Kardiyopulmoner resüsitasyona ba¤l› gö¤üs kafesi
hasarlanmalar›n›n s›kl›¤›: Adli otopsi sonuçlar›
Frequency of skeletal chest injuries associated with
cardiopulmonary resuscitation: forensic autopsy
Bora BOZ,1Bülent ERDUR,2Kemalettin ACAR,1
Ahmet ERG‹N,3‹brahim TÜRKÇÜER,2Nesrin ERG‹N4
‹letiflim (Correspondence): Dr. ‹brahim Türkçüer. Pamukkale Ünive r s i t e s i T›p Fakültesi, Acil T›p Anabilim Dal›, K›n›kl› 20070 Denizli, T u r k e y . Tel: +90 - 258 - 2 1 1 8 5 85 Faks ( F ax): +90 - 258 - 213 49 22 e -p o s t a ( e -m a i l) : i t u r k c u e r @ y a h o o . c o m
Departments of 1Forensic Medicine, 2Emergency Medicine, 3Public Health,
Medicine Faculty of Pamukkale University, Denizli; 4Department of
Neurology, Servergazi State Hospital, Denizli, Turkey.
Pamukkale Üniversitesi T›p Fakültesi, 1Adli T›p Anabilim Dal›, 2Acil T›p
Anabilim Dal›, 3Halk Sa¤l›¤› Anabilim Dal›; 4Servergazi Devlet Hastanesi
Nöroloji Klini¤i, Denizli.
AMAÇ
Kot ve sternum k›r›klar›, eriflkinlerde kardiyopulmoner resüsi-tasyona (KPR) ba¤l› s›k rastlanan kas-iskelet sisteminin gö¤üs kafesi komplikasyonlar›ndand›r. Çal›flmada kardiyak arest ol-gular›n›n tedavisinde uygulanan klasik kapal› gö¤üs bas›s› nedeniyle oluflan kot ve sternum k›r›klar›n›n s›kl›¤›n›n saptan-mas› amaçland›.
GEREÇ VE YÖNTEM
2004-2005 y›llar›n› içeren 12 ayl›k süre içerisinde Pamukkale Üniversitesi T›p Fakültesi Adli T›p Anabilim Dal› taraf›ndan otopsi uygulanan 231 olgu geriye dönük olarak incelendi. Yap›lan otopsilerden, KPR’ye ba¤l› kot-sternum k›r›klar›, eki-moz ve kostal bölge alt› kanamay› içeren gö¤üs travmas› bul-gusu olan 104 hasta çal›flmaya dahil edildi.
BULGULAR
Yüz dört olgunun 91’i (%87,5) eriflkin, 13’ü (%12,5) çocuktu. Çocuk yafl grubunda ortalama yafl 5,48±5,96, kad›n/erkek ora-n› 5/8; eriflkin yafl grubunda ortalama yafl 44,88±18,31, ka-d›n/erkek oran› 18/73 olarak bulundu. Yap›lan 104 otopsinin 44’ünü (%42,3) travmatik nedenlerle, 60’›n› (%57,7) ise trav-ma d›fl› nedenlerle hayat›n› kaybeden kifliler oluflturtrav-maktayd›. Eriflkin olgular›n otopsisinde ekimoz 26 (%28,8), kostal bölge alt›nda kanama 16 (%17,6) ve gö¤üs kafesinde k›r›k (kot, ster-num) ise 12 (%13,2) olguda bulundu. Eriflkin grupta KPR’ye ba¤l› gö¤üs travmas› aç›s›ndan yafl, cinsiyet, travmatik-trav-ma d›fl› grup aras›nda istatistiksel fark buluntravmatik-trav-mad› (p>0,05).
SONUÇ
Yap›lan otopsi sonuçlar›na göre kardiyak arrestin tedavisi olarak uygulanan kapal› gö¤üs masaj›na ba¤l› kot ve sternum k›r›¤› s›kl›¤› düflük bulunmufltur.
Anahtar Sözcükler: Gö¤üs travmas›; kardiyak arrest; kardiyopul-moner resüsitasyon; k›r›klar/kot/sternum; otopsi.
BACKGROUND
Fractured ribs and sternum are frequent complications of tho-racic compression during CPR (cardiopulmonary resuscita-tion) in adults. This study was conducted to determine the incidence of rib and sternal fractures after conventional closed-chest compression in the treatment of cardiac arrest.
METHODS
We reviewed the forensic autopsy findings of 231 deaths referred to the Pamukkale University Department of Forensic Medicine over a 12-month period, 2004-2005. CPR-related chest injuries comprising rib and sternum fractures, ecchymo-sis and subcostal hemorrhage were compared retrospectively in 104 patients.
RESULTS
Ninety-one (87.5%) of the 104 patients were adults, and 13 patients (12.5%) were children. The mean (SD) age in the pediatric group (5F/8M) was 5.48 (±5.96) and in the adult group (18F/73M) was 44.88 (±18.31). Forty-four (42.3%) of the 104 patients died of traumatic cause and 60 (57.7%) of non-traumatic cause. Ecchymosis was present in 26 (28.8%) patients, subcostal hemorrhage in 16 (17.6%) patients and fractures (sternal and costal) in 12 (13.2%) patients in adults. There were no significant differences between groups accord-ing to age, sex and traumatic-nontraumatic cause in terms of skeletal chest injuries associated with CPR in adult patients (p>0.05).
CONCLUSION
This study shows a low incidence of rib and sternal fracture after closed-chest compression in the treatment of cardiac arrest in forensic autopsy cases.
Key Words: Autopsy; cardiac arrest; cardiopulmonary resuscitation; chest injuries; fractures/rib/sternum.
Gö¤üs kompresyonu, kardiyopulmoner resüsi-tasyonun (KPR) köfle tafllar›ndan biridir, hava yolu aç›kl›¤›n›n ve solunum deste¤inin sa¤lan›p erken defibrilasyon uygulamas› ile birlikte oldu¤unda kardiyak arestten sonra yaflam flans›n› art›ran bir bütünü oluflturmaktad›r. Bununla beraber, gö¤üs kompresyonu yeri geldi¤inde temel yaflam deste-¤inde (TYD) tek bafl›na da uygulanabilen bir prose-dürdür. 2005 y›l› aral›k ay›nda yay›nlanan KPR ile ilgili de¤iflikliklerde kompresyon say›s› 30’a ç›kar-t›lm›flt›r.[1] Bu da gö¤üs kompresyonun ne derece
önemli oldu¤unun bir göstergesidir. Asl›nda gö¤üs kompresyonu travmatik bir prosedürdür. Durum böyle olunca komplikasyon olmas› kaç›n›lmaz olsa da, oluflan komplikasyonun yumuflak doku travma-s›ndan daha ileri (kot-sternum k›r›¤›, iç organ yara-lanmas› vb.) gitmemesi istenir.[2] Gö¤üs
kompres-yonu uygulamas› farkl› kiflilerce (sa¤l›k personeli, halktan insanlar gibi) ve farkl› yerlerde (hastane, hastane d›fl› gibi) uyguland›¤› için al›nan e¤itimin derecesine göre de¤iflik uygulamalar görülmekte, bunun sonucu olarak da komplikasyon derecesi de-¤iflebilmektedir.
Çal›flmam›zda, resüsitasyon uyguland›ktan son-ra postmortem otopsi yap›lan adli vakalarda, gö¤üs kompresyonuna ba¤l› kas-iskelet sisteminin gö¤üs kafesi komplikasyonlar›n›n s›kl›¤› incelendi.
GEREÇ VE YÖNTEM
Bu geriye dönük çal›flmada, arest sonras› KPR uygulanan hastalarda KPR nedeniyle geliflen gö¤üs komplikasyonlar› ölüm sonras› yap›lan otopsi bul-gular›yla de¤erlendirildi. Ocak 2004-Ocak 2005 ta-rihleri aras›ndaki bir y›ll›k süre içerisinde Pamuk-kale Üniversitesi T›p Fakültesi Adli T›p Anabilim Dal›’nda otopsisi yap›lan olgular çal›flmaya al›nd›. Otopsi yap›lanlar›n hepsi hastane içinde herhangi bir nedenle kardiyopulmoner arest geliflen ve KPR uygulanan olgulard›. Her otopsi sonras›nda sosyo-demografik veriler, ölüm nedenleri, KPR uygulan›p uygulanmad›¤›, gö¤üs duvar›nda travmaya ait fi-ziksel otopsi bulgular› (gö¤üs duvar›ndaki ekimoz, kostal bölge alt›ndaki kanama, kot ve sternum k›-r›k-ç›k›¤›) kaydedildi. Travmatik nedenlerle kardi-yak arest geliflen olgulardaki komplikasyonlar›n, gö¤üs travmas›n›n birincil travmaya ya da KPR’ye ait olup olmad›¤› antemortem-postmortem bulgula-ra göre anlafl›ld› (Antemortem k›r›klarda görülen k›r›k etraf›nda kanama, ekimoz gibi vital bulgular
postmortem k›r›klarda görülmemektedir). Çal›flma-m›zdaki tüm otopsiler Adli T›p Anabilim Dal›ndaki iki ö¤retim üyesi taraf›ndan yap›ld›. Bütün otopsi-ler ço¤unlu¤u ölüm sonras› ilk 4-8 saat içinde ol-mak üzere, genel olarak ilk 24 saat içinde yap›ld›. Otopsi yöntemi olarak üç ana bofllu¤un (kafatas›, gö¤üs kafesi ve kar›n) aç›larak organlar›n d›flar› al›nd›¤› ve makroskopik yöntemle incelendi¤i Wirchow yöntemi kullan›ld›. Özellikli adli olgular-da (zehirlenme gibi) toksikolojik ve mikroskobik inceleme yap›lm›fl olmakla birlikte, bizim bulgula-r›m›z› etkilemedi. Sonuçlar 16 yafl alt› ve üstünde, travmatik ve travma d›fl› olarak s›n›flama yap›larak de¤erlendirildi. KPR uygulanan olgulardan elde edilen verilerin istatistiksel analizi için SPSS (Sta-tistical Package for Social Sciences) for Windows 10.0 program› kullan›ld›. Kategorize de¤iflkenler için yüzdeler ve devaml› de¤iflkenler için ortalama-lar standart flekilde hesapland›. Karfl›laflt›rmaortalama-lar için ki-kare ve Fisher kesin testi kullan›ld›. p<0,05 istatistiksel olarak anlaml› olarak kabul edildi.
BULGULAR
Bir y›ll›k çal›flma süresinde Adli T›p Anabilim Dal›’nda toplam 231 olguya otopsi uyguland›. Ça-l›flmaya bu olgulardan KPR uygulanm›fl olan 104’ü (%45) dahil edildi. 104 olgunun 91’i (%87,5) ≥16 yafl (eriflkin), 13’ü (%12,5) ise <16 yafl idi (çocuk). Çocuk yafl grubunda ortalama yafl 5,48±5,96, ka-d›n/erkek oran› 5/8; eriflkin yafl grubunda ortalama yafl 44,88±18,31, kad›n/erkek oran› 18/73 bulundu. Yap›lan otopsilerin 44’ünü (%42,3) travmatik ne-denlerle, 60’›n› (%57,7) ise travma d›fl› nedenlerle hayat›n› kaybeden kifliler oluflturmaktayd›. KPR uygulanan tüm eriflkin olgular›n otopsisindeki bul-gular s›kl›k s›ras›na göre; ekimoz 26 (%28,8), kos-tal bölge alt›nda kanama 16 (%17,6) ve gö¤üs kafe-sindeki toplam (kot, sternum) k›r›k 12 (%13,2) bu-lundu. Çocuklarda (<16 yafl) travma grubundaki bir (%7,7) olguda ekimoz, kostal bölge alt›nda kanama ve kot k›r›¤› bulundu. KPR yap›lmayan adli vakala-r›n hiçbirinde gö¤üs kafesine ait bulgu saptanmad›. Travmatik-travma d›fl› eriflkin yafl grubunda, trav-man›n etkisi göz önüne al›narak yap›lan KPR’ye ba¤l› cinsiyetin k›r›k, ekimoz ve cilt alt› kanama varl›¤› üzerine olan etkisi istatistiksel olarak anlam-l› de¤ildi (Fisher kesin testi; s›ras›yla p=0,09, p=0,59, p=0,09). Bulgular, yafl, cinsiyet ve travma varl›¤›na göre s›n›fland›r›larak, komplikasyonlar›n da¤›l›m› Tablo 1’de verilmifltir.
TARTIfiMA
Çal›flmam›zda KPR sonras› postmortem otopsi ile saptanan komplikasyonlar en s›k ekimoz ve sub-kostal kanamalar, daha sonra ise çoklu kot ve ster-num k›r›¤› fleklinde bulunmufltur. Gö¤üs kafesi yaralanmalar›n›n s›kl›¤› aç›s›ndan de¤erlendirildi-¤inde bizim çal›flma sonuçlar›m›zdaki kot ve stre-num k›r›¤› fleklindeki komplikasyon oranlar›m›z di-¤er bildirilen birçok çal›flma sonucuna göre olduk-ça düflüktür.[3]KPR kalitesi, uygulanan yer (hastane
ve/veya hastane öncesi), yafl ve cinsiyet gibi birçok de¤iflkenden etkilenen KPR’ye ba¤l› iskelet gö¤üs yaralanmalar› komplikasyon oranlar› literatürde, s›kl›kla kot k›r›¤› %12,9-96,6 ve sternum k›r›¤› %1,3-43,3 oranlar›nda olmak üzere genifl bir aral›k-ta bildirilmifltir.[3]
Kot ve sternum k›r›klar› eriflkin hastalarda KPR s›ras›nda uygulanan gö¤üs kompresyonuna ba¤l› en s›k bildirilen iskeletin gö¤üs komplikasyonlar›d›r.[ 4 - 7 ]
Bizim çal›flmam›zda da en s›k olarak kot k›r›klar› s a p t a n m › fl t › r. Ekimoz ve subkostal kanamalar direkt kompresyon etkisiyle yumuflak doku travmas›na ikincil ortaya ç›kabilece¤i gibi, oluflan kot ve ster-num k›r›klar›yla birlikte de görülebilmektedir. Gö-¤üs kompresyonu yap›l›rken aktif kompresyon-de-kompresyon faz› bu komplikasyonlar›n oluflumu ile yak›ndan ilgilidir. Oluflan kot k›r›klar›n›n nadiren komplikasyonlara neden oldu¤u bilinmektedir, özel-likle çok say›da oluflan ve serbestleflmifl kot k›r›kla-r› daha s›kl›kla hasara yol açarlar. Kot ve sternum k›r›¤› sonras› oluflan parçalar kalp ve akci¤ere hasar
vererek hemotoraks-pnömotoraksa, çok nadir de ol-sa kardiyak rüptür ve karaci¤er yaralanmas›na yol açt›¤› bildirilmifltir.[ 8 - 1 0 ] Bizim çal›flmam›zda oluflan
k›r›k komplikasyonlar›na ba¤l› herhangi bir hasar s a p t a n m a m › fl t › r. Kardiyak arest sonras›nda yeniden canlanan hastalarda, KPR s›ras›nda hastalar›n özel-likle yaklafl›k yar›s›nda daha sonraki tedaviyi etkile-yebilecek kot k›r›klar› beklenmelidir.[ 11 ]K›r›klar
sa-dece altta yatan organlar›n yaralanmas›n› de¤il, ay-r›ca ventilasyonu ve iyileflmeyi de bozmaktad›r.
Arest kurban›n›n yafl›, gö¤üs kompresyonu s›ra-s›nda k›r›k oluflumu aç›s›ra-s›ndan önemli faktörlerden-dir. Yayg›n dejeneratif gö¤üs kafesi de¤ifliklikleri, yaralanma ve komplikasyon ihtimalini art›rmakta-d›r. Krischer ve arkadafllar›[12] ile Baubin ve
arka-dafllar›,[13] yafl artt›kça k›r›k oran›n›n da artt›¤›n›
is-tatistiksel olarak göstermifllerdir. Yafll› hastalarda komplikasyon riskinin artt›¤› (k›r›k oluflumu, k›r›-lan kemik say›s›, ekimoz varl›¤› vb), kad›nlarda sternum k›r›¤›n›n daha fazla olufltu¤u gösterilmifl-tir.[13] Bu sonuçlar bizim çal›flma sonuçlar›m›zla
uyumludur, ancak bizim eriflkin gruptaki yafl ortala-mam›z (44,88±18,31) di¤er bildirilen yafl ortalama-lar›na göre oldukça düflük orandad›r.[5,6,14-16] Bu da
bizim çal›flma grubumuzdaki komplikasyon oranla-r›n›n düflüklü¤ünün önemli bir nedeni olarak düflü-nülebilir.
Çocuklarda gö¤üs kompresyonuna ba¤l› kot k›-r›¤› ve di¤er komplikasyon riskinin çok düflük oldu-¤u bildirilmifltir.[ 4 , 1 7 ] Bizim sonuçlar›m›zda d a
komplikasyon oranlar› benzer flekilde düflük
bulun-Tablo 1. Otopside saptanan bulgular›n eriflkin yafl grubundaki da¤›l›m›
Otopsi bulgular› (n, %)
Ekimoz Cilt alt› Kot k›r›¤› Sternum Sternum+Kot Toplam
kanama k›r›¤› k›r›¤›
KPR uygulanan Travmatik (n=41) Kad›n (n=9) 3 (33,3) 1 (11,1) 0 2 (22,2) 0 2 (22,2)
≥16 yafl hastalar Erkek (n=32) 11 (34,4) 7 (17,1) 4 (12,5) 0 1 (3,1) 5 (15,6)
Travma d›fl› (n=50) Kad›n (n=9) 1 (11,1) 1 (11,1) 0 1 (11,1) 0 1 (11,1)
Erkek (n=41) 11 (26,8) 7 (17,1) 3 (7,3) 0 1 (2,4) 4 (9,8)
Toplam (n=91) 26 16 7 3 2 12
KPR uygulanan Travmatik (n=3) Kad›n (n=1) 0 0 0 0 0 0
<16 yafl hastalar Erkek (n=2) 1 (50,0) 1 (50,0) 1 (50,0) 0 0 1 (50,0)
Travma d›fl› (n=10) Kad›n (n=4) 0 0 0 0 0 0
Erkek (n=6) 0 0 0 0 0 0
mufltur. Sadece bir çocukta trafik kazas› sonucu ola-s› travmaya ikincil multipl kot k›r›klar› saptanm›fl, di¤er 12 olguda herhangi bir komplikasyon saptan-mam›flt›r. Bu nedenle çocuklarda kot k›r›¤›n›n sap-tanmas› mutlaka olay›n adli boyutunu düflündürme-li, önceden var olabilecek çocuk istismar› ihtimali-ni akla getirmelidir.[18,19]Böylelikle, çocuklarda
kar-diyak arest koflullar› ve di¤er çocuk istismar› bulgu-lar›n›n varl›¤› araflt›r›lmal›d›r.
Komplikasyon oluflumu aç›s›ndan cinsiyetin et-kisi konusunda ise tam bir fikir birli¤i yoktur. Ka-d›nlarda osteoporoz s›kl›¤› daha fazlad›r, ayr›ca ge-nelde tipik olarak erkeklere göre daha ileri yafllarda resüsitasyon uygulanmaktad›r.[20]Bu ve di¤er
epide-miyolojik karakteristiklerden dolay›,[21] iskelete ait
yan etkilerin kad›nlarda erkeklere oranla daha fazla olmas› beklenebilir. Bununla beraber, bildirilen ba-z› çal›flma sonuçlar›na göre cinsiyetle k›r›k s›kl›¤› aç›s›ndan istatistiksel anlaml› korelasyon görünme-mektedir.[6,12,22]Baubin ve arkadafllar›[13]oluflan
k›r›k-lar›n cinsiyetle uyumlu oldu¤unu, kad›nlarda ster-num k›r›¤› riskinin artt›¤›n› gözlemlemifllerdir. Bi-zim çal›flma sonuçlar›m›zda kad›nlarda sternum k›-r›¤›, erkeklerde ise kot k›r›¤› ile sternum+kot k›r›¤› oranlar›n›n yüksek oldu¤u saptanm›flt›r, ama top-lam k›r›k (kot, sternum, kot+sternum) ve di¤er komplikasyonlar aç›s›ndan yap›lan de¤erlendirme-de ise cinsiyet aç›s›ndan istatistiksel anlaml› fark bulunamam›flt›r.
KPR s›ras›nda uygulanan toplam gö¤üs kom-presyonu süresi, komplikasyon s›kl›¤›n› etkileyen di¤er bir önemli faktördür. KPR süresi uzad›kça, kurtar›c›n›n artan yorgunlu¤u ve azalan dikkati so-nuncunda gö¤üs kompresyon kalitesi kötüleflmekte, buna ba¤l› komplikasyon olas›l›¤› artmaktad›r.[ 2 3 , 2 4 ]
Krischer ve arkadafllar›[ 1 2 ] da uzun süreli KPR
son-ras›nda komplikasyon oranlar›n›n zamanla korale olarak anlaml› derecede artt›¤›n› belirtmifllerdir. Son de¤ifliklerle birlikte kompresyon/ventilasyon oran›n›n 30/2’ye ç›kar›lmas› bu riskin artabilece¤i-ni düflündürse de, uygun el pozisyonu ve kompres-yonun yap›lma tekni¤inin de önemli oldu¤u görül-m ü fl t ü r.[ 2 5 ] Gö¤üs kompresyonu s›ras›nda uygun el
pozisyonunun kullan›lmas›yla komplikasyonlar› minimalize olmakla beraber, tamamen engellene-m e engellene-m e k t e d i r.[ 1 6 ] Bizim çal›flmam›z›n önemli
s›n›rl›-l›klar›ndan biri de, bu konudaki di¤er bir çok çal›fl-mada oldu¤u gibi[ 3 ]resüsitasyon sürelerine tam
ola-rak ulafl›lamamas›d›r. Hastane d›fl› tan›kl› kardiyak
arest durumlar›nda, uygunsuz bas›nç noktas› seçimi ve uygunsuz güç kullan›m›na ba¤l› olarak KPR ya-p›lan olgularda daha yüksek oranda gö¤üs kafesi k›-r›¤› saptanm›flt›r. Bunun yan›nda, baflar›s›z KPR uy-gulamas› kurtar›c›y› afl›r› güç kullan›m› konusunda provoke etmekte, sonuç olarak da gö¤üs kafesi ya-ralanma s›kl›¤›n› art›rmaktad›r. Ayr›ca kurtar›c›n›n özellikleri (e¤itim, tecrübe, sa¤l›k çal›flan› olup ol-mamas› gibi), olay yerinin durumu ve ani geliflen olay›n yaratt›¤› stres de etki eden di¤er unsurlar-d › r.[ 1 6 ] Bizim çal›flmaya ald›¤›m›z olgular sadece
hastanede arest olan hastalar› içerdi¤i için resüsitas-yonlar doktorlar taraf›ndan yap›lm›flt›r. Bu da komplikasyon oranlar›m›z›n düflük bulunma neden-lerinden biri olarak düflünülebilir. Bununla beraber, KPR s›ras›nda komplikasyon oluflturabilme çekin-cesiyle etkin olmayan kompresyon uygulamas› da komplikasyon oranlar›m›z›n az ç›kmas›nda bir ne-den olarak düflünülebilir, ayr›ca toplumumuzda has-tane d›fl› tan›kl› arest olgular›na Acil T›p Sistemi ulaflmadan kurtar›c›lar taraf›ndan KPR uygulanma oran› oldukça düflüktür. Denizli ilinde daha önce ya-p›lan bir y›ll›k resüsitasyon çal›flmas›nda, 222 arest kurban›ndan tan›kl› olanlardan yaln›zca ü çü n e (%1,7) kurtar›c› taraf›ndan KPR uygulanm›fl, bunun da ikisi sa¤l›k çal›flan› olan kifliler olarak bulunmufl-t u .[ 2 6 ]Bu da çal›flma bölgemizdeki hastane d›fl›
flahit-li KPR’lerin ço¤unlu¤unun Acil T›p Sistemi taraf›n-dan ya da sa¤l›k çal›flan› olan flahitler taraf›ntaraf›n-dan uy-guland›¤›n›, toplum taraf›ndan KPR uygulama ora-n›n›n oldukça düflük oldu¤unu düflündürmektedir.
Sonuç olarak, birçok de¤iflkenden etkilenen KPR’ye ba¤l› iskeletin gö¤üs yaralanmalar› komp-likasyon oranlar›, bizim çal›flmam›zda literatüre gö-re düflük oranlarda bulunmufltur. Bunda yafl ortala-mas› düflük adli olgular›n yer ald›¤› özellikli bir ça-l›flma nüfusunun olmas› önemli bir faktör gibi gö-rünmekle beraber, çal›flmam›z›n de¤erlendirmesi-nin fiziksel inceleme veya direkt grafi yerine daha yüksek do¤ruluk oran›na sahip otopsi sonuçlar›na göre yap›lm›fl olmas› önemlidir.
Bu konuda, daha genifl nüfusu içeren, arest pro-tokollerine yönelik kay›tlar›n daha uygun tutuldu¤u ileriye dönük çal›flmalar›n yap›lmas› yararl› olacak-t›r.
KAYNAKLAR
1. American Heart Association 2005 Guidelines for CPR and ECC. Part 4: Adult Basic Life Support. Circulation 2005;112:IV-18-IV-34.
2. Jude JR, Kouwenhoven WB, Knickerbocker GG. Cardiac arrest. Report of application of external cardiac massage on 118 patients. JAMA 1961;178:1063-70.
3. Hoke RS, Chamberlain D. Skeletal chest injuries second-ary to cardiopulmonsecond-ary resuscitation. Resuscitation 2004;63:327-38.
4. Lederer W, Mair D, Rabl W, Baubin M. Frequency of rib and sternum fractures associated with out-of-hospital car-diopulmonary resuscitation is underestimated by conven-tional chest X-ray. Resuscitation 2004;60:157-62. 5. Bedell SE, Fulton EJ. Unexpected findings and
complica-tions at autopsy after cardiopulmonary resuscitation (CPR). Arch Intern Med 1986;146:1725-8.
6. Powner DJ, Holcombe PA, Mello LA. Cardiopulmonary resuscitation-related injuries. Crit Care Med 1984;12:54-5. 7. Nagel EL, Fine EG, Krischer JP, Davis JH. Complications
of CPR. Crit Care Med 1981;9:424.
8. Rabl W, Baubin M, Broinger G, Scheithauer R. Serious complications from active compression-decompression cardiopulmonary resuscitation. Int J Legal Med 1996;109:84-9.
9. Machii M, Inaba H, Nakae H, Suzuki I, Tanaka H. Cardiac rupture by penetration of fractured sternum: a rare complication of cardiopulmonary resuscitation. Resuscitation 2000;43:151-3.
10. Pezzi A, Pasetti G, Lombardi F, Fiorentini C, Iapichino G. Liver rupture after cardiopulmonary resuscitation (CPR) and thrombolysis. Intensive Care Med 1999;25:1032. 11. DeLuca SA, Rhea JT, O’Malley TO. Radiographic
evalua-tion of rib fractures. AJR Am J Roentgenol 1982;138:91-2. 12. Krischer JP, Fine EG, Davis JH, Nagel EL. Complications
of cardiac resuscitation. Chest 1987;92:287-91.
13. Baubin M, Rabl W, Pfeiffer KP, Benzer A, Gilly H. Chest injuries after active compression-decompression car-diopulmonary resuscitation (ACD-CPR) in cadavers. Resuscitation 1999;43:9-15.
14. Baubin M, Sumann G, Rabl W, Eibl G, Wenzel V, Mair P. Increased frequency of thorax injuries with ACD-CPR. Resuscitation 1999;41:33-8.
15. Bjork RJ, Snyder BD, Campion BC, Loewenson RB. Medical complications of cardiopulmonary arrest. Arch Intern Med 1982;142:500-3.
16. Oschatz E, Wunderbaldinger P, Sterz F, Holzer M, Kofler J, Slatin H, et al. Cardiopulmonary resuscitation per-formed by bystanders does not increase adverse effects as assessed by chest radiography. Anesth A n a l g 2001;93:128-33.
17. Bush CM, Jones JS, Cohle SD, Johnson H. Pediatric injuries from cardiopulmonary resuscitation. Ann Emerg Med 1996;28:40-4.
18. Betz P, Liebhardt E. Rib fractures in children--resuscita-tion or child abuse? Int J Legal Med 1994;106:215-8. 19. Gunther WM, Symes SA, Berryman HE. Characteristics
of child abuse by anteroposterior manual compression versus cardiopulmonary resuscitation: case reports. Am J Forensic Med Pathol 2000;21:5-10.
20. Perers E, Abrahamsson P, Bång A, Engdahl J, Lindqvist J, Karlson BW, et al. There is a difference in characteristics and outcome between women and men who suffer out of hospital cardiac arrest. Resuscitation 1999;40:133-40. 21. Herlitz J, Rundqvist S, Bång A, Aune S, Lundström G,
Ekström L, Lindkvist J. Is there a difference between women and men in characteristics and outcome after in hospital cardiac arrest? Resuscitation 2001;49:15-23. 22. Crandall J, Kent R, Patrie J, Fertile J, Martin P. Rib
frac-ture patterns and radiologic detection--a restraint-based comparison. Annu Proc Assoc Adv Automot Med 2000;44:235-59.
23. Dean JM, Koehler RC, Schleien CL, Berkowitz I, Michael JR, Atchison D, et al. Age-related effects of com-pression rate and duration in cardiopulmonary resuscita-tion. J Appl Physiol 1990;68:554-60.
24. Hightower D, Thomas SH, Stone CK, Dunn K, March JA. Decay in quality of closed-chest compressions over time. Ann Emerg Med 1995;26:300-3.
25. Babbs CF, Voorhees WD, Fitzgerald KR, Holmes HR, Geddes LA. Relationship of blood pressure and flow dur-ing CPR to chest compression amplitude: evidence for an e ffective compression threshold. Ann Emerg Med 1983;12:527-32.
26. Erdur B, Ergin A, Turkcuer I, Ergin N, Parlak I, Serinken M, et al. Evaluation of the Outcome of Out-of-Hospital Cardiac Arrest Resuscitation Efforts in Denizli, Turkey. J Emerg Med 2008 Feb 13 [Epub ahead of print].
