TÜRK TARIH KURUMU
BELLETEN
Cilt: LXXVI
ARALIK 2012
Say~: 277
C~DE VE ~ENPAZAR 2009-2010 YILI ARKEOLOJIK ARA~TIRMALARI
TEVFIK EMRE ~ER~FO~LU* BLEDA S. DÜRING' CLAUDIA GLATZ***
Cide Arkeoloji Projesi 2009 y~l~nda Leiden Üniversitesi'nden Bleda Düring ile Glasgow Üniversitesi'nden Claudia Glatz ba~kanl~~~nda Kas-tamonu ili Cide ilçesinde ba~lat~lm~~~ olan bir arkeolojik yüzey ara~t~r-mas~~ olup, 2010 y~l~nda Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi'nden Tevfik Emre ~erifo~lu'nun e~ba~kan olarak projeye kat~lmas~yla üç üni-versitenin birlikte yürüttü~ü bir uluslararas~~ proje haline gelmi~tir. 2010 y~l~~ itibariyle çal~~ma alan~~ ~enpazar ~lçesi'ni de içine alacak ~ekil-de geni~letilmi~, uzmanlar~n ~ekil-deste~iyle Prehistorik Dönem'~ekil-den Osman-l~~ Dönemi'ne kadarki tüm tarihi evreler, bugüne dek sistematik olarak ara~t~nlmam~~~ bu yörenin kültür tarihinin anla~~labilmesi ümidiyle in-celenmeye ba~lanm~~t~r (Harita 1).
Projemizin iki temel amac~~ vard~r. Birincisi yörenin kültür tarihinin belgelenebilmesi, Bat~~ Karadeniz Bölgesi'nin bilimsel anlamda ihmal
Yrd. Doç. Dr., Bitlis Eren Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Arkeoloji Bölümü, 13000 Bitlis/TÜRK~YE, [email protected]
Yrd. Doç. Dr., Leiden üniversitesi, Arkeoloji Fakültesi, Reuvensplaats 3-4 2311 BE Leiden, Hollanda. [email protected]
." Doktor., Glasgow Üniversitesi, Arkeoloji Bölümü, G12 8QQ Glasgow, Büyük Britan-ya. [email protected]
720 T. E. SER~ FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
edilmi~~ bu k~y~~ kesiminin geçmi~~ kültürel yap~s~n~n anla~~labilmesidir. ~ kinci hedefimiz ise yörenin kom~usu olan Orta Anadolu ve çevre Ka-radeniz yöreleriyle olan kültürel ili~kilerini ve bunlar~n de~i~ik dönem-lerde ne tip farklil~klar gösterdi~ini incelemektir.
Cide ve ~enpa72r ilçeleri Kastamonu ilinin kuzeybat~~ kö~esinde bu-lunmakta olup, Karadeniz Bölgesi'nin tipik da~l~k ve yo~un ormanl~k yap~s~na sahiptir'. Cide ilçesi 50 kilometrelik bir sahil ~eridine ve dar da olsa bunun hemen güneyinde iskâna müsait düzlük bir alüvyon ovas~-na sahiptir (Resim 1). Cide'nin sahile yak~n k~sm~~ nispeten düzlük olma-s~~ ve bu sebeple tanm ve iskâna elveri~li olmaolma-s~~ dolay~s~yla daha az or-manl~k bir yap~ya sahiptir ancak ormanlardan bo~alan alanlar özellikle son elli y~lda ya~anan iç-göç neticesinde at~l kalm~~, maki tipi çahl~ldar-la kapçahl~ldar-lanm~~çahl~ldar-lard~r.
Cide'nin hemen güneyinde Küre Da~lan'mn kuzey yamaçlan yük-selmekte olup derin vadiler bu ilçeyi kom~usu ~enpazar Ilçesi'ne ba~la-maktad~r. ~enpazar Küre Da~lan'n~n içerisinde yer alan, derin nehir vadileri ve dik yamaçlardan müte~ekkil bir ilçedir (Resim 2). Bu yap~s~~ nedeniyle daha ormanlikt~r ve yerle~ime daha az müsaittir. Bu sarp da~lar ça~lar boyunca k~y~~ kesiminin Anadolu'nun iç kesimleriyle olan ba~lant~s~n~~ kesmi~, k~y~~ bölge halklar~n~n yüzlerini Karadeniz'e çevir-melerine sebep olmu~tur.
Bu co~rafi yap~n~n arazi çal~~mas~~ yapmay~~ zorla~t~na niteli~inin geçmi~te bu yörede arkeolojik ara~t~rmalar yap~lmas~na engel oldu~u anla~~lmaktad~r. Karadeniz'in bu k~sm~~ üzerine yap~lm~~~ çal~~malar daha ziyade Klasik ve Klasik sonras~~ dönemler üzerine yo~unla~m~~t~r2. Belke ve Marek Cide yöresinde baz~~ Roma ve Bizans yerle~imleri ve buluntu-lann oldu~unu bildirmi~~ olsalar da çal~~malanmn daha geni~~ bir co~-'raf-yay~~ kapsayan niteli~i dolay~s~yla herhangi bir detay vermemi~lerdir'.
' Michael Zohary, Geobotanical Foundations of the Middle East, Taylor8cFrancis, Londra 1973; ~l-ker Çakan, Karadeniz Bökesi, Özkan Matbaac~l~k, Ankara 1994, 1. bs.
'Christian Marek, Pontus et Bithynia. Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens, Philipp von Za-bern, Mainz am Rhein 2003; Owen P. Doonan, Sinop Landscapes: Exploring Connection in a Black Sea Hin-terland, University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology. Philadelphia 2004; Gülden Erkut ve Stephen Mitchell, The Mack Sea: Past, Present and Future, British Institute of Archaeology at Ankara, Londra 2007.
' Marek, a.g.e.; Klaus Belke, "Untersuchungen an der paphlagonischen Schwarzmeerküs-te", Diz Schwarzmeerkiiste in der Spatantike und im friihen Mittelalter, ed. Renate Pillinger - Andreas Pülz - Hermann Vetters, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viyana 1992, s. 145-154.
C~~ DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJ~K ARA~T~RMALAR~~ 721
Öte yandan daha eski dönemlere dair, Cide-~enpazar yöresinde herhangi bir sistematik çal~~ma yap~lm~~~ olmamas~~ bizim bu ara~t~rma-mada Klasik öncesi dönemlere daha fazla yo~unla~marmz gerekti~i yö-nünde bir tercihte bulunmam~za neden olmu~tur. Nitekim çevre yöre-lerde Klasik öncesi dönemlere ait yerle~imlerin varli~~~ Zonguldak böl-gesinde elde edilen Kalkolitik buluntular4 ve Erken Tunç Ça~~' na tarih-lenen Yass~kaya'da yap~lan çal~~malar', aynca Kastamonu ili merkez bölgesinde yap~lan yüzey ara~t~rmalanyla6 belgelenmi~tir.
YÜZEY ARA~TIRMASI YÖNTEMI
Çal~~malar~m~z~n en verimli ~ekilde gerçekle~ebilmesi hedefiyle iki yönlü bir yüzey ara~t~rmas~~ stratejisi olu~turulmu~tur. ~lk yöntem do~-rudan yerli halk~n verdi~i bilgiler do~rultusunda belirlenen eski yerle-~imlerin ziyaret edilmesidir. ~kinci yöntem ise seçilen baz~~ bölgelerde kesintisiz yürüyü~ler ~eklinde gerçekle~tirilen ve buluntular~n yo~un ~ekilde topland~~~~ "birim-yürüyü~ü" yönetimidir7.
Birinci yöntem yollardan uzakta kalan ve a~açlar ile çat~lar taraf~n-dan gizlenmi~~ noktalarda bulunan tarihi kalint~lara ula~mam~z~~ sa~la-m~~t~r. Ya~ad~klan bölge hakk~nda derin bir bilgiye sahip yerli halk biz-leri daha ziyade ücra yerlerdeki kale ve ma~aralara yönlendirmi~, bize rehberlik etmi~tir. Bu yöntemin olumsuz yönü bu ~ekilde ancak yerel kültürel bellekte tarihi önemi olan mekânlar olarak yer etmi~~ mimari kalintilara ula~~labilmesi ve bu tip mekânlann ço~unlukla küçük bulun-
Güngör Karau~uz - Bleda S. Düring, "A Note on the Prehistory of the Devrek Region, Northem Turkey", Anatolica, sy. 35 (2009), s. 153-165.
Turan Efe - Ahmet Mercan, "Yass~kaya: Karadeniz Ere~li (Heradea Pontica) Yalunla-nnda Bir Tunç Ça~~~ Yerle~mesi", Kaz: Sonuçlar~~ Toplantin, sy. 23/1 (2001), s. 361-374; Turan Efe,
"Yass~kaya: An Early Bronze Age Site near Heradea Pontica (Kdz. Ere~li) on the Black Sea Co-ast", Zwischen Ka~paten und kais: Neolithikum unel altere Bronzezeit, Gedenkschnfi fiir View Nnujcood Pavûkova, ed.
Bernhard Hansel - Etela Studenikova, Verlag Marie Leidorf, Rahden 2004, s. 27-38.
6 Catherine Marro - Ash Özdo~an - Aksel Tibet, "Prospection archologique franco-tur-
que dans la rgion de Kastamonu (mer Noire): Premier rapport Anatolia Antiqua,
sy. 4 (1996), s. 273-290; Catherine Kuzuco~lu - Catherine Marro - Asl~~ Özdo~an - Aksel Tibet, "Prospection archologique franco-turque dans la rgion de Kastamonu (mer Noire): Deu- xime rapport Anatolia Antiqua, sy. 5 (1997), s. 275-306; Catherine Marro — Asl~~
Özdo~an - Aksel Tibet, "Prospection archologique franco-turque dans la rgion de Kastamo- nu (mer Noire): Troisime rapport Anatolia Antiqua, sy. 6 (1998), s. 317-335.
7 Bleda S. Düring - Claudia Glatz, "The Gide Archaeological Project 2009: First Results", Anatolia Antiqua, sy. 18 (2010), s. 205-206.
722 T. E. SERIFO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
tu çe~itlili~i aç~s~ndan fakir olmaland~r. içerisinde gerçekle~tirilmi~~ ka-çak kaz~lar dolay~s~yla bize bolca arkeolojik buluntu sa~lam~~~ olan K~l~ç-h Ma~aras~~ ise bu konuda bir istisnad~r.
Cide ve ~enpazar yörelerinde arazi çal~~mas~~ gerçelde~tirirken kar-~~la~~lan en büyük problem orman ve çal~l~klar dolay~s~yla toprak yüze-yinin neredeyse görülemez durumda olmas~d~r. Bu nedenle birçok yü-zey ara~t~rmas~~ projesinde kullan~lan do~rular halinde paralel olarak yürüme yönteminin burada uygulanamayaca~~~ anla~~lm~~ur. Birim-yü-rüyü~ü yöntemi klasik do~rusal yürüyü~~ yönteminin geli~tirilmi~~ ve do~rular yerine belirlenen s~n~rl~~ alanlarda s~mrs~zca yürünmesine ola-nak sa~layan bir sistemdir. Bu ~ekilde alan içerisinde toprak yüzeyinin daha görünür oldu~u lus~mlara yo~-unla~mak mümkün olabilmektedir. Birim-yürüyü~ü yönteminde arazi topografik haritalar ve uydu gö-rüntüleri yard~m~yla birimlere bölünmekte, bu 50x50 metrelik bölüm-ler be~er ki~ilik ekipbölüm-lerce boydan boya yürünmektedir (Harita 4). Bu yürüyü~ler esnas~nda her ekip üyesi toprak yüzeyinin görülebilirlik oran~n~~ ve seramik parça yo~unlu~unu kaydetmekte, diyagnostik mik parçalar~, bir sebeple önem arzediyorsa diyagnostik olmayan sera-mik parçalar~, yontma ta~lar ve kar~~la~~lan di~er buluntular~~ toplamak-tad~rlar. 2010 y~l~~ itibariyle baz~~ birimlerin daha da yo~un ~ekilde ince-lenmesi umuduyla "gridleme" (karelere bölme) yöntemi de buna elden-mi~, bu yöntemde birimler 5x5 ya da 10x10 metrelik daha küçük kare-lere bölünmek suretiyle buralarda daha detayl~~ incelemeler yap~lm~~t~r. Birim-yürüyü~ü yöntemi sayesinde seçilen alanlarda insanlar~n do~aya olan etkileri detayli bir ~ekilde görülebilmekte, bu kar~~l~kl~~ ili~kinin farkl~~ dönemlerdeki seyri gözlemlenebilmektedir.
Yörede yüzeyin görülebilirlik oran~n~n nispeten yüksek oldu~u yerler ya i~lenmekte olan ekili araziler ya da erozyon alanland~r. Ekili arazilerde çal~~mak yerli halk~n izniyle zaman zaman gerçekle~tirilebil-se de ekilmi~~ bitkilere zarar verme kayg~s~yla buralarda yap~lan çal~~ma-lar olabildi~ince h~zl~~ ve k~s~tl~~ ~ekilde gerçekle~tirilmi~tir. Erozyon alan-lanysa yo~un ~ekilde buluntu verseler de buralar tarih boyunca toprak kaymalann~n ya~and~~~~ yerler oldu~undan Helenistik ve Roma Dö-nemleri öncesine ait buluntulara rastlamak neredeyse imkâns~zd~r. Tüm bu sebeplerle yörede sa~l~kl~~ bir arkeolojik çal~~ma yapmak zorla~-makta ancak yukar~da bahsi geçen ve bölge ~artlann~~ göz önüne alarak geli~tirdi~imiz yöntemlerimiz sayesinde bir nebze olsun arkeolojik veri-lere ula~mam~z mümkün olabilmektedir.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJIK ARA,~TIRMALARI 723
2009 YILI ÇALI~MALARI
2009 y~l~nda Cide Ilçesi s~n~rlan içerisinde 15 günlük bir arazi ça-l~~mas~~ gerçekle~tirilmi~tir8. Çah~malann yo~un yürüyü~~ k~sm~~ Okçular Köyü'nün bulundu~u vadiye odaldanm~~, çal~~man~n geri kalan k~sm~n-da k~sm~n-da yerli halktan al~nan bilgiler ~~~~~nk~sm~n-da çe~itli kaleler ve ma~aralar zi-yaret edilmi~tir (Harita 2). Bu ilk sezon buluntulan Mezolitik Ça~, Kal-kolitik Ça~, Erken Tunç Ça~~, Helenistik, Roma ve Bizans Dönemle-ri'ne tarihlendirilebilmi~~ olsalar da Geç Roma ve Bizans materyali hari-cindeki buluntular say~ca çok azd~r. Bunda ara~t~r~lm~~~ mekânlar ara-s~nda bu geç dönemlere ait kaleler, ke~i~lerin kulland~~~~ ma~aralar, bir
küçük manast~r ve muhtemel çifdiklerin olmas~n~n etkisi büyüktür. Bu sezon esnas~nda toplanan en eski buluntular Mezolitik Ça~'a ait az say~da yontma ta~t~r. Bunlar ayn~~ yörede kar~~la~~lan Bizans Dönemi yontma ta~lanndan kullan~lan ta~~ cinsi ve yontma yöntemi itibariyle farkhd~rlar ve bu sayede kolayl~kla ay~rdedilebilmi~lerdir. Mezolitik Ça~'~~ takip eden Neolitik ve Erken Kalkolitik Ça~lar'a ait arkeolojik bu-luntularla kar~da~~lmam~~t~r ancak Cide çevresinde yer alan baz~~ ma~a-ralardan Orta Kalkolitik Ça~'a tarihlendirebildi~imiz baz~~ seramik göv-de parçalar~~ toplanabilmi~tir.
Okçular Kale ~ni (Plan 1), Cide sahilini iç kesimlere ba~layan Ok-çular Vadisi'ne (Resim 3) hakim bir noktada yer alan bir kaya olu~umu-nun hemen yamac~nda bulunmakta olup burada Geç Kalkolitik/Erken Tunç I ve Erken Tunç Ça~~' n~n daha geç evrelerine ait baz~~ seramik parçalar~yla kar~~la~~lm~~t~r. Bu seramik parçalar~~ ma~ara giri~inde yer alan ve Geç Kalkolitik ile Erken Tunç Ça~lan'nda at~klar~n depoland~-~~~ küllü toprakla dolu bir girintide, az say~da yontma ta~~ ile birlikte bu-lunmu~lard~r. Bu buluntular~n söz konusu dönemlerde kaya üzerinde yer alan bir yerle~imden buraya ta~~narak at~ld~~~~ dü~ünülmektedir.
Bu sezon esnas~nda Roma ve Bizans Dönerni'ne ait oldu~unu dü-~ündü~ümüz birçok küçük buluntu ve mimari kal~nt~~ da kay~t alt~na al~nm~~t~r. Cide sahil ovas~nda rastlad~~~m~z çok say~da düz mil ta~~n~n Roma Dönemi'ne ait oldu~u dü~ünülmektedir. Okçular Vadisi yo~un yürüyü~lerimiz esnas~nda toplanan çok say~da çat~~ kiremiti Bizans Dö-nemi'ne tarihlendirilmi~tir.
Bleda S. Düring - Claudia Glatz, "The Cide Archaeological Project 2009", Anatolian Arc-haeology, sy. 15 (2009), s. 15-16.
724 T. E. SER~ FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
2009 sezonunda Çobankale, Okçular ve H~d~r Kaleleri'nin yap~~ tek-ni~i itibariyle Bizans Dönemi'ne ait oldu~u tespit edilmi~tir. Gideros ya-k~nlar~nda bulunan küçük kilise de bu döneme tarihli olup, Gideros'ta da bir Bizans kalesi olabilece~inin göstergesidir. Yine Gideros'ta duvar-lannda Yunanca grafitiler bulunan bir ma~aran~n ve ayr~ca daha gü-neyde yer alan Koca Çay Vadisi'nde bulunan Uçakdibi ma~aras~n~n ula~~m~~ güç noktalarda yer almalar~~ sebebiyle ke~i~ler taraf~ndan kulla-n~ld~klan dü~ünülmektedir.
2010 YILI ÇALI~MALARI
2010 y~l~nda çal~~ma alan~= Cide'nin güney kom~usu ~enpazar ~lçesi'ni de içine alacak ~ekilde geni~letilmi~~ ve arazi çal~~mam~z bir ay-hk bir süreye yay~lm~~ur9 (Harita 3). Yo~un yürüyü~ler Okçular Vadi-si'nde sürdürülmü~, buna ek olarak da Cide'nin Abdülkadir Vadisi ve ~enpazar'~n Aybasan bölgesi üzerinde yo~unla~~lm~~ur. Klasik ve Kla-sik-sonras~~ dönem buluntular~n tammlamp incelenmesi konusunda bi-ze destek olmak übi-zere Dr.Marica Cassis'in ekibimibi-ze kat~lmas~~ özellikle
Geç Roma ve Bizans Dönemleri söz konusu oldu~unda daha kesin ve
detayl~~ sonuçlar almam~z~~ sa~lam~~t~r. Ayr~ca bu sezon Geuch de Bo-er'in bölgenin çe~itli yerlerinde gerçekle~tirdi~i Jeo-Arkeolojik incele-meleri sayesinde yörenin ça~lar boyunca geçirdi~i jeomorfolojik de ~i-~imler ve bunlar~n hem geçmi~~ insan kültürleri hem de arkeolojik ka-hnular üzerindeki etkileri hakk~nda bilgi sahibi olunabilmi~tir.
Gerçekle~tirilen Jeo-Arkeolojik incelemelerin en önemli sonucu Ci-de sahil ovas~n~n önceki tahminlerimizin aksine, yak~n bir dönemde, muhtemelen son bir ya da iki biny~lda olu~tu~udur 1°. Cide ~ehir mer-keziyle da~lar aras~nda, düzlük bir noktada aç~lan modern çöp çukuru ve Kalafat sahilinde bir cami temel çukurunda yap~lan gözlemler Cide sahil ovas~n~n eski ça~larda birkaç kez deniz suyu seviyesinin yükselip alçalmas~yla su alt~nda kald~~~n~, ancak Roma Dönemi'ne müteakip ala-n~n alüvyon topra~nyla doldu~-unu göstermi~tir. Çöp ç~~kurunda yüze-yin bir metre alt~nda Roma Dönemi, Kalafaetaki ç~~kurdaysa yüzeyin iki metre alt~nda Bizans Dönemi seramik parçalar~na rastlanm~~~ olmas~~ Ci-
9 Claudia Glatz - Bleda S. Düring - Tevfik Emre Serifo~lu, "The Cide Ard~aeological Pro-ject 2010", Anatolian Archatology, sy. 16 (2010), s. 14-15.
'° Claudia Glatz - Bleda S. Düring - Tevfik Emre Serifo~lu, "The Cide Archaeological Project 2010: Second Preliminary Report", Artatolia Antiqua, sy. 19 (2011), 279-288.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJIK ARA~T~RMALAR~~ 725 de sahil bölgesindeki çal~~malarmuzda Bizans öncesi buluntulara rasda-marn~z~n mümkün olamayaca~m~n göstergeleridir.
2010 sezonunda ~enpazar'm Aybasan Bölgesi'ndeki çal~~malar~m~z esnasmda bulunan ve büyük olas~likla Mezolitik Ça~'a ait yontma ta~lar yüzey ara~t~rmas~~ alanmuz~n bu güney kesiminde kar~~la~t~~~m~z en es-ki arkeolojik eserlerdir. Bu sezon ayr~ca Cide'nin Loç Bölgesi'nde yer alan K~l~çli Ma~aras~'nda kaçak kanlarla aç~lan çukurlardan Orta Kal-kolitik'ten Geç Tunç Ça~~' na, hatta kesin olmamakla birlikte Demir Ça-~~'na kadar tarihlendirilebilen seramik parçalar~~ elde edilmi~tir (Resim 4). Okçular Bölgesi'nde de az say~da olsa da M.Ö. ikinci biny~la ait ol-du~u dü~ünülen çanak-çömlek parçalar~~ ile kar~~la~~hru~t~r.
Cide bölgesinde ziyaret edilen baz~~ ma~aralarda Demir Ça~~' na ait oldu~unu dü~ündü~ümüz seramikler, Okçular Mevkii'ndeld birkaç nok-tada da az say~da Helenistik Dönem çanak-çömlek parças~~ bulunmu~tur. Cide yakmlar~ndaki Gideros'ta baz~~ savunma duvarlar~, Gökçekale Bur-nu'nda da bir mezarlilda kar~~la~~lan§ ve kay~t alt~na al~nm~~t~r. Gide-ros'taki duvarlar~n Demir Ça~~'na, ama bir ihtimal Helenistik Dönem'e, mezarli~~n ise yine Helenistik Döneme ait oldu~u tahmin edilrnektedir.
Okçular'm takriben 7 km güneydo~usunda, At köprü mevkiinde bir kiri~~ köprü kalmas~na rastlanan§ olup yap~~ mimari üslup itibariyle Roma Dönemi'ne ait gibi görünmektedir. 2010 sezonunda Geç Roma ve Bizans Dönemi'ne ait küçük buluntular ve mimari kalmalara daha ziyade Cide ilçesi s~n~rlar~~ içerisinde rastlanm~~t~r. Burada birkaç nok-tada kar~~la~~lan Erken Bizans Dönemi kilise kal~nt~lar~~ ve Çad~r ini Ma-~aras~~ ile yan~ndaki kilise önemli buluntulard~r. Erken Bizans Döne-mi'ne göre daha basit yöntemlerle in~a edilmi~~ baz~~ kalelerin Orta Bi-zans Dönemi'ne ait oldu~u, baz~~ Erken BiBi-zans kalelerinin de bu dönem onar~larak kullan~lmaya devam edildi~i tespit edilmi~tir. 2010 sezonun-da ziyaret edilen birkaç sahil kalesinin de Geç Bizans Dönemi'ne ait ol-du~u dü~ünülmektedir.
2010 sezonunda Osmanl~~ Dönemi'ne ait baz~~ buluntularla da kar~~-la~~lnu~t~r. Daha ziyade 17. yüzy~l ve sonras~na tarihlendirebildi~imiz mezar ta~lar~, Çilekçe'de tespit edilen y~k~k ta~~ bir köprü, ayr~ca bir pi-tos ve bir boru parças~~ bu döneme tarihlendirebildi~imiz eserlerdir.
C~DE VE ~ENPAZAR ~LÇELER~'N~N KÜLTÜREL TARIHI Epipaleolitik ve Mezolitik Ça~~
Cide ilçesi Okçular ve Abdülkadir vadilerinde toplanm~~~ az say~da yontma ta~~ büyük ihtimalle Mezolitik Ça~'a aittir. Bunlar Bizans Döne-
726 T. E. SER~FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
mi dövenlerinde kullan~lan bal rengi, iri taneli, kaba ~ekil yontma ta~-lardan farkl~~ olarak lunlgan, ince taneli ve koyu gri renktedirler. Bun-lar yumu~ak vuru~~ ya da bas~nçla yongalanarak imal edilmi~lerdir. Bu-luntular baz~lar~~ rötu~lanm~~~ çok ince dilgicilder, rötu~lanm~~~ bir uç (Re-sim 6) ve üzerinden 5 mm ila 11 mm geni~li~inde dilgiciklerin al~nd~~~~ bir küçük çekirdekten olu~maktad~r (Resim 7). Özellikle çok ince mik-ro-dilgilerin M.Ö. 5500 itibariyle Anadolu'da kullandmam~~~ olmas~~ bu buluntulann bu tarihten daha önceye ait oldu~unun ba~l~ca i~aretidir". Çal~~malar~m~z esnas~nda ~enpazar ilçesi, Aybasan Bölgesi'nde bu-lunan bir tepeli dilgi, yongalar, dilgicikler ve tek tarafl~~ bir obsidyen dil-gicik çekirde~i (Resim 5) Epipaleolitik Ça~'a ait olabilir ancak Epipale-olitik buluntular~~ MezEpipale-olitik buluntulardan ay~rdetmek neredeyse im-kans~z oldu~undan bunlar~~ da Mezolitik Ça~'a tarihlendirmek daha do~ru olacakt~r. Bu yontma ta~~ buluntular burada gerçekle~tirilmi~~ yontu i~lemlerinin art~klar~~ gibi görünmekte olup bu yörenin söz konu-su dönemde bölgeler aras~~ bir de~i~~ toku~~ sisteminin parças~~ olmu~~ ola-bilece~ini göstermektedir.
Kalkolitik Ça~~
Mezolitik Ça~la Orta Kalkolitik Ça~~ aras~nda kültürel materyal aç~-s~ndan bir bo~luk bulunmaktad~r. Orta Kalkolitik buluntular Cide ilçesi s~n~rlar~~ içerisinde yer alan Gideros Ma~ara I, Çad~r ini ve Ball~c-~~ ini ay-r~ca Loç Bölgesi'nde yer alan K~l~çl~~ Ma~aras~'nda kaçak kazdarla aç~lan çukurlardan toplanm~~~ birkaç seramik parças~ndan ibarettir (Resim 8). M.Ö. be~inci biny~la tarihlendirilen ve Zonguldak Devrek Bölgesi'nde de örneklerine rastlanm~~~ olan" boynuz kulplu seramiklerle" kil tipi, pi~ir-me tekni~i ve yüzey i~lemleri itibariyle benzerlik gösteren kal~n cidarh, mineral katk~l~~ bu parçalar el yap~m~~ olup kabaca perdahlanm~~lard~r.
Yine K~liçli Ma~aras~'nda gerçekle~tirilen tetkiklerde baz~~ Geç Kal-kolitik seramik örneklerine rastlanm~~t~r (Resim 9). Boyunlu küpler ile
" Düring - Glatz, a.g.m., (2010), s. 207. 12 Karau~-uz - Düring, a.g.m..
13 Laurens Thissen, "New insights in Balkan-Anatolian connections in the Late
Chako-lithic: Old Evidence from the Turki~sh Black Sea Littoral", Anatolian Studies, sy. 43 (1993), s. 207-237; Turan Efe, 77~e Sakage Excavations at Orman Fidanbgz: A Chalcolithic Site in Inland Northwestern Anatalia, Tarih, Arkeoloji, Sanat ve Kültür Miras~n~~ Koruma Vakb, ~stanbul 2001; Ulf Dietrich Schoop, Das anatolische Chalkolithicum: eine chronologische Untersuchung zur vobronzezeitlichen Kultursequenz irn nördlichen ten-tralanatolien und den angrenzenden Gebieten, Albert Greiner Verlag, Berlin 2005.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJ~K ARA~T~RMALAR~~ 727
basit ve omurgah kâselerden olu~an bu Geç Kalkolitik seramikleri ge-nelde siyah il â kahverengi renkli, iyi perdahlanm~~~ ve kuvartz katk~lid~r. Üzeri beyaz paralel çizgilerle boyanm~~~ bitki katk~l~~ bir kâ'senin Yozgat Çad~r Höyük'tem ve Samsun ~kiztepe II'del5 benzerleri bulunmu~tur.
Erken Tunç Ça~~~
Erken Tunç Ça~~' n~n en erken evresine ait buluntular Okçular Ka-le ~ni'nden toplanan Geç Kalkolitik sonu ve Erken Tunç I ça~lar~na ta-rihlendirilebilen seramiklerdir. D~~~ yüzey renkleri kahvrengimsi k~rm~-z~dan siyaha kadar de~i~en, 5 mm'den ince cidarl~, çok ince mineral katk~l~~ ve gri çekirdekli bu örnekler çok iyi ~ekilde perdahlanm~~~ olup, Orta Kalkolitik Ça~~ örneklerine göre daha iyi ~ekilde pi~irilmi~lerdir (Resim 10). Öte yandan bu ma~arada bulunan iki seramik gövde par-ças~~ Erken Tunç Ça~i'mn daha sonraki evrelerine ait olabilir.
K~l~çli Ma~arasfnda bulunan bir burgulu yatay kulp, a~~zlar~= al-t~nda kaz~~ ya da bask~~ bezemeye sahip bir glunt~~ bulunan kaplar ve k~r-m~z~~ perdahl~~ S-~ekilli kâseler Erken Tunç Ça~~' n~n son evresine tarih-lendirilmi~tir (Resim 11). Bu örnekler aras~nda yer alan burgulu kulp-lann benzerlerine ~ç Anadolu Bölgesi'nin kuzeybat~~ ucunda yer alan Demircihöyük16 ile Küçükhöyük17, Bat~~ Anadolu'nun orta kesiminde yer alan Yortan Mezarl~~~ls, ~ç Bat~~ Anadolu'da yer alan Karao~lan°9 ile Kakl~k Mevkii2° ve güneybat~~ Anadolu'da yer alan Beycesultan2' kaz~la- nnda toplanan kupa, testi ve küpler üzerinde de rastlanm~~t~r. Aynca
'4 Sharon R. Steadman - Jennifer C. Ross - Gregory McMahon - Ronald L. Gorny, "Ex-cavations on the North-Central Plateau: The Chalcolithic and Early Bronze Age Occupation at Çad~r Höyük", Anatolian Studies, sy. 58 (2008), res. 13q.
15 U. Bahad~r Alk~m - Handan Allum - Önder Bilgi, Ikiztepe: Birinci ve Ikinci Dönem Kaz~lan
(1974-1975), Türk Tarih Kurumu Bas~mevi, Ankara 1988, lev. 24-25.
16 Turan Efe, Demircihönik III, 2. Die Keramik 2: C. Die frühbronzezeitliche Keramik der jungeren Phasen (ab
Phc~se H), Philipp von Zabern, Mainz am Rhein 1998, lev. 3.2, 4, 10.2-3, 10.8, 22, 45.1447.156.1.
17 Güngör Gürkan - Jürgen Seeher, " Die Frühbronzezeitliche Nekropole von
Küçükhö-yük bei BozüKüçükhö-yük", Istanbuler Mitteilungen, sy. 41 (1991), res. 14.3.; 15.6.; 16.3; 17.4; 18.2-4.
18 Turhan Kâmil, Yortan Cernetery in the Eart? Bronze Age of Westerr~~ Asia, British Archaeological
Reports, Oxford 1982, res. 82.b, 37.126, 45.162.
19 Ahmet Topba~~ - Turan Efe - Ahmet ~lash, "Salvage Excavations of the Afyon
Archaeo-logical Museum, Part 2: The Settlement of Karao~lan Mevkii and the Early Bronze Age Ce-metery of Kald~k Mevkii", Anatolia Antiqua, sy. 6 (1998), res. 37.3, 38.20, 39.30, 45.68.
20 Topba~~ - Efe - ~lash, a.g.m., (1998), res. 53.133, 55.142.
Seton Lloyd - James Mellaart, B9?cesu1tan Vol. L The Chalcolihic and Ea~t, Bronze Age Levels, Bri-tish Institute of Archaeology at Ankara, Londra 1962, res. P23-P68.
728 T. E. SERIFO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
az say~da örnek Orta Anadolu'nun bat~~ ucunda yer alan Polatlfda22 ve bir küçük örnek de Samsun ~kiztepe'de23 gerçekle~tirilen kaz~larda el-de edilmi~tir. Bu dönemel-de Bat~~ ve Kuzeybat~~ Anadolu'nun geni~~ bir k~sm~nda takip edilen bu seramik gelene~inin yayg~n da~~l~m~, bölgeler aras~~ kültürel etkile~ime i~aret etmekte olup çal~~ma bölgemizin de bu gelenekle ba~lant~l~~ kültürel etkinin alt~nda oldu~u anla~~lmaktad~r.
Bezekli kabartma bant ve iyi perdahlannu~~ iç çepere sahip büyük, kal~n cidarh baz~~ seramik gövde parçalar~n~n benzerleriyse hem Balkan-lar'da hem de Zonguldak Yass~kaya'da24, Sinop'ta25 ve Paflagonya yüzey ara~t~rmas~26 esnas~nda Kuzey-Orta Anadolu'da tespit edilmi~tir. Bu se-ramik gelene~inin Orta Tunç Ça~~'nda Bo~azköy'de27 sürdürülmeye devam edildi~i de bilinmektedir.
M.Ö. ~kinci Biny~l
Bölgede Orta ve Geç Tunç Ça~lar~' na tarihli olmas~~ muhtemel se-ramik parçalar~yla az da olsa kar~ila~~lm~~t~r. Ancak bu örnekler dar bir alanda, daha ziyade K~l~çl~~ Ma~aras~~ ve Okçular mevkiinde bulunmu~-tur. D~~a kahnla~t~r~lrn~~~ a~~z kenarl~~ kase, k~rm~z~~ astarh, perdahli kü-çük bir küp a~z~, geni~~ üçgen ~ekil bir kulp ve birkaç adet orta ila iyi kalite, ta~ç~ld~, k~rm~z~~ ve mor perdahl~~ seramik parças~~ Orta Tunç Ça-~~' na, devetüyü-pembe renkli, ince, pudrams~~ mikah bir hamura sahip içe e~ik a~~zl~~ bir kase ve d~~a çekik a~~zl~, sar~ms~~ kahverengi bir omur-gal! kase, Bo~azköy örnekleriyle28 olan benzerlikler gözönüne al~narak Geç Tunç Ça~~' na tarihlendirilmi~tir (Resim 1 2: 1-2). Her ikisi de düz-lenmi~~ yüzeylere ve aç~k kahverengi, orta kaliteli hamurlara sahip olan
22 Winfried Orthmann, Die Keramik der frühen Bronzezeit aus Inneranatolien, Gebr Mal~n. Verlag,
Berlin 1963, lev. 35.847; 37.865.
23 U. Bahad~r Allum - Handan Allum - Önder Bilgi, a.g.e., lev. 21.9. 24 Turan Efe, a.g.m., (2004), res. 3.
25 Owen P. Doonan, a.g.e., res. 3-5.7, 8.
26 Roger Matthews, "Chapter 3: The silent centuries: Paphlagonia From the Palaeolithic
to the Early Bronze Age, 200,000 to 2000 BC", At Ernpires' Edge: Prgect Paphlagonia Regional Szav9 in North-Central Turhy, ed. Roger Matthews - Claudia Glatz, British Institute at Ankara, Londra 2009, res. 3.34-36.
27 Winfried Orthmann, Friihe Keramik von Bogazkoy aus den Ausgrabungen am Xordwesthang von
Büyük-kale, Gebr Mann. Verlag, Berlin 1963, lev. 33:330-333.
28 Andreas Müller-Karpe, Hethitische Töpferei der Oberstadt von Hattu'sa. Ein Beitrag zur Kenntnis
sptit-grollzeitlich~r Keramik und Topferbetriebe unk~~ Zugrundelegung der Grabungsagebnisse von 1978-82 in Bo~azköy, Hit-zeroth, Marburg 1988, T~p S5, SIO; Herman!' Parzinger - Rosa San 4 Die Oberstadt Keramik von Hat-ht"sa. Hethilische Kerarnk aus dem Zentralen Tempelviertel, Gebr Mann. Verlag, Berlin 1992, T~p I 3, I 8.2.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJIK ARA~T~RMALAR~~ 729
daralm~~~ boyunlu bir küpün a~~z parças~~ ve bir Laseye ait basit a~~z par-ças~~ ise her iki döneme de ait olabilirler.
Çal~~ma alan~m~z içerisinde Erken Demir Ça~~' na tarihli olabilece~i-ni dü~ündü~ümüz yegane buluntular Okçular Vadisi'nden toplanan birkaç adet el yap~m~, iyi pi~irilmi~, içi devetüyü d~~~~ parlak k~rm~z~~ renk-li seramik parças~d~r (Resim 12: 3-4). Orta Tunç Ça~~'yla birrenk-likte çark ya-p~m~~ seramiklerin yayg~nla~mas~~ el yaya-p~m~~ çanak-çömle~i ço~unlukla bu dönem öncesine tarihlendirmemize neden olmaktad~r. Ancak yukar~da bahsi geçen parçalar yap~m tekni~i ve biçimleri itibariyle daha geç bir döneme ait gibi görünmektedirler. Bu kuvartz katk~l~, kaba mal seramik parçalanndan biri yivli a~~zl~~ bir kaseye, biri de d~~a çekik a~~zl~~ büyük bir küpe ait olup yivli a~~zl~~ kaselerin, çark yap~m~~ ve daha kaliteli mal-lar da olsamal-lar, Geç Tunç Ça~~~ sonu ve Erken Demir Ça~~'nda Kilise Te-pe29 gibi güney Anadolu yerle~imlerinde kullan~ld~~~~ bilinmektedir. Son dönemde Orta Anadolu Erken Demir Ça~~~ kültürlerinin daha iyi anla-~~lmas~~ sonucunda el yap~m~~ seramik gelene~inin M.Ö. ~kinci Biny~l bo-yunca devam etmi~~ olabilece~i dü~üncesinin yayg~nla~m~~~ olmas~3° Ok-çular Vadisi'nde toplanan bu parçalar~n da M.O. ~kinci Biny~l'a ve hat-ta Erken Demir Ça~~' na ait olabilece~i fikrimizi desteklemektedir.
Orta ve Geç Demir Ça~~~ ile Helenistik Dönem
Bu bölgeye ait Orta ve Geç Demir Ça~~~ seramilderi hakk~ndaki bil-gilerimizin k~s~tl~~ olmas~~ bu dönem buluntulann~n tarihlendirilmesinde s~k~nt~lara yolaçmaktad~r. Üretim biçimi, malzemesi, pi~irme ve d~~~ yü-zeyin i~lenme ~ekli itibariyle Tunç Ça~~~ ya da Klasik Dönem seramilde-rinden farkl~l~k gösteren baz~~ buluntular Demir Ça~~' na tarihlendiril-afi~~ olup bunlara daha ziyade ma~aralarda rastlanm~~t~r. K~l~çli Maga-ras~'ndan bir pi~irme kab~~ a~z~~ ve Abdülkadir mevkiinde bulunan bir d~~a çekik a~~zl~~ gri mal küp bu döneme tarihli önemli parçalard~r.
2" Connie Hansen, "The Pottery from Level II", Excavations at Kilise Tepe, 1994-98: From
Bron-z', Age tv Byzantine in Western Cilicia, edjohn Nicholas Postgate - David Thomas, McDonald
Institu-te of Archaeology, Cambridge 2007, res. 736-738.
Herrnann Genz, "The Early Iron Age in Central Anatolia", Identi,fring Clumges: The Transi-tronirom the Bronze to the Iran Ages in Anatolia and its Neighbouring Regions. Proceedings of the International Workshop Istanbul, November 8-9, 2002, ed. Beuina Fischer - Hermann Genz - Eric Jean - Kemalettin
Köro~-lu, Türk Eskiça~~ Bilimleri Enstitüsü, Istanbul 2003, s. 179-191; Hermann Genz, Biiyiikkaya Die Keramik der Eisenzeit. Ftmde mis den Grabungs/campagnen 1993 bis 1998, Philipp von Zabem, Mainz am
Rhein 2004; Jürgen Seeher, "After the Empire: Observations on the Early Iron Age in Cen-tral Anatolia", Iparnak Kistamati Pati Tumatimis. haMan and Hittite Studies Presented ini. David Hawkau on the Oc~asion of His 701h Birth~lay, ed. Itamar Singer, The Sonla and Marco Nadler Institute of
730 T. E. SERIFO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
Gideros'taki harçs~z duvarlara sahip savunma sistemi Demir Ça~~~ ya da Helenistik Dönem'e ait olmal~d~r (Resim 13). Gökçekale Bur-nu'ndaki kaya mezarlardan olu~an mezarl~k da büyük ihtimalle Hele-nistik Dönem'e aittir (Resim 14). Öte yandan elimizdeki az say~daki He-lenistik seramikse sadece Okçular Mevkü'ndeki baz~~ alanlardan, özellik-le de Okçular Kaözellik-lesi yak~nlar~nda yer alan ikinci bir kayarun yamac~n-dan elde edilmi~tir.
Roma ve Bizans Dönemleri
Roma Dönemi'ne ait olmas~~ muhtemel baz~~ seramik parçalan d~~~n-da Cide sahil ovas~nd~~~n-da rastlad~~~m~z çok say~d~~~n-da düz mil ta~~~ ve Devreka-ni Çay~~ üzerindeki Atköprü'deki kiri~~ köprü kal~nt~lar~= Roma Döne-mi'ne ait oldu~u dü~ünülmektedir (Resim 15). Geçmi~~ y~llarda Cide li-man~nda bulunan ve bugün Samsun Etnografya Müzesi'nde sergilen-mekte olan tunç genç adam heykeli burada bahsed~ilmesi gerekli olan ve bölgedeki Roma varl~~~n~~ belgeleyen önemli bir eserdir.
Cide bölgesindeki Çad~r ~ni ma~aras~~ ve bununla ba~lant~l~~ kilise, ayr~ca Okçular, Kalafat, Sakall~, Çayyaka ve ~lyasbey'de kar~~la~~lan ve burada daha evvel bulunan birkaç Erken Bizans Kilisesi'ne ait olmas~~ muhtemel sonradan tekrar kullan~lm~~~ mimari parçalar bu yörenin Geç Roma ve Bizans Dönemi'nde yo~un bir ~ekilde iskan edildi~ini göster-mektedir. Bulunan amfora örnekleri de alt~nc~~ ve yedinci yüzy~lda böl-genin ~stanbul, bo~azlar ve Ege Bölgesi'yle olan yak~n ticari ili~kisine i~aret etmektedir.
Bizans Dönemi küçük buluntular~~ incelendi~inde seramikler ara-s~nda çokça rastlanan bu amfora parçalan haricinde bu döneme ait yontma ta~lar dikkat çekmektedir. Yamaçlann a~a~~~ kesimlerinde, muhtemelen hafif olduklar~~ için çiftliklerden a~a~~~ sürüldenmi~~ ya da burada yap~lan üretimin art~klar~~ olan döven yontma ta~lar~~ bulunmu~-tur. Ancak bu bal rengi, iri taneli, kaba ~ekilli yontma ta~lar aras~nda çok az say~da tipik üçgen ~ekilli, bir tarafi küt döven yontma ta~~na rast-lanm~~t~r. Bu durum harman~n ba~ka bir yerde yap~ld~~~na i~aret et-mekte, bu anlamda da Cide'de bunlann üretim organizasyonunun Türkiye'de Çakmak'ta belgelenenden31, Yalundo~u'da da Kenan dilgi-
John Whittaker - Kathryn Kamp - Emek Y~lmaz, "Çakmak Reyisitecl: Turkish Flint-knappers Today", Lithic Technology, sy. 34 (2009), s. 93-110.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJIK ARA~TIRMALARI 731
leri için dü~ünülenden32 farkl~~ oldu~u anla~~lmaktad~r. Projemize k~sa bir süre için kat~lan Kastamonu Kent Tarihi Müzesi'nden Say~n Murat Karasaliho~lu ~enpazar'~n güneyinde bulunan A~l~~ ~lçesi'nde yak~n za-mana kadar döven imalat~~ yap~ld~~~n~~ bize bildirmi~~ olup bu ba~lamda söz konusu gelene~in bölgede günümüze kadar sürdü~ünü söylemek mümkündür.
Okçular Vadisi yamaçlar~nda toplanan çok say~da çat~~ kiremitinin buradaki Bizans Dönemi çiftliklerine ait oldu~u ve zamanla yamaçlar-dan a~a~~~ döküldü~ü tahmin edilmektedir. Modern köylerin yine bu yamaçlar~n üst noktalar~nda yer almalar~~ bir rastlant~~ olmamal~d~r. Öte yandan bu tip kiremitlerin mezarlan örtmek için de kullan~ld~~~~ bilin-mektedir33 ve örneklerimizden baz~lar~n~n böyle bir fonksiyona sahip olmas~~ mu htemeldir .
Bu dönem kaleleri sahilde ya da Cide sahil ovas~n~~ çevreleyen ya-maçlarda belli aral~klarla, dik kayaliklar üzerine in~a edilmi~tir. Bunlar-dan baz~lar kare planl~~ kulelerle kuvvetlendirilmi~tir. H~d~r Kalesi du-varlannda görülen yatay kirernit s~ralar~~ ve dik agl~~ hat~l giri~leri, Ço-bankale ve Okçular Kale duvarlannda ise kullan~lan harç tipi ve in~aat yöntemi bunlar~~ Bizans Dönemi'ne tarihlendirmemizi sa~lam~~t~r.
Gideros yak~nlar~nda bulunan küçük bir kilise Gideros'ta da bir Bi-zans yerle~im alan~~ ya da bir kalenin olabilece~inin göstergesidir. Bu ki-lise bir ma~ara üzerine in~a edilmi~, ma~aran~n a~z~~ duvarlarla örtül-mü~~ ve muhtemelen depo vazifesi gören bu kapal~~ alan~n çe~itli yerleri-ne çukurlar oyulmu~tur. Bu ma~aran~n Bizans Döyerleri-nemi'nde ölüleri gömmek için de kullan~lm~~~ olmas~~ muhtemeldir ve burada bulunan ki-remit parçalar~~ buradaki mezarlar~n üzerlerinin örtülmesi için kullan~l-m~~~ olabilir.
Gideros ini I ma~aras~~ ve Koca Çay Vadisi'nde bulunan Uçakdibi ma~aras~n~n ise bulunduklar~~ sapa noktalar sebebiyle ke~i~lerin kullan-d~~~~ mekânlar oldu~u tahmin edilmektedir. Do~al bir ma~ara olan Gi-
32 Patricia C. Anderson - Jacques Chabot - Annelou van Gijn, "The Functional Riddle of `Glossy' Canaanean Blades and the Near Eastern Threshing Sledge", journal of Mediterranean Arc-haeolo,gy 17 (2004), s. 87-130.
"3 John E. Coleman, Excavations at Pylos in Elis, American School of Classical Studies at
At-hens, Princeton 1986, s. 151-153; Despina Makropoulou, "Grave Finds and Buna! Practices in Thessaloniki (Fourth-Fifteenth Century)", Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Stueli-es, London , 21-26 August 2006, Volume ii, Abstracts of Panel Papers, ed. Elizabeth Jeffreys, Ashgate
732 T. E. ~ER~FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
deros ini rin duvarlar~na Yunanca grafitiler ve haçlar kazmm~~~, apsis ~ekül girintiler oyulmu~tur. Uçakdibi ma~aras~~ ise insan eliyle oyul-mu~, yapay bir ma~arad~r (Plan 2). Ma~ara içerisinde, duvarlardaki haçlar ve kenarlara oyulmu~~ glunt~lar dikkat çekmektedir.
Eski kilise ve kalelerin daha küçük ölçekte kullan~ld~~~~ ya da daha kaba bir ~ekilde yeniden in~a edildi~i Orta Bizans Dönemi'yle birlikte kaleler askeri savunma yap~lan yerine yerel halk~n ambar olarak kul-land~~~~ ve tehlike an~nda s~~~nd~~~~ mekânlara dönü~mü~lerdir34. Okçu-lar ve H~d~r Kaleleri baz~~ k~s~mlannda gözlemlenen kaba in~aat yöntem-leri itibariyle bu dönem mimari yap~lanna güzel örneklerdir.
~ç kesimlerin Selçuklu egemenli~ine geçti~i dönemde bölge halk~~ yüzünü tamamiyle Karadeniz'e çevirmi~tir35. Okçular Kalesi çevresinde toplanan birkaç Scrafitto Mal~~ seramik parças~~ ve burada yerli halk~n
bu-lup bize gösterdi~i baz~~ s~rli seramik örnekleri iç kesirnlerde de Geç Bi-zans Dönemi'nde yerle~imin devam etti~inin göstergesidir. Ancak bura-daki yerle~imlerin söz konusu dönemde küçüldü~-ü ve say~ca azald~~~~ tahmin ed~ilmektedir. Sahil kesiminde toplam~§ oldu~umuz seramik bu-luntulann da i~aret etti~i üzere36, Geç Bizans Dönemi'nde birkaç k~y~~ is-tihkârn~nm onar~lmas~~ ya da in~a edilmesi suretiyle ~stanbul ve Yunan anakaras~yla olan deniz ba~lant~s~~ korunabilmi~tir.
Selçuklu, Beylikler ve Osmanl~~ Dönemi
Yörede ~u ana dek Selçuklu ya da Beylikler Dönemi'ne tarihlendi-rilebilecek bir arkeolojik kalinuya rastlanmam~~t~r. Bunun bir sebebi bu dönemlere ait kültürel materyalin Geç Bizans materyalinden ay~rdedi-lerniyor olmas~~ olabilir. Öte yandan Osmanl~~ varl~~~~ birkaç köy mezarli-~~, Çilekçe'deld ta~~ köprü (Resim 16), ~enpa7ar'~n Harmangeri~~ Kö-yü'ndeki bir caminin yar~mda bulunan büyük pitos ve Cide yalunlarm-da bulunan bir boru parças~yla belgelenmi~tir.
DE~ERLEND~RM:E VE SONUÇ
Çali~malar~mum ikici sezonunun tamamlanmas~yla Cide ve ~enpa-zar ilçelerinde toplam 204 hektarlik bir alan birim yürüyü~leri, 2.3 hek-
Clive Foss - David Winfield, Byzantine Fortzfwations: An Introduction, University of South Af-rica, Pretoria 1986, s. 164-166.
" Clive Foss - David Winfield, a.g.e., s. 165 v.d.
36 Benzer örnekler için bakma: Charles King, 77ze Black Sea: A History, Oxford University
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJIK ARA~T~ RMALAR~~ 733
tarhk bir alan da karelere bölünerek yo~un ~ekilde taranmak suretiyle incelenmi~~ ve buralardan arkeolojik materyal toplanm~~ur. Her ne ka-dar Helenistik ve Osmanl~~ Dönemleri zay~f ~ekilde temsil edilseler de ekibimizin bölgenin kültür tarihini Neolitik Ça~~ hariç, Epipaleolitik / Mezolitik Ça~'dan Bizans Dönemi'ne kadar kesintisiz olarak belgeleme imkan~~ olmu~tur (Tablo 1).
~ki sezonluk çal~~ma neticesinde insanlann bölgeye ilk defa Epipa-leolitik ya da Mezolitik Ça~'da yerle~ti~i ve daha bu ilk dönemde çevre bölgelerle irtibata geçerek bir de~i~~ toku~~ sisteminin parças~~ oldu~u an-la~~lmaktad~r. Buluntular ~~~~~nda yöre insan~n~n Kalkolitik Ça~'da da-ha ziyade Karadeniz k~y~lar~~ ve Kuzey-Orta Anadolu ile ili~ki içinde ol-du~u ancak Erken Tunç Ça~~'yla birlikte Anadolu'nun daha güney ke-simleriyle de irtibat kurdu~u söylenebilir.
Buluntulann azl~~~~ sebebiyle Tunç Ça~~'mn sonraki evreleri, De-mir Ça~~~ ve Helenistik Dönem yerel kültürü halen tam olarak anla~~la-mam~~t~r. Ancak bu dönemlerde de yöre büyük ihtimalle çevre bölge-lerle kültürel ve ticari ili~kilerini sürdürmü~tür. Geç Tunç Ça~~'nda Hi-tit Krall~~~'n~n egemenlik alan~~ Kastamonu'nun kuzeyine kadar geni~-lemi~~ olsa da bu yöre Hitit egemenli~ine girmemi~~ ve bu sebeple özel-likle bu dönemde içine kapanm~~~ ya da yüzünü Karadeniz'e dönmü~~ olabilir. Hitit kaynaklar~~ Kuzey Anadolu'da Ka~ka ad~n~~ verdikleri bir toplulu~un egemen oldu~undan bahsetmektedir37 ancak Ka~ka mater-yal kültürü henüz tan~mlanamam~~~ oldu~undan Cide-~enpazar yöresi-nin bu toplulu~un ya~ad~~~~ ya da kontrol alt~na ald~~~~ bir bölge olup ol-mad~~~n~~ söylemek bu a~amada mümkün de~ildir.
Demir Ça~~'nda Yunan Anakarasfndan gelen topluluklar~n Kara-deniz sahillerinde koloniler kurmas~~ sonucunda yörenin geni~~ bir co~-rafyaya yay~lm~~, bölgesel bir deniz ticaret sisteminin parças~~ haline gel-di~ini dü~ünmemek için herhangi bir sebep yoktur38. Karadeniz sahi-
Einar von Schuler, Dte Keuktier: Ein Beitrag z~tr Ethnographie <les atun Kleinasien, Walter de
Gruy-ter, Berlin 1965; Özdemir Koçak, "Erken Sinop Yerle~meleri", Belleten, c. LXVII/ sy. 250 (2003), s. 9; Roger Matthews - Claudia Glatz, "The Historical Geography of North-Central Anatolia in the Hittite Period: Texts and Archaeology on Concert", Anatolian Studies, sy. 59 (2009), s. 51-72.
" Robert Drews, "'The Earliest Greek Settlements on the Black Sea", The journal of Hellenic Stud~es, sy. 96 (1976), s. 18-31; Gocha R.Tsetskhladze, "Trade on the Black Sea in the Archaic and Classical Periods: Some Obsenrations", Trade, Traders and the Ancient Cily, ed. Helen Parkins - Christopher Smith, Routledge, New York 1998, s. 51-72.
734 T. E. SER~ FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
linde yer alan kom~u yörelerin bu ticari sistemin önemli birer parças~~ olmu~~ olmalar~~ bu fikri desteklemektedir39. Kolonilerle ba~layan Helen-le~me süreci Helenistik Dönem'de artarak devam etmi~, yöre Romah-larca fethedilene kadar4° Helenistik Pontus Krall~~~'n~n bat~~ s~n~r~nda yer alm~~t~r'". Demir Ça~~~ ve Helenistik Dönem buluntulann~n azli~-'1 muhtemelen 2009 ve 2010 y~llannda çal~~mak için seçti~imiz alanlar~n bu dönemlerde yerle~im için tercih edilmeyen yerler olmas~ndan kay-naklanmaktad~r. 2011 sezonunda özellikle k~y~~ kesimlerinde gerçekle~-tirilecek detayl~~ incelemelerle bu dönemlere ait daha fazla veriye ula~a-bilece~imize inanmaktay~z.
Projemiz kapsam~nda incelenen bir ba~ka sorunlu dönem de Roma Dönemi'dir. Buluntular ~~~~~nda özellikle Cide sahil ovas~n~n Roma Dö-nemi'nde yo~un ~ekilde iskan edildi~i anla~~lmaktad~r ancak bu dönem kalmulan kal~n bir alüvyon tabakas~~ alt~nda kalm~~t~r. 2011 sezonunda Cide ve kom~u sahil bölgesinde alüvyon birikiminin daha az oldu~u ya da bu birikintilerin erozyonla azald~~~~ yerlerin belirlenmesi sonras~~ bu-ralarda yap~lacak incelemeler bu döneme dair daha fazla veri elde et-memizi sa~layacakt~r.
Arazi çal~~malanma sonucunda belki de en iyi tan~mlayabildi~imiz dönem Bizans Dönemi olmu~tur. Erken, Orta ve Geç Bizans evrelerine ait küçük buluntu ve mimari kalmularla Cide ve ~enpazar ilçe sm~rlan içerisinde çok çe~itli noktalarda, yo~un ~ekilde kar~~la~~lm~~t~r. Geç Bi-zans Dönemi'nde Anadolu'nun büyük bir k~sm~n~n Selçuklu hâkimiye-tine girmesi, ard~ndan Orta Karadeniz'in Candaro~-ullan Beyli~i dene-timi alt~na girmesi42 Orta Karadeniz Bölgesi'nde h~zl~~ bir kültürel de~i-~im süreci ba~latm~~, bu süreç bölgenin Müslümanla~mas~~ ve Türkle~-mesiyle sonuçlanm~~ur. Bu de~i~imin kültürel materyal üzerindeki et-kisi halen iyi anla~~lamarm~~ bir konudur. Genel anlamda eski gelenek-
Stanley Mayer Burstein, Outpost of Hellenism: the Emergence of Heraclea on the Black Sea, Univer-sity of California Press, Berkeley ve Los Angeles 1974, s. 12-14; Doonan, a.g.e., s. 69-93.
4" John Leach, Pompe the Great, Routledge, New York 1986, s. 78-101.
41 Deniz Burcu Erciyas, Wealth, Aristocracy and Royal Propaganda under the Hellenistk Kingdom of the M thradatids in the Central Black Sea Region of Turkey, Brill, Leiden 2006, s. 9-28.
4' M. Ya~ar Yücel, XIII-XV. Yüzy~llar Kuzey-Ban Anadolu Tarihi: Çoban-o~~~llan
Can-dar-o~ullan Beylikleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1980; M. Ya~ar Yücel, "Candar-o~lu Çe-lebi ~sfendiyar Bey 1392-1439", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co~rab~a Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Ara~-t~rmalar~~ Dergisi, c. 1, sy. 1 (1963), s. 157-174; M. Ya~ar Yücel, "Kastamonu'nun ~lk Fethine Ka-dar Osmanl~-CanKa-dar Münasebetleri(1361-1392)", Ankara üniversitesi Dil ve Tarih-Co~rafya Fakültesi Ta-rih Bölümü TaTa-rih Ara~t~rmalar~~ Dergisi, c.2, sy. 2 (1964), s. 133-144.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJ~ K ARA~T~ RMALAR~~ 735
ler olabildi~ince sürdürülmü~~ gibi görünmektedir ve bu ba~lamda Geç Bizans materyali olarak tan~mlad~~~= baz~~ buluntulann Beylikler Dö-nemi'ne ait olmas~~ ihtimali yüksektir.
Cide'nin 70 km bat~s~nda bulunan Amasra'n~n önemli bir Ceneviz Kalesi oldu~u göz önüne al~nd~~~nda Cide ve çevresinde de Cenevizli-lere ait istihkâmlann bulunuyor olmas~~ muhtemeldir. Öte yandan tüm bu Ceneviz kaleleri Fatih Sultan Mehmet'in 1461 y~l~ndaki Karadeniz seferiyle43, bölgedeki ~sfendiyaro~lu kontrolündeki tüm topraklarla birlikte Osmanl~~ denetimine geçmi~~ olmal~d~r. 2011 ara~t~rma sezonun-da Ceneviz kaleleri, Osmanli kale ve yerle~imleri ve bunlarla ba~lant~l~~ arkeolojik materyalin tespitine özellikle önem verilecek, böylelikle mo-dern dönem öncesi bu son tarihi evrenin daha iyi anla~~lmas~yla birlik-te ba~lang~c~ndan günümüze Cide ve ~enpazar'~n kültür tarihi tüm de-taylanyla gözler önüne serilebilecektir.
KAYNAKÇA
Alk~m U. Bahad~r - Allum Handan — Bilgi Önder, ~kiztepe: Birinci ve ~kinci
Dönem Kaz~lan (1974-1975), Türk Tarih Kurumu Bas~mevi, Ankara
1988.
Anderson Patricia C. - Chabot Jacques - Van Gijn Annelou, "The Func-tional Riddle of `Glossy' Canaanean Blades and the Near Eastern Threshing Sledge", joun~al of Mediterranean Archaeology 17 (2004), s. 87-1 30.
Belke Klaus, "Untersuchungen an der paphlagonischen Schwarzmeer-küste", Die Schwarzmeerküste in der Spütantike und im frühen Mittelalter, ed. Renate Pillinger - Andreas Pülz - Hermann Vetters, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Viyana 1992, s. 145-154.
Burstein Stanley Mayer, Outpost of Hellenism: the Emerge~~ce of Heraclea on the
Black Sea, University of California Press, Berkeley ve Los Angeles
1974.
Coleman John E., Excavations at Fylos in Elis, American School of Classical Studies at Athens, Princeton 1986.
" Halil ~nalc~k, "Mehmed the Conqueror (1432-1481) and His Time", Spec~dum, c. 35, sy. 3 (1960), s. 422.
736 T. E. ~ERIFO~LU - B. S. DüR~NG - C. GLATZ
Çakan ~lker, Karadeniz Bölgesi, Özkan Matbaac~l~k, Ankara 1994. Doonan Owen P., Sinop Landscapes: Exploring Connection in a Black Sea Hinterland, University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthro-pology, Philadelphia 2004.
Drews Robert, "The Earfiest Greek Settlements on the Black Sea", The
journal of Hellenic Studies, sy. 96 (1976), s. 18-31.
Düring Bleda S. - Glatz Claudia, "The Cide Archaeological Project 2009", Anatolian Archaeology, sy. 15 (2009), s. 15-16.
Düring Bleda S. - Glatz Claudia , "The Cide Archaeological Project 2009: First Results", Anatolia Antiqua, sy. 18 (2010), s. 203-213. Efe Turan - Mercan Ahmet, "Yass~kaya: Karadeniz Ere~li (Heraclea
Pontica) Yak~nlannda Bir Tunç Ça~~~ Yerle~mesi", Kaz~~ Sonuçlan
Toplant~s~, sy. 23/1 (2001), s. 361-374.
Efe Turan, Demi rcihöyük III, 2. Die Keramik 2: C. Die frühbronzezei tliche Keramik der
jüngeren Phasen (ab Phase H), Verlag Phifipp von Zabern, Mainz am
Rhein 1998.
Efe Turan, The Salvage Excavations at Orman Fidanl~k~: A Chalcolithic Site in Inland
Northwestern Anatolia, Tarih, Arkeoloji, Sanat ve Kültür Miras~n~~
Ko-ruma Vakfi, ~stanbul 2001.
Efe Turan, "Yass~kaya: An Early Bronze Age Site near Heraclea Ponti-ca (Kdz. Ere~li) on the Black Sea Coast", Zwischen Karpaten und
Neolithikum und altere Bronzezeit, Gedenkschnfi fiir Fiera Nmcovc'~~ Pavülcond, ed.
Bernhard Hr~sel - Etela Studenikova, Verlag Marie Leidorf, Rahden 2004, s. 27-38.
Erciyas Deniz Burcu, Wealth, Aristocracy and Royal Propaganda under the
Hellenis-tic Kingdom of the MithradaHellenis-ticls in the Central Black Sea Region of Turkey, Brill,
Leiden 2006.
Erkut Gülden - Mitchell Stephen, 'The Black Sea: Past, Present and Future, Bri-tish Institute of Archaeology at Ankara, Londra 2007.
Foss Cfive - Winfield David, Byzantine Fortifications: An Introduction, Univer-sity of South Africa, Pretoria 1986.
Genz Hermann, "The Early Iron Age in Central Anatolia", Identifting
Chan-ges: The Transition fivm the Bronze to the Iron Ages in Anatolia and its Neighbouring Regions. Proceedings of the International Workshop ~stanbul November 8-9, 2002,
ed. Bettina Fischer - Hermann Genz - Enc Jean - Kemalettin Kö-ro~lu, Türk Eskiça~~ Bilimleri Enstitüsü, ~stanbul 2003, s. 179-191.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJ~K ARA~T~RMALAR~~ 737 Genz Hermann, Büyükkaya L Die Keramik der Eisenzeit. Funde aus den
Grabungslcam-pagnen 1993 bis 1998, Philipp von Zabern, Mahiz am Rhein 2004.
Glatz Claudia - Düring Bleda S. - ~erifo~lu Tevfik Emre, "The Cide Archaeological Project 2010", Anatolian Archaeology, sy. 16 (2010), s. 14-15.
Glatz Claudia - Düring Bleda S. - ~erifo~lu Tevfik Emre, "The Cide Archaeological Project 2010: Second Preliminary Report",
Anatoli-a AntiquAnatoli-a, sy. 19 (2011), s. 279-288.
Gürkan Güngör — Seeher Jürgen, "Die Frühbronzezeitliche Nekropole von Küçükhöyük bei Bozüyük", Istanbuler Mitteilungen, sy. 41 (1991), s. 39-96.
Hansen Connie, "Pottery from Level II", Excavations at Kilise Tepe, 1994-98:
From Bronze Age to Byz~~ntine in Westem Cilicia, ed.John Nicholas
Postga-te - David Thomas, McDonald InstituPostga-te of Archaeology, Cam-bridge 2007, s. 343-370.
~nalak Halil, "Mehmed the Conqueror (1432-1481) and His Time",
Specu/um, c. 35, sy. 3 (1960), s. 408-427.
Kâmil Turhan, Tortan Cemekry in the Ear‘y Bronze Age of Westem Asia, British Archaeological Reports, Oxford 1982.
Karau~uz Güngör - Düring Bleda S., "A Note on the Prehistory of the Devrek Region, Northern Turkey", Anatolica, sy. 35 (2009), s. 153-165.
King Charles, The Black Sea: A History, Oxford University Press, Oxford 2004.
Koçak Özdemir, "Erken Sinop Yerle~meleri", Belleten, c. LXVII/ sy. 250 (2003), s. 1-34.
Kuzuco~lu Catherine - Marro Catherine - Özdo~an Ash - Tibet Aksel, "Prospection archologique franco-turque dans la rgion de Kas-tamonu (mer Noire): Deuxime rapport pr&iminaire", Anatolia
Antiqua, sy. 5 (1997), s. 275-306.
Leach John, Pompry the Great, Routledge, New York 1986.
Lloyd Seton — MelLaart James, Brycesultan Vol. L The Chalcolihic and Ea4y
Bron-ze Age Levels, British Institute of Archaeology at Ankara, Londra
738 T. E. SER~ FO~LU - B. S. DÜR~NG - C. GLATZ
Makropoulou Despina, "Grave Finds and Buna! Practices in Thessalo-niki (Fourth-Fifteenth Century)", Proceedings of the 21st International
Congress ofByzantine Studies, London , 21-26 August 2006, Volu~ne
A
Abstractsof Panel Papers, ed. Elizabeth Jeffreys, Ashgate Publishing, Aldershot
2006, s. 63.
Marek Christian, Pontus et Bithynia. Die römischen Provinzen im Norden Kleinasiens, Philipp von Zabern, Mainz am Rhein 2003.
Marro Catherine - Özdo~an Ash - Tibet Aksel, "Prospection archL‘ologi-que franco-turarchL‘ologi-que dans la rgion de Kastamonu (mer Noire): Pre-mier rapport prdiminaire", Anatolia Antiqua, sy. 4 (1996), s. 273-290. Marro Catherine - Özdogan Ash - Tibet Aksel, "Prospection
archolo-gique franco-turque dans la rgion de Kastamonu (mer Noire): Troisime rapport Anatolia Antiqua, sy. 6 (1998), s.
317-335.
Matthews Roger, "Chapter 3: 'The silent centuries: Paphlagonia from the Palaeolithic to the Early Bronze Age, 200,000 to 2000 BC", At
Empires' Edge: Project Paphlagonia Regional Survg, in North-Central Turlcey, ed.
Roger Matthews - Claudia Glatz, British Institute at Ankara, Lon-dra 2009, s. 239-249.
Matthews Roger — Glatz Claudia, "The Historical Geography of North-Central Anatolia in the Hittite Period: Texts and Archaeology on Concert", Anatolian Studies, sy. 59 (2009), s. 51-72.
Müller-Karpe Andreas, Hethitische Töpferei der Oberstadt von Hattu'sa. Ein Beitrag
zur Kenntnis spüt-grofizeitlicher Keramik und Töpferbetriebe unter Zugrundelegung der Grabungsergebnisse von 1978-82 in Bo~azköy, Hitzeroth, Marburg 1988.
Orthmann Winfried, Die Keramik der frühen Bronzezeit aus Inneranatolien, Gebr Mann. Verlag, Berlin 1963.
Orthmann Winfried, Frühe Keramik von Bogazköy aus den Ausgrabungen am
JVord-westl~ang von Büyükkale, Gebr Mann. Verlag, Berlin 1963.
Parzinger Hermann — Sanz Rosa, Die Oberstadt Keramik von Hattu'sa. Hed~itische
Keramk aus dem Zentralen Tempelviertel, Gebr Mann. Verlag, Berlin 1992.
Seeher Jürgen, "After the Empire: Observations on the Early Iron Age in Central Anatolia", Ipamati Kistamati Pan Tumatimis. Luwian and Hi ttite
Studies Presented to J. David Hawkins on the Occasion of His 70th Birthday, ed.
Itamar Singer, The Sonia and Marco Nadler Institute of Archa-eology, Tel Aviv 2010, s. 220-229.
C~DE VE ~ENPAZAR ARKEOLOJ~K ARA~T~ RMALAR~~ 739
Schoop Ulf Dietrich, Das anatolische Challcolithicum: eine chronologische Untersuchung zur vobronzezeitlichen Kultursequenz im nördlichen Zentralanatolien und den angren-zenden Gebieten, Albert Greiner Verlag, Berlin 2005.
Steadman Sharon R. - Ross Jennifer C. - McMahon Gregory — Gorny Ronald L., "Excavations on the North-Central Plateau: The Chal-colithic and Early Bronze Age Occupation at Çad~r Höyük", Ana-tolian Studies, sy. 58 (2008), s. 47-86.
Thissen Laurens, "New insights in Balkan-Anatolian connections in the Late Chalcolithic: Old Evidence from the Turkish Black Sea Lit-toral", Anatolian Studies, sy. 43 (1993), s. 207-237.
Topba~~ Ahmet — Efe Turan — ~lash Ahmet, "Salvage Excavations of the Afyon Archaeological Museum, Part 2: The Setilement of Kara-o~lan Mevkii and the Early Bronze Age Cemetery of Kaklik Mev-kü", Anatolia Antiqua, sy. 6 (1998), s. 21-94.
Tsetskhladze Gocha R., "Trade on the Black Sea in the Archaic and Classical Periods: Some Observations", Trade, Traders and the Ancient
ed. Helen Parkins - Christopher Smith, Routiedge, New York 1998, s. 51-72.
Whittaker John — Kamp Kathryn - Y~lmaz Emek, "Çakmak Revisited: Turkish Flintknappers Today", Lithic Technology, sy. 34 (2009), s. 93-110.
Von Schuler Einar, Die Kaskiier: Ein Beitrag zur Ethnographie des alten Kleinasien,
Walter de Gruyter, Berlin 1965.
Yücel M. Ya~ar, "Candar-o~lu Çelebi ~sfendiyar Bey 1392-1439", An-kara Universitesi Dil ve Tarih-Co~rafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Ara~urmalan Dergisi, c. 1, sy. 1 (1963), s. 157-174.
Yücel M. Ya~ar, "Kastamonu'nun ~lk Fethine Kadar Osmanli-Candar Münasebetleri (1361-1392)", Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Co~rafya Fakültesi Tarih Bölümü Tarih Ara~urmalan Dergisi, c.2, sy. 2 (1964), s. 133-144.
Yücel M. Ya~ar, XIII-XV. Yüzy~llar Kuzey-Bat~~ Anadolu Tarihi: Ço-ban-o~ullan Candar-o~ullan Beylikleri, Türk Tarih Kurumu, Ankara 1980.
Zohary Michael, Geobotanical Foundations of the Middle East, Taylor&Francis,
Londra 1973.
1. t; --
„
20 Kilometre 10
anon .v.~.çtn .ttoor,
,Red, <1 dut .0. teoe
SiMmot Git/te KKkt,t~ritor!zdo .1Cu, ,veriolt~~ .doece ,,OvacM ~~ ~~ va~g
z,v?re,t/corrjeç .nn e ›.Nehre
, ktioreo ~-Jfiksiared - I el0000 490000 "°,"° 5on~r~on 315020 S20200 CAP 2009 buluntu noktalar~~ * kaleler • rnakaralat ndnrIer S ~8 Okcular un~ t 520/521- Cudi, Ini Kilise 559- Gideros Magarasl
T E. ~er~lo~lu - B. S. Düring - C. Glatz
Harita 1 - (.1(le ve ~enpazar ilçeleri
Cide Arkeoloji Pr jc ~~ 20111
C.c.~r ah.
T E. ~er~:fi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
Harita 3 - 2010 sezonu çal~~ma alan~~
tat 184
Cide Arkeoloji Projesi 2009 Her 100m2'de say~lan seramik parças~~ I
0-3 ffi 33-45 201-311 -] 4 -10 48 -83 NIN 312 -457
~~~ - la elli ~o. isa
mi 20 -32 IN. 1OG - 203 o al 0.2
T E. ~enfiglu - B. S. Düring - C. Glatz
T E. ~enfi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
C A P 2009
ES40 - Uçakdibi Magaras~~ 15/08/2009 - VK tl
W +E
anakaya 5
kav aya yontulmu~~ ç~k~nt~~
em dik e~im
kayaya kaz~nm~~~ haçlar
1-1 kaçak kaz~~ çukuru moloz
O 1 2 3 4
~taea=~~~~~el5M
T E. ~enfb~lu - B. S. Düring - C. Glatz
Dönemler Tarihler
Osmanl~~ M.S. 1461 - 1920 Geç Bizans, Türk Beylikleri
ve Ceneviz Dönemi
M.S. 1204 - 1461 Erken ve Orta Bizans M.S. 330-1204
Roma M.Ö. 85 - M.S. 330
Helenistik M.Ö. 334 - 85 Demir Ça~~~ M.Ö. 1200 - 334 Geç Tunç Ça~~~ M.Ö. 1600 - 1200 Orta Tunç Ça~~~ M.Ö. 2000 - 1600 Erken Tunç Ça~~~ M.Ö. 3000 - 2000 Geç Kalkolitik M.Ö. 4000 - 3000 Orta Kalkolitik M.Ö. 5500 - 4000 Neolitik / Erken Kalkolitik M.Ö. 8500 - 5500 Epipaleolitik / Mezolitik M.Ö. 20.000-6.000
Tablo I - Cide ve ~enpa7ar Yöreleri'nde tespit edilen kültür dönemleri.
T. E. ,~er~fi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
Resim 2 - ~enpazar yöresi da~lar~~
T E. ~er~.kiu - B. S. Düring - C Glatz
Resim 4 - K~hçh Ma~aras~'ndan ylanan seramilder
~t>
o
T E. Ser~jö~lu - B. S. Düring - C. Glatz
T E. ~er~fi~lu - B. S. Düring - C. GlatZ
T E ~enfi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
C3092
MIII =I CM C2911
Resim 8 - Orta Kalkolitik Ça~~ seramik örnekleri
02922
k
C2890 C3099 C2888 k C3101 02932 C3110 crn5 6 Ölçek 1:4 O 10 an M=M711=1
C)
1
ölçek 1:2T E. ~enfi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
T E. ~er~fi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
21
Ölçek 1:4
o 10 cm
-~-~--~"- ~-1
T E. Senfi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
Resim 12 - Geç Tunç ve Erken Demir Ça~~~ seramik örnekleri
T E ~er~fi~lu - B. S. Düring - C. Glatz
T E. Ser~fi~iu - B. S. Düring - C. Glatz
Resim 15 - Devrekani Çay~~ üzerindeki Atköprü'de bulunan köprü aya~~~
