eyle lutf-~~ ralymni Sene 1170] (1756-1757)
404 NICOLE KANÇAL - FERRARI Hac~~ Geray Sultan
el-merlyüm ve'l-ma~für
Hc~~ Gery Sultn bin
Sa'det GerytUn Rüly~ na
Sene 1170 (1756-1757) Bahad~r Geray Sultan el-merlyüm ve'l-ma~für Bah-a.d~ r Gery Sult.n bin Devlet Gery Sultan Rülp-çün el-Htiba Sene 1170 (1756-1757)
Rukiye Han~m, Han Kerimesi. H iive'l-l~aMku'l-bki
el-merlyüme vel-ma~ff~run leh Hn kerimesi
Rukiye Han~m rüb~na el-Ftilya
Sene 1170 (1756-1757)
Selim Geray Sultan Kalgay
lalgay Selim Gery Sult;in ~bn Arslan GeliytUr~~ Didi dünyya ~ney1 itmef~~ Bels" olmaz olur yeksn
Cihn~ f~~ ch~na kimse
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 405 Benim gibi gider bir gün
Gerekse pir gerek s~ byan IJudirnri iyet-i Kur'in ~çinde gör nedir tirib Bi-~übhe buyurdu [Allah] Kullu men 'aleyhi En Sene 1173 (1759-1760)
Saadet Geray Ralgay
Silk-i Cengizindan bir gevheri Eyledi hike fütide rüz-gir-~~ kine-ziy Nice cevher idi Sa'idet Geriy Kalgay-~~ K~ r~ m in vakt-i Baht Geriy
01 defin zir-bik oldukça ola babt Vilid-i Al-i Cengiz içre riy
'aleyhim cümle al:Idi-d-1 o Ber merkadim saltanat dired merdin-~~ Hudi Hamdi bende didi Eribin sil-i r~tyletin Bu sa'idetle kurre-i cennetde ola cilve-ciy Sene 1176 (1762-1763)
Bahad~r Geray
Zide-i hin-~~ K~ r~m yani Balfd~r Geriy T~fl iken ih cin atup miilk-i belsiy~~ itdi ciy Mülk-i fenidan geçüp uçd~~ cinin big~ na Gelmemi~e döndi ol ti'ir-i cennet-riy 'Azm-i cinin idüp ol mürg-i behi~ti be-cin Dide-i nisdan nihin old~~ misl-i hüm-a. Gül~en-i cennetde i~itdikçe safi ber-murid Devletle vilidin eyleye dim tludi
406 NICOLE KANÇAL - FERRARI verann didim mu'cemle h idüp
Cennet-i lyulda kadem basd~~ Bahkl~r Gery sene 1177 (1763-1764)
Arslan Geray Han
Esfir-y~~ mugzi Sehsüvk-i arsa-i hic Ser-efrz olmu~~ idi Cengiz'e dilirne Dem-i ~im~ir-i iyün-I~ m~na Mirrily dil-te~ne Nice te~bihi mümkin bu salbetle Nerimne Pelengn-~~ zamne heybetinden c-an virirlerken Ç~k~nca ~evket ü ferr ile meyffi.na hizebr-ane
müstetab-~~ irci'i ye msadals dü~di Karalar giyüp 'âlem ba~lasm çk-~ giriUna Cevher-i m~sra'-~~ dil-ke~le 1-.1~fzi didi bir trily Sezd~ r cennetül-me'v-a' hele Arslan Gery traila Sene 1181 (1767-1768)
K~r~m Geray Han
Hüve'l-hayyul-b-aki
K~r~m Gery-~~ ~az-pi~e bn-~~
Ki misli olmad~~ me~hüd-~~ çe~m-i çarly - ~~ kebüd Bu talyt-gMy-~~ fendan çün eyledi r~lylet
Kona~~~ menzil-i 'uklz~- ola bi-emr-i Vedüd Didim du ile t;irity-i cevherini idüp K~r~ m Gery olas~n tk-dr-~~ dr-~~ tyulüd
Sene 1183 (1769-1770)
Adil Geray Sultan Hüve'l-ljayyu'l-bki el-merly~:~ m ve'l-magfür
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 407 'A' dil Gerây Sult;in bin
Maksüd Gerây Sultân Ruku-çün el-Fâtiha Sene 1185 (1771-1772)
Rahad~r Geray Sultan Nureddin
Ey mezârm seyr iden ehl-i fenâ Gel ols~~ il ~la eyle dua Nüreddin Maksüd Gerây Sult„ân~fi o~l~~ merh~=un Nüreddin Bahâd~r Gerây Sultân rühma Fâtilya Gurre-i sevvâ1
Sene 1192 (Ekim - Kas~m 1778)
Hanedan mensubu olmayan ~ah~slar~n kabir ta~lar~:
Ferah Sultan Hüve'l-bâki
Merhüme ve ma~S~re Ferâh Sultân-~~ Hâni Rühl-çün
el-Fâtilya
Sene 1001 (1592-93)
Melek Sultan
Merhüme ve ma~-ffire Melek Sult.ân bint-i K ~~ rüh~na el-Fâtiha
408 NICOLE KANÇAL - FERRARI Hac~~ Kenan
Ser-bevvibin-i der-~ih- 'ili Merbüm F.lact Ken'in ibn 'Ali ritlyina Ftiha
Sene 1111 (1699-1700)
Adil ~ah A~a
el-merhüm ve'l-ma~ffir 'Adil ~ih A~a Bin Devlet A~a Rt71111-çün el -Fitilya
Sene 1120 (1708-09)
Esma Sultan
el-merlyüme ve'l ma~ffire Esma Sultin bint-i Muhammed ~ilt A~a Rt711.11-çün
Sene 1128 (1715-16)
Osman Mirza
el-merhilm ve`l-ma~ffir
[Osmin Mirza bin] 'Adil ~ih [A~a] Rülyi-çün
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 409 Melek Sultan
Bir n'âzeniniri merkaddidür bu mez-âr Hâke yeksn eyledi n5.zik tenini rüzgr Merlyüme Melek Sultan rüb~na el-Htiba
Sene 1142 (161729-30)
Dad~~ Kad~n
Merlyüme ve ma~füre Dad~~ Kad~n rüly~-çün el-Fâtiba
Sene 1145 (1732-33)
Dervi~~ A~a
Hem-demi im5.n-~~ Kurn malsâm~~ firdevs ola Hak Ta'âlâ rahmet ide bi-nihâye
Câ-n-~~ göriülden tefekkür eyleyüben halini Eyleyen kabrin ziyaret ok~ya bir Htilya Merlyüm ve ma~für
Dervi~~ A~a rüly~na El-Pâtilya
Sene [1145] (1732-33)
Mübarek Sultan
Bint-i el-Hac 'Ali
Pa~a merlyüme Mül35.rek Sultân Beg-zâcle
Rüly~-çün Ftiha Sene 1145 (1732-33)
410 NICOLE KANÇAL - FERRARI
Ali Pasa
A~a-y~~ a'zâ-~n-~~ divân-~~ ljân-~~ el-merhüm El-magffir el-1:1k 'Ali Pa~a rahmetu"1-1-âhi 'aleyh Rüly~-çün
Sene sitte ve erbaln ve mi'e ve elf [1146] (1733-34)
Mustafa Beg
el-merhr~m Mustafa Beg bin K.s~m Pa~a Kab~na Ftilya Sene 1150 (1737-38)
Selâmet Beg
el-merlyüm ve'l magff~r e~-~ehid-i Fi-sebilillâh Seffl~net Beg
'Ali Pa~a fi-muhârebe-i Ferah Kerman Beyt-i Sel-âmet Beg ~ehid old~~ ruh~na Eyleri du'â. hem ~effatin nasib ide Bize Bâri ljudâ sene hamsin ve mi'e ve elf
Sene 1150 (1737-38) ~slam Beg
el-merham ve'l magfür e~-~ehid-i fi Sebilillâh ~sFârn Beg bin el-1-.1- c 'Ali Pa~a f~~ muhârebe-i
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 411 Gonca-gül (i) ol s-â'at ç~kd~~ kafesden
Kim an~n cân bülbüli uçd~~ ruh~na Fkiha Ve hamsin ve mi'e ve elf
Sene 1150 (1737-38) Amine Hac~~ Merhüme ve magfüre Âmine Hac~~ Rnh~na el-Pâtilya Sene 1150 (1737-38) Kas~m Pa~a Merlyilm ve magffir KIs~m Pa~a
Bin G-âzi Beg rfihma el-Fâtiha
[Sene 1151] (1738 -1739)
Ahmed ~efi
'Ukbâ bâki cihn fâni Ta—a1.. Allah ider ilysân~~ Ashâb-~~ yemine didi Cinân-~~ mü~tak sana... Bu
Ahmed ~efi' olsun âmin sene 1152 (1739-40)
Adil A~a
'Âdil 'A~a
Bakmayan çe~m-i ba~iretle mezr~m ta~ma Bilmez ol hâ-lim benim t gelmeyince ba~~na Ömrini sorar isen ol merd erin
412 NICOLE KANÇAL - FERRARI [Hi~da virmi~] bu old~~ aiia tluih
[Ki bir lz~m ki~iydi t~ r~~ umur~na i~ine] [Sene 1152] (1739 - 1740)
Huri Han Begzade
el-merlyüme Hüri Fn Beg-zde Uht-i e1-171:c 'Ali Pa~a rüly~na el-Ftiba
Sene 1153 (1740-41)
Mal~mud Beg
Merlytim Mahm~:~d Beg bin Veli ~ h Rodosl~~ Rilly~ na Ftiha Sene 1153 (1740-41) Uruk o~lu el-merhüm Uruk ogl~~ Bin ~ h Mirza (Rtil~i-çün) Ftiha Sene 1153 (1740-41) Hatice Bint-i Abdullah
[El-merlyüme] [1:1-kice]
Bint-i [Abd]ullah [Itri)hina
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 413
Osman bin Hac~~ Bekir
el-merlyüm ve'l ma~für ralymeti rabbi'l-~afur 'Osm -n bin 1:Mci Bekir Ser-lyazine-ffir-1 I ~r~m ~afarallahu
Sene 1156 (Ocak - ~ubat 1744) M11-1 zi'lhicce
~çjmz
el-merlyüm ve'l ma~für el-muhtaç A1 ralymeti rabbihi el-~affirullah el- Ftilya Sene 1163 (1749-50) Hüsni Bikec Okuyalar H.-tilya ey Ralymetül-'fflemin Dura~~~ cennet ola Fi-malsm el merlyüme el-ma~ffire Hüsni Bikec merlyümeniri Rülyina
Sene [1164] (1750-51)
To~u ~ah Bikec
el-merlyüme ve'l ma~füre To~u ~ah Bikec bint-i 'Abdurrahman
414 NICOLE KANÇAL - FERRARI Rub~na
Sene [1164] (1750-51) Murad ~ah
Merlyfim Murd ~"h bin 'Osman Mirza
Rfib~na el-Htiba Sene 1165 (1751-52) Ziyade Sultan
Merlyfime ve ma~fr~re Ziyde Sultn-~~ Hni Rfily~-cün
[Sene] 1166 (1752-53)
Murtaza bin Halil A~a
Ols~yalar Ftiha rabmetül-'lemin Dura~~~ cennet ola fi malsm-~~ emin Merbfim ve'l- ma~ffir Murtai-a' bin Halil A~a rfilp-cfin Sene 1171 (1757-58)
Muhammed Emin
Hüve'l-ba1151su'l-blsi
Merbfim ve' ma~ffir ul-muhtç Al raluneti Rabbi'l-~affir
Aluned A~anufi
O~lu Muhammed Emin rfib~-cün el-Htiba
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 415 Züleyha Bh~t-i Ali
Merhüme ve ma~füre Züleyhâ bint-i 'Ali Rüh~na Fâtilya Sene 1184 (1770-71)
El -Hac Ali A~a bin Timur A~a Hüve'l-hayyfz-zi lâ-yemüt
Böyle buldum bu cillâm sanki bir z~ll-~~ t~,ayâ1 01 sebebden kimse hfflimden benim itmez su'â1 Ben didim el-hükmu'llah râz~y~m her emrine Çün ezelden böyle talsrir eylemi§ Zül-celM Merlyüm ve ma~ffir
el-mulytâc alâ rahmet-i rabbihil-~affir el-1-.1âc 'Ali A~a bin Timür A~a Ruh~na el-Fâtiha
Sene 1184 (1770-71)
Gazi Mirza
El-merlyüm ve'l ma~für Gzi. Mirza bin Devlet Sâh Mirza ~irin rühl-cün Sene 1187 (1773-74)
Bahad~r A~a
Bakmayan çe~m-i basiretle mezâr~m ta~~na Bilmez ol halim benim tâ gelmeyince ba~~na Hac~~ Wâki A~andi o~l~~
Merlyüm ve ma~für Bahd~r A~an~ri rüh~na R~iau'llahu Ta'âla
416 NICOLE KANÇAL - FERRARI
Azamet A~a
el-merlytim ve'l ma~für
el-muhtc aJ rahmet-i rabbihi'l-~affir E~-~ehid •Aamet A~a bin
Arslan ~- zi A~a rfilyt-çün
Sene 1191 (1777)
Silahdar Ali A~a
el-merlyüm ve'! ma~für Silahdâr 'Ali A~a ibn Abdülveli Pl~ -Rülyina
Sene 1192 (1778)
~sim.~i7
el-merhüm ve>1 ma~ffir
el-mtihtc ara' rahmet-i rabbihi'l-~affir Allah 1-15..st-cün
Sene 1193 (1779)
Bahth Hani~~
el-merlyrime ve'l ma~füre
Bahtl~~ ljani~~ bint-i
SMily Beg rühl-cün
Sene 1197 (1782-83)
Mahbube Sultan Han~m
Gül~en-i dünyda bir gül idim ~oldum tneded Gülsitân-1 -I cennet içre k~l melsnim y Samed
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 417 El-merlyüme ve'! magffire Malybübe
1=35.mm bint-i 1:1c~~ 'Ali A~a rüly~-çün
Sene 1202 (1787-88)
Zeynep Sultan el-f~r-5_k
Dilerem Allahdan kabrim tolu nür eyle Dahi yolda~~m~~ hem g~lmn-~le hür eyle el-merlyüme ve'l magfüre Zeyneb Sulça'n Han~m bint-i 'Abdülveli Pa~a rülp-çün
Sene 1204 (1789-90)
el-Hac Muhammed ~ah Beg
Ziyretden mur5.d bir du'd~r Bugün baria ise yr~n sahad~r el-merlyüm ve'! magffir
Muhammed ~5.hBeg bin el-l-fa.c Abdülveli Pa~a rüly~na
[el-Ftilya sene 1220] (1805-06)
Buradan itibaren ta~lar ya tarihsiz ya da isimsizdir
Murtaza Mirza
Merhüm Murtai5. Mirza bin e~-~ehid
Kel Muhammed bin Murtaza el-merlyüm ve'! magfür Kel Muhammed bin MurtaZ rüly~na
418 NICOLE KANÇAL - FERRAR~~
Esma Sultan
el-merlyüme ve'! ma~ffire Esma Sult;in rüly~-cün
Sene 140?
K~r~k
el-merlyüm ve'l ma~-fr~r
el-muht:ic rahmet-i rabbihi'l-~affir Rüly~-cün
Sene
Mollah Fettah
Fendan eyledi bekya r~blet Kabrin cennet
Merlyüm ve ma~ffir Molla Fettaly rüly~-cün Ftiha
Sene K~r~k
El-sene bams ve 'a~r ve mi'e ve elf Rüly~na H~ilya Sene 1115 (1703-04) K~r~k Rühl-çün Ftiha Tarih Sene 1136 (1723-24)
BAHÇESARAYDAK~~ HANSARAYIN HAZ~RES~~ 419 K~r~k Rüh~-cün Fi Cemâziyelâbir Sene 1166 (1752-53) K~r~k Hülya 1174 (1760-61) K~nk rahmetin...
Makm~n cennet eyle bu... Ma's~=~m yedi ..idi SultIm~~ Rühuna Ftiha Sene ..5. K~r~k Bugün bana Yar~n sana Bu dünya- K~r~k K~r~k el-merhfime Ve'! magffire
420 NICOLE KANÇAL - FERRARI SONUÇ:
Bu ara~t~rman~n ilk amac~, her gün kaybolma tehlikesi ile kar~~~ kar~~ya kalan Hansaray haziresini tan~tmakur. Hem bugün varolan, hem de kaybo-lan mezar ta~lar~n~n kitabe metinlerini vermekle de önemli bir envanter ça-l~~mas~~ ortaya koydu~umuza inan~yoruz. Buradaki malzemenin tarihçilerin ve edebiyatç~lar~n ilgisini çekece~i kesindir. Kitabe metinlerinin yan~nda, kabirlerin form ve üsluplar~~ da ilk defa burada ayr~nt~l~~ olarak tan~t~lmakta-d~r. Burada tan~t~lan bu mezar ta~lar~, Türk ve ~slam sanat~~ çal~~an uzmanlar~~ K~r~m- Orta Asya ve K~r~m- Osmanl~~ aras~ndaki kültürel ve sanatsal ba~lant~-lar~~ ara~t~rmaya yönlendirecektir.
Bahçesaray'daki Hansaray, saray-cami-hazire ili~kisi ile tek bir örnek olu~turmaktad~r. Osmanl~~ Sultanlar~n~n saray~nda hiç bir mezar veya mezar an~t~~ yer almamaktad~r. Bildi~imiz kadar~yla Türk-~slam saraylar~nda da du-rum genellikle böyledir. istisnai olarak Bakü'deki ~irvan~ah Saray~'nda ve Do~ubayezit ~shak Pa~a Saray~'nda yine saray duvarlar~n~n içinde kümbetler yer almaktad~r.
Üslup çe~itlili~i ve farkl~l~~~, zengin form ve süsleme repertuar~~ ile bu hazire, K~r~m Har~l~~~n~n içinde bulundu~u kültürel ortam~n bir aynas~d~r. Bir taraftan kabirler Orta Asya ve eski Türk geleneklerine ba~l~l~k göster-mektedir, öbür taraftan da Geray ailesinin mezar ta~lar~~ Osmanl~~ sanat~~ ile yalunl~~~n bir simgesidir. Bu kabirler K~r~m Hanl~~~~ ve Osmanl~~ Devleti ara-s~ndaki s~k~~ ba~lanun~n en iyi örne~idirler.
