Abdulvehhâb bin Yusuf'un Müntahab-ı Fi't-Tıbb'ı (Dil incelemesi-Metin-Dizin)

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI

ABDULVEHHÂB bin YUSUF’UN

MÜNTAHAB-I Fİ’T-TIBB’I

(Dil İncelemesi-Metin-Dizin)

Meriç GÜVEN

Prof. Dr. H. Ömer KARPUZ

Bu çalışma Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı Doktora Programı’nda jürimiz tarafından Doktora Tezi olarak kabul edilmiştir.

Prof. Dr. İsmail Çetişli Jüri Başkanı

Jüri Danışman Jüri

Prof. Dr. Hacı Ömer KARPUZ Doç. Dr. Erdoğan BOZ

Jüri Jüri

Doç. Dr. C. Vedat UYGUR Doç. Dr. Selahattin ÖZÇELİK

Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yönetim Kurulu’nun . . . . /. . . /2005 ve . . . . /. . . . sayılı kararıyla onaylanmıştır.

Prof. Dr. Nazım Kadri EKİNCİ Enstitü Müdürü

ÖZET

Türk dilinin söz varlığını, yapı ve işleyişini ortaya koymak , “sağlam metinlere dayalı” karşılaştırmalı gramerinin meydana getirilmesine katkıda bulunmak amacıyla hazırladığımız Abdulvehhâb bin Yusuf’un Müntahab-ı Fi’t-Tıbb’ı , Eski Anadolu Türkçesi devresinde yazılmış az sayıdaki tıp eserinden birisidir. Çelebi Mehmed’e ithaf edilen eser , muhtemelen Osmanlı sarayına sunulan ilk Türkçe tıp kitabıdır.

Genel tıp konusunu ve koruyucu hekimlik bilgilerini içeren Müntahab-ı Fi’t-Tıb 15. yüzyıl Anadolu Türkçesi’nin dil özelliklerini yansıtan müellif nüshası bir eserdir.

Üç bölüm halinde incelediğimiz Müntahab-ı Fi’t-Tıbb’ın birinci bölümünde devrin imlâ geleneğine bağlı kalınarak imlâ özellikleri , ses ve söyleyiş özellikleri , yapı ve cümle bilgisi üzerinde durulmuş , ikinci bölümde yaygın ve genel transkripsiyon işaretleri kullanılarak transkribe edilmiş metin ortaya konmuş , üçüncü bölümde metinde geçen kelimeler gramatikal özellikleri de göz önünde bulundurularak sıralandıktan sonra kelimelerin sözlük anlamları verilmiş , ayrıca çalışmanın sonunda eserin söz varlığı incelenerek eserle ilgili genel değerlendirme yapılmıştır.

Çalışmanın sonucunda , Türk dili ve Türk tıp tarihi açısından önemli olan bu eserin henüz ilim âleminde yeterince tanınmadığı dolayısıyla hak ettiği değere ulaşamadığı görülmüştür. Çalışma , o devir Anadolu’sunda ilmî eserlerin Türkçe olarak yazılmaya başladığını gösterdiği gibi , Abdulvehhâb bin Yusuf’un da yabancı terimleri Türkçeleştirmek veya Türkçe terimler oluşturmak suretiyle Türk tıp terminolojisinin temelerini attığı düşüncesini doğurmuştur. Ayrıca bu çalışma ile Eski Anadolu Türkçesi devresine ait tıp metinleri üzerindeki çalışmaların yeterli olmadığı ve daha sonra yapılacak çalışmalarda dil ve tıp uzmanlarının ortak hareket etmesi gerektiği kanaat olarak ortaya konmuştur.

ABSTRACT

Müntahab-ı Fi’t Tıb that Abdulvehhâb bin Yusuf wrote is one of the written works about medicine which is very few numbers and is written in the old Anatolia term.We use this book because we find out the word richness , the building and function of the Turkish lanquaqe.This book is the first Turkish medical manuscripts which has beeen offered to Çelebi Mehmed and Ottoman palace . İt is an autograph book of reference work which involves the general medicine matter and preventive physician informations and which reflects the lanquque charecters of the XVth century Anatolia Türkish.At the first chapter of This book that we investigate by being three chapters.

That autograph features, phonetic and conversation features,building and syntax were usedby depending on the autograph custom of that time,have been looked intoAt the second chapter , the transcribed text has happened by using the signs of transcrip’tion which are widespared and common.At third chapter , after the words in the text arrange in order according to theirgrammer feature, the words have been given the meaningsof the dictionary.As vell , the general evaluation has been made by bing concernedwith the work in this studying.At the endstudying, we have learned that this book very important for Türkish medicine history. But this book hasn’t been knovn sufficiently inscience world yet.

The studing has shown that a conscious Türkish movement begins.By chaging foreign terms to Türkish and by making new Türkish terms we think that Abdulvehhâb bin Yusuf has laid of foundation of Türkish medicine terminology. Besides , The studing has shovn that on the old Anatolia Türkish medicine texts arren’t sufficient. Lanquage and medicine experts need study together at the studings which will make later.

İÇİNDEKİLER

Abdulvehhâb bin Yusuf’un Hayatı ve Eserleri……….. 3

Müntahab ve Nüshaları……….. 7

Müntahab’ın Konusu………. 9

Konularına Göre Müntahab’ın Bölümleri………. 12

BİRİNCİ BÖLÜM DİL İNCELEMESİ 1.1. İmlâ Özellikleri……….. 18

1.1.1. Kelime köklerinde ünlülerin yazılışı...……… 18

1.1. 2. Yardımcı seslerin ve eklerin yazılışı……….. 35

1. 2. Ses Bilgisi Özellikleri……….. 64

1. 2. 1. Ünlüler... 64 1. 2. 1. 1. Ünlü değişmeleri………... 64 1. 2. 1. 2. Ünlü uyumları……… 66 1. 2. 1. 3. Ünlü türemeleri………. 78 1. 2. 1. 4. Ünlü düşmeleri……….. 78 1. 2. 1. 5. Ünlü birleşmeleri………... 79 1. 2. 2. Ünsüzler... 79 1. 2. 2. 1. Ünsüz değişmeleri………. 79 1. 2. 2. 2. Ünsüz benzeşmeleri……….. 85 1. 2. 2. 3. Ünsüz türemeleri………... 86 1. 2. 2. 4. Ünsüz düşmeleri……… 87 1. 2. 2. 5. Hece Düşmeleri……… 88

1. 3. Şekil Bilgisi Özellikleri ……… 89

1. 3. 1. İsimler………... 89 1. 3. 2. Zamirler……… 101 1. 3. 3. Sıfatlar……….. 104 1. 3. 4. Zarflar……….. 106 1. 3. 4. Edatlar……….. 109 1. 3. 5. Fiiller……… 113

1. 4. Cümle Bilgisi Özellikleri………. 130

1. 5. Müntahab'ın Söz Varlığı……….. 143

İKİNCİ BÖLÜM METİN Kitab-ı Müntahab-ı Fi’t-Tıb……… 148

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM DİZİN DİZİN……….……….……….… 297 DEĞERLENDİRME VE SONUÇ……….………..……… 529 KAYNAKÇA ……….………. 533 ÖZGEÇMİŞ……….………..…….. 539

KISALTMALAR ve SEMBOLLER

ET : Eski Türkçe

ETG : Eski Türkçenin Grameri

F. : Farsça

Gr. : Grekçe

ki’li bc : Ki’li birleşik cümle MEB : Milli Eğitim Bakanlığı

nr. : Numara

s. : Sayfa

S. : Sayı

str. : Satır

şyc : Şartlı yan cümle

TDAD : Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi TDAY : Türk Dünyası Araştırmaları Yıllığı TDED : Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi TDK : Türk Dil Kurumu tc. : Temel cümle trc. : Tercüme TT : Türkiye Türkçesi UM : Uygurca Metinler II yc : Yan cümle

V. : Varak

v.b. : Ve benzer”ler”i

10A 1 : Onuncu yaprak , A yüzü , 1. satır → : Hıltlara bağlı bağlı özellikler

┌ maķālenüñ┐ : Metnin orijinalinde olması gereken kelime └ faśluň┘ : Metnin orijinalinde olmaması gereken kelime

(bkz. ↓) : Altında yazılı olanların madde başlıklarına bakınız. [ ] : “Dizinde”Latince terim karşılığı

( ) : “Dizinde” Arapça terim karşılığı Ø : Teklik 3. şahıs (eksiz)

ÖN SÖZ

XIII. yüzyılın başlangıcından XV. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiş olan Eski Anadolu Türkçesi’nin dil yönünden önemli bir eseri de Abdulvehhâb bin Yusuf’un yazdığı Kitâb-ı Müntahab-ı Fi’t-Tıbb ‘dır .

Osmanlı sarayına sunulan ilk tıp kitabı olarak da kabul edilen ve Çelebi Sultan Mehmed’e ithaf olunan Müntahab , sade dil şuuruyla meydana getirilmiş müellif yazması bir eserdir.

Eski Anadolu Türkçesi’ne ait dil yadigârları arasında yer alan ve üzerinde çok az sayıda çalışma yapılan tıp içerikli böyle bir eseri incelemek suretiyle karşılaştırmalı Türk dili grameri için önemli bir malzeme ortaya koymayı ; Türk dilinin söz varlığının ortaya çıkarılmasına, yapısı ve işleyişinin meydana getirilmesine katkıda bulunmayı amaçladık.

Eserin trankripsiyon-çeviri yazıya uyarlanmasından başlayarak özellikle kelime ve terimlerin anlamlandırılmasında ve o günkü tıbbî terimlere karşılık bulunmasında kimi güçlüklerle karşılaşmamıza rağmen eserle ilgili incelemenin her yönüyle doğru olmasına gayret gösterdik. Ancak bütün iyi niyetimize ve uğraşımıza rağmen yine de bu konuda bazı eksikliklerimiz olabileceğini düşünüyor , eserdeki yanlışların düzeltilmesi kaydıyla eseri engin hoş görünüze sunuyoruz.

Kitâb-ı Müntahab-ı Fi’t Tıb herkesin anlayacağı sade nesir diliyle yazılmıştır. Bununla birlikte müellif , hastalıkların adlarını ve teşhisini , bu hastalıkların tedavisinde kullanılacak ilaçları , ilaçların terkibini , bitki adlarını ve insan anatomisiyle ilgili terimleri verirken Arapça , Farsça , Yunanca kelime ve tamlamalardan yararlandığı gibi bunları birleşik terkip biçiminde göstermekten de kaçınmamıştır. Abdulvehhâb bin Yusuf eserinde , ya kullandığı bir terimin başka dildeki karşılığını yazmış ( vacaǾı mafāśıl=bendükçeler aġrısı , boġma=ħavānıķ) ya kimi kelimeleri eserin başka başka yerlerinde farklı dillerdeki karşılıklarıyla (dimaġ=beyni , ħastalıķ=maraž=renc=śayru) kullanmış ya da (žātüǿr-riye yani öykencik , fuvāķ yani ınçķuruġ , esrü’l bevl yani südük ŧutulmaġı) kimi terimlerin yabancı dildeki karşılıkları yanında Türkçe karşılıklarını da birlikte vermiştir.

Üzerinde çalıştığımız Kitâb-ı Müntahab-ı Fi’t-Tıb giriş , dilbilgisi özellikleri metin ve dizin bölümlerinden meydana gelmiştir:

Giriş bölümünde Müntahab-ı Fi’t-Tıbb’ın konusu belirtilmiş , müellifin hayatı ve yaşadığı asırdaki Türk tıbbı hakkında bilgiler verilmiş ;

Dilbilgisi özelliklerinin incelendiği birinci bölümde Türkçe kelime köklerinde ve Türkçe eklerde ünlülerin yazılışları ele alınarak değişik her yazılışın örneği ayrı ayrı gösterilmiştir. Metnin fonetik incelemesi yapılmış , ses özellikleri ve metindeki ses olayları bugünkü yazı dili ile bazen de Eski Türkçe devresi ile karşılaştırılarak değerlendirilmiştir. Çalışmamızda daha çok geleneksel tasviri dilbilgisi çalışmalarında uygulanan yöntemlere bağlı kalınmıştır. Eserde geçen isim ve fiil türünden kelimelerin kökleri , gövde ve ekleri , uğradıkları anlam ve şekil değişiklikleri örneklendirilmiştir. Metindeki cümle çeşitleri yapısı , anlamı ve yüklemi yönünden incelenmiş , konu başlıkları ile ilgili örnek cümleler verilmiştir.

İkinci bölümde nispeten okunaklı bir nesihle yazılmış olan metin , genelleşmiş transkripsiyon işaretleri kullanılmak suretiyle trankripsiyon-çeviri yazıya çevrilmiş , kelimelerin fonetik ve morfolojik özelliklerine bağlı kalınarak “Arapça” madde başlıkları olduğu şekli ile , Arapça ve Farsça kelimeler de yazıya geçirildiği gibi yazılarak devrin Türkçesi yansıtılmaya çalışılmıştır.

Çalışmamızın ağırlığını oluşturan üçüncü bölümde metinde geçen bütün kelimeler gramatik fonksiyonları göz önünde bulundurularak sıralanmış , birden fazla ve birbirinden farklı anlamı olan kelimeler metindeki anlamlarına uygun olarak gruplandırdırılarak metnin alfabetik dizini hazırlanmıştır. Gerek metin gerekse dizin büyük bir dikkatle gözden geçirilerek başka dillerde de karşılığı bulunanan terim düzeyindeki kelimeler (bitki ve hastalık adları ve insan anatomisi ile ilgili adlar) Arapça , Latince ve Türkçe karşılıklarıyla birlikte verilmeye çalışılmış ; aynı kelimenin farklı dillerdeki karşılıklarına göndermeler yapılmak suretiyle karşılığı bulunan herbir kelime ayrı ayrı yazılmış ; Latince karşılıklar ise [] içerisinde gösterilmiştir. Bunun yanında metinde mastar biçiminde geçen kelimeler de madde başı yapılarak isim gibi değerlendirilmiştir.

Tez çalışmalarında yakın desteğini görüp bilgi ve görüşlerinden

yararlandığım Hocam Sayın Prof. Dr. H. Ömer Karpuz’a yardımlarından dolayı kalbî teşekkürlerimi arz ederim.

GİRİŞ

XV. Yuzyıl Osmanlı Türk Tıbbı

Türkler asırlarca yaşadıkları Orta Asya Türk coğrafyasında bir yandan şamanist-mistik Türk tıbbını diğer yandan Eski Çin-Hint tıbbını uygulamış, X. yüzyıldan itibaren girdikleri İslâm medeniyet dairesinde ise hem Ortaçağ İslâm Tıbbı’nın etkisinde kalmış hem de bunun takipçisi ve uygulayıcısı olmuşlardır.1Bu dönemde yetişmiş İslâm hekimleri içerisinde pek çok Türk vardır. 875 tarihinde Tolunoğulları’nın Mısır’da kurduğu Fustat Dârüşşifasından başlayarak Türkler Halep’te , Şam’da, Kahire ve Musul’da birçok hastahane ve sağlık kurumu açmışlardır. Anadolu’nun Türkleşmesi ve bir Türk vatanı haline gelmesiyle birlikte Danişmendoğulları tarafından Niksâr Dârüşşifâsı açılmış bunu Kayseri’deki Dârüşşifâ ve Tıp Okulu izlemiştir. XIII. yüzyıldan itibaren aralarında Sivas Dârüşşifâsı, Alâeddin Dârüşşifâsı, Aksaray Dârüşşifâsı ve Tokat Pervâne Bey Dârüşşifâsı ile Kastamomu Maristanı ve Mardin Maristanı’nın da bulunduğu çok sayıda hastahane kurulmuş, XIV. yüzyılda ise Amasya Dârüşşifâsı açılmış ve bu hastahane Selçuklu’nun yıkılmasından sonra da uzun yıllar halk sağlığına hizmet için Osmanlılar emrinde kullanılmıştır.2 Amasya Dârüşşifâsından sonra daha birçok dârüşşifâ açılmakla birlikte Fatih devrinden itibaren bugünkü tıp fakültelerinin yapılanmasına benzer bir yapılanmaya gidilmiş, dârüşşifâsı ve medresesinin de içinde bulunduğu külliyeler kurulmaya başlanmıştır. Bu külliyelerin araştırma ve uygulama hastahanelerinde bir yandan hastalıklar teşhis ve hastalar tedavi edilirken diğer taraftan semâniye adı verilen medreselerinde bu hastahanelerde görev alacak hekimler yetiştirilmeye başlanmıştır

.

XV. yüzyıl Anadolu’sunda hekimlik kurumu bir taraftan kendi değişimini ve gelişimini yaşarken diğer taraftan tıp bilimi alanında da önemli çalışmalar yapılmış,

Uzel İlter, 2000, “Osmanlı Türk Tıbbı” Osmanlı Ansiklopedisi , Ankara: Ötüken Yayınevi, Cilt 6, s. 485

2 _{(Uzel, 2000 : 486)}

3 _{Bâylâv Nâşid, (1953), Fâtih Sultan Mehmed Devrinde Tıb Eserleri ile İlâçlar, İstanbul : Türkiye Tıbbî}

Türkçe’ye çok sayıda telif ve tercüme eser kazandırılmıştır. Bugünkü bilgilerimize göre Anadolu’da yazılmış en eski Türkçe tıp kitabı XIV. yüzyılda Aydınoğlu Umur Bey adına tercüme edilmiş “Müfredât-ı ibn-i Baytar” çevirisidir. Eser, adı bilinmeyen bir şahıs tarafından İbn-i Baytar’ın “Kitâbü’l CâmiǾi Fi’l-Edviyetü’l Müfrede” adındaki eserinden çevrilmiştir. 4

Yazılış tarihi kesin olarak bilinen ilk Türkçe tıp eseri ise 1390 yılında İshak bin Murad tarafından yazılmış olan Edviye-i Müfrede’dir.5

Anadolu’da meydana getirilen eserlere zamanın geleneklerine uyularak çok kere yazılış tarihi konmaması yüzünden ilk Türkçe eserler, eseri yazanların veya eserin ithaf ediliği şahısların biyografilerine göre ve yaklaşık bir biçimde sıraya konulmuştur. Bu tahminî ve takribî değerlendirme kimi zaman gerçeği yansıtmadığı gibi karışıklıklara da meydan vermiştir. 6_{Kendisi tabip olmayıp şair olan ve yalnızca}

tıbbî çeviri yapan Ahmed-i Dâî bir tabip gibi gösterilirken “Mürşid” gibi göz hastalıkları alanında çok öenemli bir eser yazmış Şirvânî sadece tarihçi kişiliği ile tanıtılmıştır. 7

Kaynakları tarayarak yaptığımız tespite göre XV. yüzyılın önemli belli başlı Türkçe tıp eserleri ve bu eserleri yazanlar şunlardır8_:

1. Konyalı Hacı Paşa (1334-1417) ‘nın 1408'de yazdığını bildirdiği Müntahab-ı Şifâ

2. Konyalı Hacı Paşa (1334-1417) ‘nın Teshilü’ş -Şifâ

4 _{Adıvar Abdülhak Adnan, (1943), Osmanlı Türkleri’nde İlim, İkinci Tabı, İstanbul : Maarif}

Matbaası, s. 3

5 _{Canpolat Mustafa, (1973), “XIV. yüzyılda Yazılmış Değerli Bir Tıp Eseri Edviye-i Müfrede ”,}

Türkoloji Dergisi Cilt 5, s.1

6 _{Bayat Ali Haydar,(2001), “ Osmanlı Sarayına Sunulan İlk Türkçe Tıp Kitabı Müntehab ”, İstanbul}

Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, İstanbul Üniversitesi yayını Haziran , s.39.

7 _{Muhammed bin Mahmûd-ı Şirvânî, (2004), Mürşid, Hazırlayan Ali Haydar Bayat, Ankara : Atatürk}

Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları

8 _{Şeşen Ramazan, (1993), “Ortaçağ İslâm Tıbbının Kaynakları ve XV. Yüzyılda Türkçe’ye Tercüme}

Edilen Tıp Kitapları “.İstanbul: Tıp Tarihi Araştırmaları sy 5, s.11-20 ; Suveren Kenan, Uzel İlter, (1988), “İlk Türkçe Tıp Yazmalarına Genel Bir Bakış ”, İstanbul: Tıp Tarihi Araştırmaları,sy 2, s.126-142 ; Şehsuvaroğlu Bedii.N, (1957),”Anadolu’da Türkçe İlk Tıp Eserleri, İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, Cilt IV, sy3, s.34-35

3. Nasır-ı Tusî'nin Farsça Bahname'sinin Kitab-ı Bab-name-i Şâhî ismi ile Germiyanoğlu İkinci Yakup Bey (1388-1390 ve 1403-1428) adına yapılan Türkçe tercümesi

4. Sinoplu Mü'min bin Mukbil tarafından Çandaroğlu İsfendiyar Bey (1392-1440) adına yazılan Miftâh-ün Nûr ve Hâzâinü’s Sürûr

5. Sinoplu Mü'min bin Mukbil'in II. Murad (1421-1451 adına 1437'de yazdığı Zahire-i Muradiyye

6. II. Murad’ın vezirlerinden Timurtaşpaşazâde Gazi Umur Bey adına Germiyanlı şair Ahmed-i Dâî tarafından yazılan Tıbb-ı Nebevî tercümesi (Kitâbü’ş-Şifâ fi-ehâdîsi’l-Mustafa)

7. Çandaroğullarından İsfendiyaroğlu Kasım Bey adına yazılan ve yazarı bilinmeyen Hülâsatü’t-Tıb

8. II. Murad devri (1421-1451) hekimlerinden Muhammed bin Mahmûd -ı Şirvânî ’nin 1438’de tamamladığı Mürşid

9. Sabuncuoğlu Şerefeddin’in II. Bayezidin şehzadeliğinde 1454 yılında Zahıre-i Harzemşahî ‘den yaptığı Krabadin tercümesi

10. Sabuncuoğlu Şerâfeddin’in 1465 yılında yazdığı Cerrâhiyyetü’l Hâniyye 11. Sabuncuoğlu Şerâfeddin (1385?- ?)’in 1468 yılında yazdığı Mücerrebnâme

Abdulvehhâb bin Yusuf’un Hayatı ve Eserleri

Tıp ve astronomi bilgini olarak birçok eser vermiş olan Abdulvehhâb bin Yusuf’un nerede doğduğu, nerede ve ne zaman yaşadığı belli değildir. Çelebi Mehmed’e takdim ettiği Müntahab-ı Fit’t-Tıb adlı eserindeki temellük kayıdına bakılırsa onun 14. asrın sonları ile 15. asrın başlarında yaşamış olduğu söylenebilir. Eserin giriş kısmında (Varak-4b’de) bahsettiğine göre künyesi Abdulvehhâb bin el Şeyhüǿl-ecellüǿl ǾĀlimüǿl nıhrįr el kādı Cemāleddin Yûsuf bin Ahmed İbn Abdurrahman el Mālikį ’dir. Müntahab’ın zahriyesindeki nisbede bulunan ve birazı silindiği için tam olarak okunamayan bizim Mardânî veya Maradinî diye tereddütle

okuduğumuz kelimeyi Mardânî diye okuyan kimi araştırmacılar, Abdulvehhâb bin Yusuf’un adını Abdulvehhâb bin Yusuf’ Mardânî olarak da kullanmaktadırlar. 9

A. Haydar Bayat, “Osmanlı Sarayına Sunulan ilk Tıp Kitabı Müntahab (- 1430)” adındaki makalesinde, doğum yılı ve yeri kesin olarak tespit edilemeyen Abdulvehhâb’ın doğum yerinin, bazı yayınlarda kaydedildiği gibi ”Madan” ya da “Mardin” olmadığını, Mardân adının doğru olduğunu, esâsen özenle yazılıp tezyin edilmiş saray nüshalarının baş kısmında özel bir kartuşa yazılmış bu yazıların hatalı olamayacağını bundan ötürü Abdulvehhâb bin Yusuf el Mardânî adının doğru olduğunu söyler. 10

Bu görüş doğrultusunda Mardân ve Mardânî adı üzerinde yaptığımız araştırmada Aydın ili sınırları içerisindeki Topçam beldesine eskiden Mardan dendiğini öğrendik. Yer ve şahıs adından hareket ederek yaptığımız bu yöndeki çalışma neticesinde de Mardân ve Mardânî adı ile ilgili hiçbir bilgiye ulaşamadık.

Çalışmamız sırasında Abdulvehhâb bin Yusuf ‘un biyografisi hakkında Kâtip Çelebi’nin Keşfü’z Zünûn’u, Şemseddin Sami’nin Ka’musu’l ǾÂlam’ı, Mehmed Süreyya’nın Sicil-i Osmanînî‘si, Mehmed Tahir’in Osmanlı Müelliflerinin de aralarında bulunduğu birçok kaynağı taradık. Yazma eserlerin bulunduğu Süleymaniye ve Beyazıt kütüphaneleri ile bunlara bağlı kütüphanelerin kayıtlarını inceledik, fakat Eski kaynakların hiçbirisinde Abdulvehhâb bin Yusuf hakkında bir bilgiye ulaşamadık. Kanaatimize göre eski kaynakların Abdulvehhâb bin Yusuf ‘tan bahsetmeyişlerinin başlıca sebebi o devirlerde mevcut ilmî ve fennî eserlerin özellikle Arap ve nispeten Fars dili ile yazılmalarına karşılık Abdulvehhâb bin Yusuf’un eserini Türkçe yazmasındandır.

Kelimelerdeki dil özelliklerinin örneğin dil benzeşmesinin bozulması neticesinde kalın ünlülerin incelmesi (c ünsüzünün kendisinden sonra gelen kalın sıradan a ünlüsünü kendi boğumlanma noktasına çekip inceltmesi (“ķaşıyıcek 137a-2) veya ünlü düşmesi (“birikürler”in “birkürler”e 26b-4 dönüşmesi) gibi ses hadiselerinin ortaya çıkması, bu ses hadiselerinin de daha çok Batı Anadolu ve

9 _{Ünver Süheyl, (1950), “Abdulvehab’ın Çelebi Sultan Mehmed’e Müntahabı”,}

İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Dergisi

Rumeli ağızlarında görülüyor olmasından11 _{hareket ederek müellifin Güneybatı}

Anadolu bölgesinde bir yerde yaşamış olabileceğini düşünüyoruz.

Abdulvehhâb bin Yusuf, “Osmanlı sarayına sunulan ilk Türkçe tıp kitabı”olarak da kabul edilen Müntahab-ı Fit’t-Tıbb’ı yazmış ve bu eserle tanınmıştır. R.Şeşen, Bir tıp ve astronomi bilgini olan müellifin Müntahab dışında başka eserlerinin de olduğunu, hatta Harezmli tabib ve astronom Çağmi’nin bir eserini tercüme ettiğini söylemektedir.12 _{Abdulvehhâb, her ne kadar çevirisini yaptığı eserin}

adını zikretmese de R.Şeşen bunun Kānūnçe-i Tıbolduğunu tespit etmiştir. Kitapçı İzzet Arda ise Abdulvehhâb’ın “Bâhnâme” ve “Menâfi” adında iki eserinin daha olduğunu bildirir. 13

Abdulvehhâb Bin Yusuf’un eserlerinden bahseden diğer bir ilim adamı da Ekmeleddin İhsanoğlu’dur.14 İhsanoğlu “Osmanlı Astronomi Literâtürü Tarihi” adlı eserinde Çelebi Sultan Mehmet Devri tabip ve astronomlarından Abdulvehhâb bin Cemaleddin bin Yusuf el Marıdânî’ (823/1420 sağ) nin, astronomi sahasında kaleme aldığı eserlerinden bahisle bu eserlerin kısa bir tavsifini verir. İhsanooğlu’nun sözünü ettiği eserler :

1. Önemli yıldızların hareketlerinden bahseden didaktik türdeki “Manzūme Fį Silk el Nücūm ”dur.15_{Eser, yengeç ve koç burcundan bahisle başlar. Son beyitte}

eserin müellifi zikredilir.

Esrerin başı : ULÒ*U¦ v* «dš9½ «bL0 UNLFì ³U¦ v* ë*¼ bL1¼« Eserin sonu : -d×­« Ë »uìc¼« s¦ UM2UL - d×FL¼« dšIH¼« b¾F¼« UNHÒ¼ ³ —UMÒ¼« »«c vHJ² Ê« ˆUŽ È—U­U² ë¼ Ÿœ« »U£ u¼« b¾

Nüshası : Gotha, A.Y, nr. 409/1 (Stz.Hal.581) : Nesih 6 yaprak, 13x17.5 cm

11 _{Korkmaz Zeynep, (1995), Türk Dili Üzerinde Araştırmalar, Ankara : Türk Dil Kurumu Yayınları}

Cilt I, s. 594-605

12 _{Şeşen Ramazan,(1993), “Ortaçağ İslâm TıbbınınKaynakları ve Xv. Yüzyılda Türkçe’ye Tercüme} Edilen Tıp Kitapları “İstanbul: Tıp Tarihi Araştırmaları , S.5, s.11-20

13 _{(Bayat, 2001: 44)}

14 _{İhsanoğlu Ekmeleddin , (1997), Osmanlı Astronomi Literatürü Tarihi, İstanbul: Cilt 1, s. 1-2} 15 _{(İhsanoğlu, 1997 : 2 )}

2. Ayın doğuşu ve menzilleri ile ilgili “Urcūze Fį ’l Menāzil’l Kamer ve Avķāt-ı ŦulūǾiha Fį Külli ”.16 _{Eserin başı :}

¡ULŽ¼ U×1ÔU¦ Ë UNš§ U¦ u$— ô« v§U¦ Ÿb³ c*¼« ë*¼ bL1¼«

bu tarih aynı zamanda yazım tarihini de gösteriyor olmalıdır.

…¡U¦ ÊUL8 WMŽ ‰Ëô« lš— s²dA l¾Ž v§ dNE¼« q¾­ ¡U8ö9¼U¦u² v§ W½—U¾¦ ô« …“u2—ô« Xžd§... XLÔ

Nüshaları : Bāyezid Umumį, nr, 7923/2 : nesih 13b-18b 14x28, 5 (9x11,5), 9 str., Ferağ kaydı

TalǾat Mecāmį, nr.811 /2 . sadece 5a-b’de,13x18 cm.nüsha eksik olmalıdır.İstinsahı h. 1198’de, King, I, 562, II, 73

3. Cemāleddin Abdullah el Mārįdįnį (ölm, 801/1398-99) ’nin “Risāla Fi’l Amal bi’l Rubi’l Mucayyab”17 _{adındaki eserinin şerhi. Eser, bir mukaddime, yirmi}

bab üzerine tertip edilmiştir.

... VšL¼UFd¼« ÊU½ UL*§ bF Ë ... »U£u¼« b¾F ob¦ b¾F¼« «c£ Ê« r*« ... ® œU¾F¼« ®U­Ë« v* ˆœU¾

l*¹« s¦U² „bL0« sözleri ile başlar.

Nüshası : İstanbul Üniversitesi, nr, 3232 / 8 : nesih yap.118-129,31,3x31,5 (22,7x7,5) cm, 25 str

4. Kitab-ı Müntahab-ı Fit’t-Tıb”Tıptan seçmeler kitabı”. Fakat Abdulvehhâb bin Yusuf’un her yönden başarılı bulunan ve belki de ona hak ettiği şöhreti kazandıracak olan asıl eseri Müntahab-ı Fit’t-Tıbb’dır.

Bir dil sevdalısı ve şuurlu bir dilci olan Abdulvehhâb, Müntahab’ın yazılış amacını : “ (Müntahab-ı Fi’t-TıbV. 2b, 3a) ĥāźıķ ŧabįbleri az ķaldı ve daħı ŧıbbuñ muǾteber kitābları kim vardur Ǿarabįdür yā pārisįdür ve türkį dilince bir müfį d kitāb yoķdur tā kim müsülmānlar andan ĥažž ve fāyide alalar ve derdlerine dermān bulalar maǾa-haźā ki ħallāķu’l berāya ve muǾŧį’l Ǿaŧāya bu żaǾįf ve naĥį f bį -çāreye bu şerįf Ǿilmden naśįb olanı müyesser ķılmışıdı pes diledüm kim ŧıbbuñ külliyātından ve cüzviyyātından ve teşrįĥlerüñ Ǿacāyiblerinden ve muǾālecātuñ ġarāiblerinden ve mürekkebātuñ mücerrebātlarından ve müfredātlaruñ müstaǾmellerinden bu nefįs ĥāşįyeleri üyürütleyem ve Türkî dilince tercüme ķılam ve adını müntaħab ķoyam ve

zamāna ve pādişāhlarınuñ mih-terine ve Osman şāhānşāhlarınuñ serverine tuĥfe getürem “ sözleriyle açıklar.

Müntahab kitabı hakkında ilk defa bilgi veren Türk Tıp Kurumu Üyesi ve Konya Eski Milli Kütüphane Müdürü Mesut Koman’dır. Konya’da Ahmet İzzet Koyunoğlu’nun şahsi kütüphanesinde gördüğü ve inceleme fırsatını bulduğu eser, Abdurrahman oğlu Ahmed oğlu Kadı Cemalüddin Yusuf oğlu Abdülkahir’e ait olup 224 sayfadır. Ölçüsü 13,0x20’0 dir.18 Mes’ud Koman’dan sonra Eylül 1949’da Tire’de Necippaşa kütüphanesinde Müntahab nüshasıyla karşılaşan Süheyl Ünver, zahriyesinde okuduğu “ kitâbu’l-müntahab fi’t-TıbMimmâ ellefe bi-resmi’l hızâneti’l âliyeti a’lâhâ Allahü Teâlâ alâ ismi’s-Sultân es-sa’id ebu’l feth Mehemmed Bin Bâyezîd ebbede devletuhu Telifi Abdulvehhâb bin Yusuf İbn-i Ahmed el Mardânî ” kitâbesine bakarak daha sonra yazdığı makalesinde Mesut Koman’ın iddialarının aksine müntahab müellifinin Abdülkâhir değil Abdulvehhâb olduğunu, eserin Çelebi Sultan Mehmed’e ithaf edilmeyip onun ismine yazıldığını ve hususi kütüphanesi için telif olunduğunu bildirir19_{. Mes’ud Koman’ın sözünü ettiği}

Müntahab nüshasını kendisinin de gördüğünü belirten Prof.Dr. Süheyl Ünver bunun hatalı bir surette istinsah edilmiş, pejmürde bir nüsha olduğunu söyler. Müntahab kitabı hakkında bilgi veren diğer bir ilim adamı da Prof.Dr.Ali Haydar Bayat’tır. Çalışmalarını Tıp Tarihi Araştırmaları dergisinde yayımlayan A.Haydar Bayat Tire yazmasını esas aldığı araştırmasında Osmanlı Devletindeki Türkçe tıp eserlerinden söz etmiş, Müntahab ve müellifi hakkında kısa bir bilgi verip eserin fihristini çıkardıktan sonra V.10b-V.17b arasındaki sayfaların Türk-Latin alfabesine aktarılmış metnini ek olarak sunmuştur. A.Haydar Bayat, adı geçen araştırmasında, Abdulvehhâb’ın V.3b-V.4b deki ”....ebuǿl feth gıyasuǿl miletiǿl hakkı veǿd din es sultan bin essultan Muhammed Han ibn Bâyezid Han ibn Orhan bin Osman....bu kitabı padişah-ı azama ve zürriyetine ve eşyalarına ve etbalarına ehl-i memleketine mübarek ve meymun eyleye ve yazanlardan tevakku iderem kim ayıbın örteler ve eksügin bitüreler.”sözlerini kaynak göstererek Süheyl Ünver’in, “Müntahab, Çelebi

18 _{Koman Mesut, (1949), Abdulvehhâb ve Müntahab, İstanbul : İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Tıp}

Tarihi Yayını No:15

Sultan Mehmed’e ithaf olunmamış, onun ismine ve hususi kütüphanesine yazılmıştır.” görüşüne karşı çıkar ve eserin Çelebi Sultan Mehmed’e ithaf olunduğunu belirtir. 20

Müntahab Nüshaları

Müntahab-ı Fit’t-Tıb derleme ve alıntılar yapılarak oluşturulduğu için bugün aynı adla anılan veya içeriği aynı olan değişik müntahab kitapları görmek mümkündür. Ne var ki bu müntahab nüshalarının birçoğu eksiktir, müstensihleri belli değildir ve istinsah kayıtları yoktur. Daha önceleri A.Haydar Bayat’ın çeşitli kaynaklardan tespit ettiği yedi müntahab nüshasından başka biz de İSAM (İslâmî Araştırmalar Merkezi) kaynaklarında, aralarında Malatya nüshasının da bulunduğu beş ayrı müntahab nüshası daha tespit etmiştik. Fakat zaman içerisinde yaptığımız araştırmalarda Malatya Halk Kütüphane’sinde 534 sıra numarada kayıtlı olarak görülen ve Hacı Pâre el Aydınî tarafından istinsah edildiği yazılan Müntahab kitabının kayıdının olmadığını, kütüphanede bu ad ve bu müstensihle tanınan böyle bir eser bulunmadığını öğrendik.Tespit21 ve (Manisa, Konya ve Bursa(?) nüshalarını incelemek suretiyle oluşan) kanaatimize göre Müntahab-ı Fit’t-Tıbb’ın müellif yazması Tire Necippaşa Kütüphanesindeki eserdir. Manisa İl Halk Kütüphanesinde, Konya İzzet Koyunoğlu kitaplığı’nda, İstanbul Fatih Kütüphanesi ve İstanbul Hekimoğlu Ali Paşa Kütüphanesi’nde bulunanlar ise Müntahab-ı fi’t-Tıb kitabının nüshalarıdır Müntahabın nüshaları diye varsayılan kitap veya risâlelerin bir kısmı ise tıp konusunda, fakat farklı forum ve başlık altında yazılmış değişik tıp kitaplarına ait nüshalardır.

Belli başlı Müntahab nüshaları şunlardır:

1. Tire : Necippaşa Kütüphanesi No: 591 Kitâb-ı Müntahab-ı fi’t-Tıbb, Müellifi Abdulvehhâb bin el Şeyhüǿl- ecellüǿl ǾÂlimüǿl nıhrīr el kādı Cemâleddin Yûsuf bin Ahmed İbn-i Abdurrahman el Mâlikî , 160 v., 25x17,5 (17x11,5) cm.,13 satır, yazılışı 823/1420

2. Konya : İzzet Koyunoğlu kitaplığı, Müntahab, Abdülkahir b. el-şeyh eclü’l-Ǿalemü’l -nıhrįr kadı Cemâleddin Yusuf b. Ahmed b. Abdurrahman el-Mâlikî,112v., 13,0 x20,0 cm., 13satır, Müstensih ve İstinsah kaydı yok.

20 _{(Bayat, 2001: 43)}

3. Manisa : İl Halk Kütüphanesi Türkçe Tıp Yazmaları No. 6517, Müntahab-ı Fi’t Tıbb,, 206v., 26,0x17,0 (22,5x13,5) cm., 19 satır, 6.12.ve,13. yapraklar eksik,talik, Müstensih kaydı yok, istinsahı 848 /1444

4. İstanbul : Hekimoğlu Ali Paşa Kütüphanesi No : 585, Müntahab-ı Fi’t Tıbb, 157v., 17,5 x16,5 cm., 10satır, nesih, Müstensih kaydı yok, istinsahı XVII YY.

5. İstanbul : Fatih Kütüphanesi No : 3638, 123v, 17,5x12,5 (10,3x6,7)cm nesih, Müstensihi ve istinsah kaydı yok.

6. İstanbul : Şehid Ali Paşa Kütüphanesi No : 2098/5, Müntahab-ı fi’t-Tıbb, 1-31 v., 23,4x16, 6cm 8 B satır, Müstensihi ve istinsah kaydı yok

7. İstanbul : Şehid Ali Paşa Kütüphanesi No : 2098/5 , Müntahab-ı fi’t-Tıbb, 126-135v., 22,9x14, 0 (15,7x8,3) cm 13 satır, Müstensihi ve istinsah kaydı yok

8. İstanbul : İ.Ü. Merkez Kütüphanesi No : 7041, Müntahab-ı Aliye-TıbMecmuası, Rıza Seyyid Ali, 15 v, 1208

9. İstanbul : Köprülü Kütüphanesi N0 : 184, Kitâbü’l Teysîr, 1a-80b, 10,7x14,0 (14,2x9,3) cm.,10satır, nesih, Müstensihi yok, istinsahı 1142 / 1729

10. Bursa : Haraçoğlu Kitaplığı No: 1149/ 3, Muhtasar at-Tıbb, 57b-93a v, 31,5x18,6 (214x120) cm., 17satır, nesih, Müstensih ve istinsah kaydı yok

11. Bursa : Haraçoğlu Kitaplığı No: 1149/ 5, Kitab-ı Makâle, 106a-150b v, Müstensih ve istinsah kaydı yok.

Müntahab’ın Konusu

Müntahab-ı Fit’t-Tıbb, müellifi’nin muteber kitaplardan alıntılar yaparak derlediği ve kendi bilgi, görgü ve tecrübeleriyle şekil verdiği bir tıp kitabıdır. Eser, genel tabâbet konusunda yazılmış ; insan anatomisinden, insana ait hastalıklardan, hastalıklarda kullanılacak ilaçlardan, ilaçların prospektüslerinden, bu hastalıkların ameliyat veya ilâçla tedavisinden, mizaçtan, mizaca etki eden faktörlerden, gıdalardan, gıdaların özelliklerinden, bitkilerden ve bitki terkiplerinden kısaca insan hayatına bağlı olarak tıpla ilgili ve ilişkili hemen her konudan bilgilerin verildiği önemli bir kaynaktır.

Müntahab gerek ele alınan konuları ve gerekse bu konularla ilgili değerlendirmeleri bakımından çağına göre oldukça ileri seviyede bilgilere haizdir. Öyleki Müntahab yazarı kitapta bugünkü modern tıbbın bildirdiği kanser (serâtan)

hastalığından, bu hastalığın teşhis ve tedâvisinden ya da oftalmolojik alanda gözdeki bir illetten mesalâ kataraktan (žufra) (85a-9) bahsetmiş ; bir katarakt ameliyatının nasıl yapıldığını safha safha anlatmıştır. Abdulvehhâb, nöroloji ile ilgili konulardan mesâla kaslardan söz ederken kasları istemli veya istem dışı oluşlarına ya da bulundukları yere göre sınıflandırıp insan bedeninde toplam 529 adet kas bulunduğunu söylemiştir (37b-4). Kardiyoloji ile ilgili konuları mesâla nabız konusunu anlatırken çağına göre çok ileri ve o nispette ilmî olan bilgilerle önce nabzı, basit ve mürekkep diye ikiye ayırmış sonra damarın boşluğuna ve doluluğuna, hareketin ölçüsüne, hareketin zamanına, sükûnun zamanına, damar cirminin keyfiyyetine, damarın kıvamına, nabzın düzenli ve düzensiz oluşuna (v.b) göre ayrı ayrı sınıflandırarak onlarca farklı nabız çeşidi saymış ; nabż-ı münhafız diye alçak( yavaş) nabızdan (54b-12), nabż-ı mütevātir diye iki hareket arasındaki zamanın kısa olduğu nabızdan (55b-13) ve nabz-ı mütefāvit diye iki hareket arasındaki zamanın uzun olduğu nabızdan (5 6a-2)haber vermiştir. Abdulvehhâb, daha sonra hastalık ile insan nabzı arasında ilişki kurarak hangi hastalıkta nasıl bir nabz görüleceğini tespit etmiş meselâ mevcî dediği nabız türünün felçte , zatürriyede ve sirozda (57b-9) ; minşânî adını verdiği nabız türünün verem hastalığında (58a-10) ; nemlî dediği nabzın ise insanın kuvvetten düştüğü ve ölümünün yaklaşmış olduğu anda (58b-7) görüldüğünü söylemiştir. Sektenin anlatıldığı kısımda ise insan dübüründeki bir damara dokunmakla insanın ölüp ölmediğini kesin olarak anlaşılabileceğini belirterek otopsi tekniğinde yeni bir yol açmıştır.

Abdulvehhâb bin Yusuf , eserinde diğer konuların yanında hastalıkların tedavisinde kullanılmak üzere hazırlanan tılâlar, tiryaklar, kurslar, süfûflar, matbûhlar gibi ilaçlarla bu ilâçların terkiplerinden, farmakolojik özelliklerinden ve kullanım alanlarından bahsederek deneysel tıp alanında da muasırlarından geri olmadığını göstermiştir.22_{Botanik bilimi açısından bakıldığında ise Müntahab, bitki}

türleri, çeşitleri ve bitkilerin özellikleri bakımından da son derece zengin bir muhtevaya sahiptir. Öyleki eserde adı başka kaynaklarda geçmeyen kimi bitkilerin

22 _{Şerafeddin Sabuncuoğlu, (1999) , Mücerreb-Nâme, Hazırlayan İlter Uzel-Kenan Suveren, Ankara:}

de bulunduğu yüzlerce bitki çeşidinden söz edilmiş , bu bitkilerin özellikleri ile basit ve mürekkep (kompoze) ilâç olarak hangi alanlarda kullanılacağı belirtilmiştir.

Müntahab’ta bu ve benzeri konulardan bahsedilmesi, hastalıkların teşhis ve tedavisi ile ilgili bilgiler verilmesi, hele bu bilgiler verilirken Batılı tıp bilginlerinden Gelenos, Hipokrat ; İslâm tıp bilginlerinden Ali bin Zeyn ve Muhammed bin Zekeriyā er Râzî’nin kaynak gösterilmesi onun ne kadar ilmî ne kadar ciddî ve tarafsız hazırlandığını gösterir. Gerçekte de İbn-i Sinâ’dan sonra İslâm dünyasının yetiştirdiği en büyük hekimlerden biri olarak kabul edilen ve eserleri asırlarca, “bilhassa ‘El-Hâvî’ adlı eseri yaklaşık beş asır süresince üzerine önemli bir bilgi eklenmeden23_{” Batı’da ve Doğu’da ders kitabı olarak okutulan Er Râzî hem}

çağdaşlarını hem de kendisinden sonra gelenleri etkilemiş, eserleriyle onlara örnek olmuştur . Bir tıp bilgin olarak Er Râzî’nin bu etkisini Müntahab yazarında da görmek mümkündür. Abdulvehhâb her ne kadar eserin adını açık olarak zikretmese de Müntahab’ı yazarken Er Râzî’nin “El-Hâvî fi’t-Tıbb” ını da gözden geçirmiş tarfe gibi, vaca-ı mafasıl gibi, sekte gibi kimi hastalıklarla bu hastalıkların teşhisi ve tedavisinde El-Hâvî’yi esas almıştır. Abdulvehhâb, İstiska ve vaca-ı mafasıl gibi birçok hastalığı teşhis ve tedavi ederken de Gelenos’un görüşlerine itibar etmiş ; onun uygulamalarından yararlanmıştır.

Abdullvehhâb bin Yusuf, Müntahab’da eski Yunan tıbbında “humoral patoloji” İslâm tıbbında “Ahlât-ı Erba’a” denilen ve esası insan bedenindeki demevî [sanquine], safravî [choleric], sevdavî [melencholic] ve balgamî [phlegmatic] hıltların dengeli bir vaziyette bulunması prensibine dayanan mizaçtan yani “sağlıklı olmak”tan bahsetmiş sonra hıltlardan birisinin eksik veya fazla olmasına göre vücuttaki dengenin nasıl bozulduğunu ve bunun sonucunda hangi hastalıkların ne gibi belirtilerle (semptomlarla) ortaya çıktığını örnekleriyle anlatmıştır.

Abdullvehhâb bin Yusuf, Müntahab’da ayrıca vücuda kuvvet veren gıdaların, mevsimlerin ve çevrenin insan vücudu üzerindeki muhtemel etkilerinden söz etmiş, böylelikle mizacı etkileyen dış sebepleri ortaya koymuştur.

Kitāb-ı Müntahab, mükemmel surette tertip ve tanzim olunmuş, şekil ve muhteva kompozisyonuna önem verilerek hazırlanmıştır. Eser, makâlelerden

(konulardan) meydana gelmiştir. Makâleler, fasıllardan (bölümlerden) ; fasıllar da bâblar (alt bölüm), kısımlar ve cinslerden oluşmuştur. Bir birine göre çok yakın özellikler gösteren ve bir türden olan bir organdan örneğin gözden ya da gözün bir illetinden söz edilmişse bâb veya cins ; aynı cinsten olanların bütününden örneğin reǿįslerden (kalp ve mide gibi temel hayatî organlardan) söz edilmişse kısım adı kullanılmıştır.

Müntahab’da 10 makâle ve bu makâleleri oluşturan 103 fasıl vardır. 6. makâledeki 10. fası l da kendi içerisinde altı bâba ayrılmıştır.

Konularına Göre Müntahab’ın Bölümleri : 1. Birinci makâle (umūr-ı ŧabįǾįyye)

kitāb-ı müntaħabuñ evvelki maķālesinde umūr-ı ŧabįǾįyyeyi bildürelüm bu maķāle yedi faśldur

1. evvelki faślında ŧıbbuñ ĥaddini 2. ikinci faślında erkānı

3. üçünci faślında mizācı 4. dördünci faślında aħlāŧı 5. bişinci faślında aǾżāyı 6. altıncı faślında ķuvāyı

7. yidinci faślında umūr-ı ŧabįǾįyyenün baķıyyesini bildürelüm. 2. İkinci makâle (teşrįĥ)

kitāb-ı müntaħabuň ikinci maķālesinde teşrįĥi bildürelüm ve bu maķāle on bir faśldur

1. evvelki faślında süñüklerüň teşrįĥini 2. ikinci faślında siñirlerüň teşrįĥin

3. üçünci faślında ĥareketsüz ŧamarları 4. dördünci faślında müteĥarrik ŧamarları 5. bişinci faślında Ǿażalı yaǾnį saçanaķları 6. altıncı faślında derinüň teşrįĥin

7. yidinci faślında aǾżā-yı mürekkebeyi ve evvel dimāġı ve iki gözi ve ki ķulaġı

9. ŧoķuzuncı faślında öykeni ve yüregi 10. onuncı faślında baġırı ve ödi ve ŧalaķı

11. on birinci faślında aǾżā-yı mürekkebenüň baķıyyesini bildürelüm 3. Üçncü makâle (insān bedeninüň aĥvāli )

üçünci maķālesinde insān bedeninüň aĥvālini esbābıla ve aña delālet iden Ǿalāmetlerile bile bildürelüm ve bu maķāle biş faśldur

1. evvelki faślında śıĥĥati

2. ikinci faślında żarūriyyāt-ı sitteyi 3. üçünci faślında esbāb-ı mumrıžayı

4. dördünci faślında mizāc cihetinden bedene delālet iden Ǿalāmetleri 5. bişinci faślında aħlāŧ cihetinden bedene delālet iden Ǿalāmetleri bildürelüm

4. Dördüncü makâle (nabż ve ķārūre)

dördünci maķālede nabżı ve ķārūreyi bildürelüm bu maķāle altı faśldur 1. evvelki faślında nabżuñ beśāyıŧlarını

2. ikinci faślında nabżuñ mürekkeb envǾāların 3. üçünci faślında bevlüñ levnlerin

4. dördünci faŝlında bevlüñ ķıvamın ve rāyiĥāsın 5. bişinci faŝlında bevlüñ ŧurılıġın ve bulanuķlıġın 6. altıncı faślında rüsūb bildürelüm

5. Beşinci makâle (saĥįĥ kişilerüñ tedbįri ve marį ż kişilerüñ Ǿilācı)

bişinci maķālede śaĥįĥ kişilerüñ tedbįrini ve marį ż kişilerüñ Ǿilācın vech-i külliyile beyān idelüm ve bu maķāle on faśldur

1. evvelki faślında yimek ve içmek tedbįrin 2. ikinci faślında riyāżet ve delk

3. üçünci faślında istiĥmāmuñ tedbįrin

4. dördünci faślında uyımaġuñ ve uyımamaġuñ tedbįrin 5. bişinci faślında yıluñ dört faślı mūcebince tedbįrini

6. altıncı faślında yüklü ve emzüklü Ǿavretüñ ve genç oġlancuķlaruñ tedbįrin 7. yidinci faślında büyük oġlanlaruñ ve yigidlerüñ ve ķırġullaruñ ve ķocalaruñ tedbįrin

8. sekizinci faślında ħastalaruñ Ǿilāçlarını 9. ŧoķuzuncı faślında faśdı ve ĥacāmatı

10. onuncı faślında ķuśmaġı ve ishāli ve iĥtiķānı bildürelüm 6. Altıncı makâle (başda olan Ǿilletler)

altıncı maķālede başda olan Ǿilletleri bildürelüm ve bu maķāle on dört faśldur

1. evvelki faślında śudāǾyı yaǾnį baş aġrısını 2. ikinci faślında sersāmı

3. üçünci faślında mālįħūlyāyı 4. dördünci faślında śarǾayı 5. bişinci faślında sekteyi

6. altıncı faślında fālici 7. yidinci faślında raǾşeyi 8. sekizinci faślında laķveyi 9. ŧoķuzuncı faślında zükāmı

10. onuncı faślında gözüñ Ǿilletlerini bildürelüm ve bu faśl altı bābdur 10a. evvelki bābda remedi yaǾnį göz aġrısını

10b. ikinci bābda ŧurfeyi bildürelüm 10c. üçünci bābında žufrayı

10d. dördünci bābında sebeli

10e. bişinci bābında ķıl biten gözüñ Ǿilācını

10f. altıncı bābında bāsaruñ yaǾnį görmekligüñ żaǾįflıġın 11. on birinci faślında ķulaġuñ Ǿilletlerini

12. on ikinci faślında burınuñ Ǿilletlerini

13. on üçünci faślında dil şişdügin ve dişler ėti şişdüginüñ Ǿilletlerini 14. on dördünci faślında ħavānį ķı yaǾnį boġmayı ve veremüǿl lehātı yaǾnį boġuz ŧuşınuñ şişdügiñ bildürelüm

7. Yedinci makâle (aǾżālarda Ǿārıž olan Ǿilletler)

kitāb-ı müntaħabuñ yidinci maķālesinde gögüzden göbege degin aǾżālarda Ǿārıž olan Ǿilletleri beyān idelüm ve bu maķāle on sekiz faśldur

2. ikinci faślında źātü’r-reyi yaǾnį öykencügi 3. üçünci faślında sill ve zātü’lcenb

4. dördünci faślında rebvi yaǾnį żıķuǿn nefesi

5. bişinci faślında ħafaķānı yaǾnį yürek oynamaġın 6. altıncı faślında nefs[i]-dem yaǾnį ķan tükürmegi 7. yidinci faślında żaǾf-ı mėǾdeyi

8. sekizinci faślında ġaşyı yaǾnį göñül dönmegi 9. ŧoķuzuncı faślında maġsı yaǾnį śancuyı 10. onuncı faślında fuvāķı yaǾnį ınçķuruġı

11. on birinci faślında ĥayżı ve ishāli 12. on ikinci faślında zeĥįri yaǾnį nigi 13. on üçünci faślında ķulıncı

14. on dördünci faślında ķarında düriyen ķurtları 15. on bişinci faślında baġır aġrısın

16. on altıncı faślında istisķāyı 17. on yidinci faślında ŧalaġı

18. on sekizinci faślında yaraķānı bildürelüm 8. Sekizinci makâle (ķalan aǾżālaruñ marażı )

kitāb-ı müntaħabuñ sekizinci maķālesinde ķalan aǾżālaruñ marażını bildürelüm ve bu maķāle on faśldur

1. evvelki faślında iki bögregüñ aġrısın 2. ikinci faślında meŝānenüñ marażını

3. üçünci faślında maķǾadanuñ yaǾnį suġranuñ marażların 4. dördünci faślında zekerüñ ve ħāyalaruñ marażlarını 5. bişinci faślında fıtķı yaǾnį debeligi

6. altıncı faślında cimāǾ eksüldügin

7. yidinci faślında Ǿavretlere mensūb Ǿilletleri

8. sekizinci faślında nıķrisi yaǾnį ķurnabalıġı ve Ǿırķuǿn-nesāyı ve vacǾı’l-mefāśılı yaǾnį bendükçe aġrısı ve’l-ĥadebe yaǾnį gözlülügi

9. ŧoķuzuncı faślında devālįyi

9. Dokuzuncu makâle (bedenüñ ŧaşra yüzinde olan Ǿilletler)

kitāb-ı müntaħabuñ ŧoķuzuncı maķālesinde bedenüñ ŧaşra yüzinde olan Ǿilletleri beyān idelüm ve bu maķāle on iki faśldur

1. evvelki faślında saǾfeyi bildürelüm

2. ikinci faślında dāǿü’ŝ-ŝǾalbı yaǾnį dilkü rencin ve dāǿü’l-ĥayye yaǾnį ılan rencin

3. üçünci faślında behaķı 4. dördünci faślında baraśı 5. bişinci faślında cüźāmı

6. altıncı faślında uyuzı ve giciyügi 7. yidinci faślında ŝerāyı yaǾnį ķızamuķı 8. sekizinci faślında çiçegi ve ĥaśbeyi 9. ŧoķuzuncı faślında evrāmı yaǾnį şişleri 10. onuncı faślında seraŧānı

11. on birinci faślında ħanāzįri yaǾnį doñuzbaşını

12. on ikinci faślında ĥummayātı yaǾnį ısıtmaları bildürelüm 10. Onuncu makâle (eŧǾime ve eşribe)

onuncı maķālede istiǾmāl olan eŧǾimeyi ve eşribeyi beyān idelüm ve bu maķāle on faśldur

1. evvelki faślında dāneleri

2. ikinci faślında ėti ve yumurdayı

3. üçünci faślında südi ve südden ĥāśıl olanları 4. dördünci faślında tereleri

5. bişinci faślında yimişleri

6. altıncı faślında reyhānları ve ŧį bleri

7. yidinci faślında aşa giren ot yā süg ķurucaların 8. sekizinci faślında aşuñ aĥvālin

9. ŧoķuzuncı faślında ħamįrleri ve şarābları ve bekmezleri 10. onuncı faślında perverdeleri ve yaġları bildürelüm

BİRİNCİ BÖLÜM

DİL İNCELEMESİ

1. 1.

Kitab-ı Müntahab-ı Fi’t-Tıb XV. yüzyılın başlarında okunaklı ve harekeli bir nesihle yazılmış, hem Uygur hem de Arap imlâsının özelliklerini bir arada bulunduran eserdir. Eserde, Uygur yazı geleneğinin etkisiyle ünlüler harflerle belirtilmiş, kalın sıradan kelimelerde ” kullanılmış, p (» ) ( —3bÚ¾3šÓ*Ú¾Ó­ ķaplayupdur 38a-13) ve ç (Ã) ÚdÓ2Ó« (150b-9) olarak yazılmış; bazı ekler de gövdeden ayrı ( Úp32 ëӝÚìÅ« 31a-4), ( ëӎÅd3MÓ¼ ëӎUÓÔ 73b-13) ( ÚsŎ ÓëJÓ2 91b-6), ( všìÅdÓ*ÚI32 ëÓ#Úd3­ 100a-10) kullanılmıştır. Arap ve Fars yazı geleneğinin etkisiyle ünlüler yazılmamış, kalın sıradan kelimelerde (’) kullanılmış, ekler ise kelimenin gövdesine bitişik ( Úpӝ3š3 31a-6 ), ( ÚdÓ*ÚI3Ó#Úd3­ 86b-13 ) yazılmıştır

Bu birbirinden farklı imlâ özellikleri dolayısıyla ünlülerin yazılışları belli bir kurala bağlanamamakta, metin içerisindeki bir kelimenin ünlüsü zaman zaman köke bitişik zaman zaman da kökten ayrı yazılmaktadır. Bir imlâ düzensizliği olarak karşımıza çıkan bu durum bizi, hem devrin imlâ anlayışı hakkında bir karşılaştırma ve değerlendirme yapmak, hem de yazı dilinde meydana gelen fonetik değişmeler ile imlâ özellikleri arasında münasebet kurmak bakımından, imlâ özelliklerini ayrı bir bölüm halinde incelemeye sevketmiştir.

Bu sebeple metnimizdeki bütün Türkçe kelimelerin kök ve ekleri ile Arapça ve Farsça kelimelerdeki eklerin ünlülerinin nasıl yazıldığı tespit edilmiş, böylece genel imlâ anlayışının belirlenmesine gayret gösterilmiştir.

1. 1. 1. Kelime köklerinde ünlülerin yazılışı 1. 1. 1. 1. (a) Ünlüsünün yazılışı

1) ön seste

ön seste (a) ünlüsünü göstermek için üstünlü elif, medli elif , çekmeli elif ve çekmeli medli elif kullanılmıştır.

a) Üstünlü elif ( Ó« ) ile yazılışı v2ÅÓ« acı 100a-5

ëÓšÓLÓÅÚ×2ÅÓ« acıt- 87a-3 ÚoÅ*Ú2Ó« açlık 50a-6

ÚdÓ2Ó« aç- 150b-9 dÅÓ*ÚI3ÓžÓ« aġacuķ 138b-3 Ú—3dӞӫ aġar- 53a-11

ÚgÅLÚ¼ ÅœÚdӞӫ aġardıl- 92b-10 3u*Ú­Ådڐӫ aġrıķlu 87b-11 ÚeŞӫ aġız 53b-3 ëӝڞӫ aġca 129a-3 Úd3MÓ¼ÚdŞӫ aġırlan- 75a-13 ÚożÚdŞӫ aġırlıķ 53b-1 Ú—Ådڞӫ aġrı- 112b-1 Ú—3œÅdڞӫ aġrıt- 150a-8 ÚdÓ•Ó« aħ- 137b-6 Ú‚Ó« aķ 82a-13 ÚoÓ¦Úd3BÚ­Ó« aķśur- 137b-6 vÅ2 3œÚd3ŽÚ­Ó« aķśurt- 82a-3 ÚoÓ¦ÚdÓ×Ú­Ó« aķtar- 71a-11

Úd3¼3dÓ×Ú­Ó« aķtarul- 99a-6 ÚdÓ*Ó¼Ó« al- 75a-1 ëÓ¼Ó« ala 40a-7 Úoӝڼӫ alçaķ 55a-1 ÓbÚIÅ*ÚIӝڼӫ alçaķlıķ 57b-12 ÚdÓ¼ Ó—3bÚ¼Ó« aldur- 72b-8 vÅõ×Ú¼Ó« altı 46a-1 Úsżӫ alın 22a-13 ÚgÅLÚ×¼Ó« altmış 22b-12 ëÓ½Ó« aña 99a-10 ÚsÅšÓ*ŝÚìÓ« ancılayın 71a-9 vÅõžÓbìÓ« andaġı 58b-2 Ú‹Ú3bÚìÓ« anduź 109a-3 Úp3ìÓ« anuñ 68b-13 Ó—Ó« ara 27b-6

ÓbÚI32Ó—Ó« aracuķ 30a-10 vÅGżӗӫ aralıķ 35a-1 Úœ—Ó« ard 43a-2 ÚÃ3œ—Ó« arduç 126b-8 ÚdÓ*ÚI323Ë—Ó« arucuķ 113b-3 ëÓ­Ú—Ó« arķa 66a-11 œ3u¦Ú—Ó« armud 154b-11 Ú— 3œÅ—Ó« arıt- 158b-3 Ús3­Ú—Ó« arķun 84b-13 ëÓÄÚ—Ó« arpa 111b-5 ÚdÓÔÚ—Ó« art- 53b-3 Úo3ÔÚ—Ó« artuķ 90a-10 Ú—3d3ÔÚ—Ó« artur- 155b-8 ÚÃ3ËÓ« avuç 106a-8 ÚoÓ*Ú²Ó« aylaķ 29b-8 Úp3ž3œÚdŲӫ ayır- 85b-3 3ËdÚ²Ó« ayru 46b-7 ëÓ²Ó« aya 32b-4 ˆÓuÚ²Ó« ayva 98a-2 Ú— 3bÚ­Ú“Ó« azraķ 78b-11

b) Medli elif ( ¬ ) ile yazılışı v2Ŭ acı 90a-10 w œÅ¬ ad 25a-2 ڍ¬ aġ 34a-11 w dÅڞ¬ aġrı 79a-11 3už¬ aġu 13b-10 Úsӭ߬ aķ- 82a-11 ÚgLÅÚì—Ŭ arın- 91b-4 ëÓGÓ–¬ aşaġa 30b-11 ëÓ²¬ aya 38b-3

c) Çekmeli elif (Ø« ) ile yazılışı ÚÊÓbÚìØ« andan 33b-10

d) çekmeli medli elif ß:« ile yazılışı ëÓ*Ú2ß:« açla 65b-8

wœßÅ:« ad 33b-10 Úd3GÅ2:ß« acıġ- 53b-8 Úo32ß:« açuķ 48a-5 ÚÂÓœ:ß« adam 53b-8 ëÓ•:ß« aħ- 48a-5 Ú‚:ß« aķ 156b-3 Ú‰:ß« al 59b-6 ˆÓbÚG3*Ú­3—:ß« aruķluġ 21a-8 ÚÊUӎ:ß« asan 137b-11 Ú‘ß:« aş 158b-8 3u²:ß« ayu 122a-3 2) iç seste

iç sesteki (a) ünlüsünü göstermek için üstün, üstünlü elif, üstün ve çekmeli elif ile kullanılmıştır.

a) Üstün Ófl ile yazılışı Ú Ӝ:« adam 53b-8

Ú—3dӞӫ aġarur 53a-11 ÚgÅLÚ¼ ÅœÚdӞӫ aġardılmış 92a-9 Úoӝڼӫ alçaķ 55a-1

ÓbÚIÅ*ÚIӝڼӫ alçaķlıķ 57b-12 ÚÊÓbÚìØ« andan 33b-10 ëÓGÓ–¬ aşaġa 69b-6 ÚoÓ*Ú²Ó« aylaķ 29b-8 ÚgLÅÚMÓ*ÔÚdŲӫ ayırtlanmış 65a-2 ëÓGÓLÚ¼Ó“Ó« azalmaġa 133b-4 — 3bÚ­Ú“Ó« azraķ 78b-11 Úp3IӎÚdGÅӏ baġırsaķ 44a-2 ëÓšÓLÚIAÅӏ başıķmaya 140b-12 ÚdÓ*ÚMÓ¾2Å çıbanlar 53a-8

ÚÊÓö²Å« ılan 9b-7 Ú‚Ód²Å« ıraķ 71a-3 ÚgLÅÚMÓ*ڎ²Å« ıslanmış 124b-1 vŽÅIÅÚMÓ­ ķanķı 128b-11 ëÓ2ÓdÓ­ ķaraca 82b-1 vžÅÓbÚìdÅÅÓ­ ķarın 72a-8 ëӝÚìdÅÓ­ ķarınca 58a-7 vÅõ×Ó­ ķatı 50a-6 ÚsÓ*ڞ3« oġlan 133a-1 ÚeIÅӎ saķız 142a-3

ÚoӎڦdÅÓ# śarımsaķ 134b-11 Ú‚3uÓ# śavuķ 46a-13

Óœ3ušÓ# śayuda 41b-8 ÚoÓ¦ÓuÅ# sıvamaķ 121b-5 ëÓMGÅ*ÅIÓ¦ÚeŽÅ sızmaķlıġına 61b-9 ÚoÓ–3« uşaķ 142a-5

Úd3ìÓ“3Ë« uzanur 84b-5 ëӎeÅGÅÓ² yaġız 52b-10 ÚsõIÓ² yaķın 70b-3

v2Å3—3bÚMÓ² yandurucı 143b-10 yÚÂÅœÚdÓ² yardım 158b-13 ÚoÓLÚMÓ*ÚG²ÅÅ yıġlanmaķ 118a-6 ÚsÓ*²Å yılan 134a-13

b) Üstünlü elif Ó« ile yazılışı ÚÃUӞӫ aġaç 84a-7

ÚdžÅUӏ baġır 14b-5 Úe3ŽÚžUӏ baġsuz 128a-11 ÚÊÓbÚì—ÅUÓJÅ bıñarından 85a-13 ÚÂUÓ2 çam 142a-3

ÚÊUÓ­ ķan 159a-1

ÚpӝšÅ–ÅUÓ­ ķaşıyıcek 137a-2 3Ë—UÓ# śaru 59b-5

vÅõ¹UÓ¹ ŧaŧı 53a-8 Úq–ÅUÓ² yaşıl 137b-10 ëÓ*ŲUÓ² yayıl 62a-7 ”ÅÓbÚì—ÅUÓ² yarındası 85b-8 c) Üstün ve çekmeli elif Ø« Ófl ile yazılışı

ëӎdÅ3I–ÅØUӏ başıķurısa 140b-13 3) Son seste ve tabanlarda

son sesteki (a) ünlüsünü göstermek için üstün, üstünlü elif ve üstünlü he kullanılmıştır.

a) Üstün Ófl ile yazılışı Ó—Ó« ara 27b-6

b) Üstünlü elif Ó« ile yazılışı «ÓdÓ­ ÅÈ Å—3bÚ*ӏ baldurıķara 112b-9 vŲUÓM­Å ķına-yı 101a-11

c) Üstünlü he ÁÓ ile yazılışı ëӝڞ¬ aġca 129a-3

ëÓ½Ó« aña 99a-10 ëÓ­Ú—Ó« arķa 66a-11 ëÓÄÚ—Ó« arpa 111b-5 ˆÓuÚ²Ó« ayva 98a-2 ëÓ²Ó« aya 32b-4 ëÓ2ÓdÓ­ ķaraca 82b-1 ëӝÚìdÅÓ­ ķarınca 58a-7 ëÓBÅ­ ķıśa 142b-4 ëӝڼeÅ­Å ķızılca 103a-11

ëÓ23u­ ķoca 7a-3 ëӞÚd3½3Ë« onurġa 22a-9 ëÓÔÚ—3« orta 42a-10 ëÓMŽÅ sına 100b-13 ëӁÚdŽÅ sırça 75a-6 ëӎUÔ tasa 73b-13 ˆÓdÚA¹Å ŧışra 32a-8 ëӁ3Ë« uça 24b-12 ëÓLÓ¼ 3Ë« ulama 22a-4 ëӝÚì3Ë“3« uzunca 121b-4 1. 1. 1. 2. (e) Ünlüsünün yazılışı

ön seste (e) ünlüsünü göstermek için üstünlü elif, medli elif kullanılmıştır. 1) ön seste

a) Üstünlü elif ( Ó« ) ile yazılışı vŝÓL3½Úrӏӫ ebemgümeci 123b-1 ëÓ*½ÅÓ« egile 36a-12

v½Å3bÚMÓ*Ú½Ó« eglendügi 61b-11 dÅÚ½Ó« egri 85b-4

võAÚ½Ó« ekşi 53a-12

ÅÅõÚ‰Ó« elli 38a-4 ëӎڽӫ eñse 26a-13 3uJÓ²Ó« eyegü 24b-6 vŽÅ3u²¬ eyüsi 65a-9

b) medli elif (¬ ) ile yazılışı ÚdÓ¦¬ emer 133b-11

2) iç seste

İç sesteki (e) ünlüsünü göstermek için üstün ve üstünlü elif kullanılmıştır. a) Üstün Ófl ile yazılışı

Úpӏ beg 77b-3 Úpӏ beg 116b-5 Úqӏ bel 117a-6 uÒ*ӏ bellü 11a-3

ëÓÇÚ½3bÚMӏ bendükçe 123a-1 Ú“ÓdÅ birez 73a-9 ëÓJÓ2 çeñe 81b-10 vŦÅÚd½ÅÓœ degirmi 62b-5 ëÓMJÅ3¼Óœ delük 26a-10 Úe½Å Óœ deñiz 46b-1 ëÓÄ Óœ depe 39b-6 ÚÊ—ÓÅ œ derin 85b-5 ÈÅ—Å Óœ deri 38a-12 ÚpÓLÓ–3œ döşe- 74a-2 vŝÓL3½Úrӏӫ ebemgümeci 123b-1 3u*Ú½3eÚ¦Ó« emzüklü 67a-4

3uJÓ²Ó« eyegü 24b-6

ÚsŽÅÓd3Ó½ geçür- 85a-12 ÚdÓ¼Ód3×Ó½ getür- 80a-5 ˆÓœuÓ½ gevde 51a-11 3ËdÓ¼«Å ilerü 28b-11 vÅõÓ¼«Å iley 30a-6 ˆÓdÚJÓ½ kekre 153b-8 ÓbÚ½ÓœÚd3LÓ½ kemürdek 40b-7 Ú„Óœ—3« ördek 118b-10 vÅMÓJÚ²3Ë« öyken 42a-1 Úpӝڦ3—3« örümcek 40a-11 ÚpÓ¦ÚdJÅӎ segir- 64b-9 ÚÊÓœÚdJÅӎ sekirden 25a-2 ÚeJÅӎ sekiz 38a-1 ÚsӎÚJӎ seksen 125b-10 Úd3M*Åӎ selin- 72b-6 ÚpӎÚdJŎŠsiñirsek 41b-6

b) Üstünlü elif Ó« ile yazılışı 3u½UÓš3½ güyegü 157b-13 3) Son seste ve tabanlarda

son sesteki (e) ünlüsünü göstermek için üstün, üstünlü he, çekmeli he, üstün ve çekmeli he kullanılmıştır.

a) Üstün Ófl ile yazılışı ōÓbÚMŎӗÚuÓ2 çevresindaġı 27b-12 Ó3u²ÓdÚԜŠditreyü 59a-8

ÚpÓLÓ–3œ döşemek 74a-2 ÓÊÓ« ene 58b-5 ÚpÓLÓMڎӫ esnemek 53a-6 Ób JÚ*3½ gölgede 85a-7 ÚdÓMÚš3½ göyner 14a-13 Ú—3bӼū ile 16b-12 vÅÓ×Ú–Å—Å« irişte 119a-6 ÚdÓ×ڎ«Å ister 77a-12 ÚrÓšÓ*ÚÔd3²3Ë« üyürütleyem 3a-8 võJÓLÓ*Úš²Å yiylemegi- 72a-3 b) Üstünlü he ÁÓ ile yazılışı ëÓ*Å bile 5a-3 ëÓ¼ÚdÅ birle 108a-9 ëÓÇÚ½3bÚMӏ bendükçe 21b-6 ëӝڼ3dÚJ3 bögrülce 118a-12 ëÓJÓ2 çeñe 26a-2 ëÓÄ Óœ depe 39b-6 ëӎڽӫ eñse 23b-7 ˆÓœuÓ½ gevde 51a-11 ˆÓd3½ göre 71a-5 ëÓ2Ú“3u½ gözce 30b-9 ëÓ¼«Å ile 16b-10 ëӝÚì«Å ince 30b-10 ëÓMÚJ²«Å igne 85a-11 ëÓMÓ½ kene 81b-6 ˆÓdÚJÓ½ kekre 153b-8 ëÓMڎÓì nesne 141b-4 ëӝìÅ nice 34b-7 ëÓLÚ*3J3Ž sögülme 119a-10 c) çekmeli he ile yazılışı

ØëÚì«Å ince 41b-11

d) üstün ve çekmeli he ile yazılışı ØëÓJÓ2 çeñe 24a-1

1. 1. 1. 3. (ı) Ünlüsünün yazılışı 1) ön seste

Ön sesteki (ı) ünlüsünü göstermek için esreli elif, esreli elif ve ye kullanılmıştır.

a) Esreli elif ( Å« ) ile yazılışı Úoӝ¼Å«Å ılıcaķ 74a-13

Úoż«Å ılıķ 46b-1 Úoӝ¦Å«Å ımıcaķ 147a-3 vŞÅ3d3Iڝì«Å ınçķuruġ 98a-13 ÚoӝŽÅ«Å ısıcaķ 115b-9 ëÓ*ÚIӝŽÅ«Å ısıcaķla 103b-13 Úd3MŽÅ«Å ısınur 53a-6 vÅҎūŠıssı 83a-2 ÚsŽÅÓbÓ*ڎ«Å ıslat- 83b-6 ÚgLÅÚMÓ*ڎ«Å ıslanmış 63a-6 Úd¹Å«Å ıŧır 131b-2

b) Esreli elif ve ye | Å« ile yazılışı ÚÊÓö²Å« ılan 9b-7

Ú‚Ód²Å« ıraķ 71a-3

ÚgLÅÚMÓ*ڎ²Å« ıslanmış 124b-1

2) iç seste

İç sesteki (ı) ünlüsünü göstermek için esre kullanılmıştır. a) Esre Åfl ile yazılışı

ÚgÅLÚ×¼Ó« altmış 22b-12 Úp3ž3œÚdŲӫ ayır- 85b-3 ÚdžÅUӏ baġır 14b-5 Úp3IӎÚdGÅӏ baġırsaķ 44a-2 ëÓ*IŝÅ*ӏ balçıķ 121b-5 ÚÊbÅÓLÚI–ÅQӏ başıķ- 140b-13 3uIڝŏ bıçķu 22a-12 ÚÊÓbÚì—ÅUÓJÅ bıñar 85a-13 Úd3Mż3u bulın- 29b-12 Úp3ì—Å3u burın 8a-1 ÚdÓ*ÚMÓ¾2Å çıban 53a-8 vÅG3¾Å2 çıbuġ 24a-10

ÊÓbÚIÓ¦ÚdGÅ2Å çıġır- 116b-9 wbÅGÅ2Å çıġıt 155a-8 ëӝÚìdÅÓ­ ķarınca 58a-7 ëӝڼeÅ­Å ķızılca 103a-11 vŲUÓM­Å ķına 101a-11 ÚqžÅÚd­Å ķırġıl 67b-6 ëÓBÅ­ ķıśa 142b-4 Úp3G3¦ÓÅe­Å ķızamuġ 136a-13 ÚÚ—3—Óe­Å ķızar- 84b-12 ëӝڼeÅ­Å ķızılca 103a-11 ÚeIÅӎ saķız 142a-3

ÚsGŎŠsıġın 96b-4 ÚoÓLÚMŎ sın- 45a-10 ëÓMŽÅ sına 100b-13 Úo3MŎ sınuķ 68a-13 ÚoÓ¦ÓuÅ# śıvamaķ 121b-5 Úo²ÅÓuŽÅ sıvayıķ 62b-10 Ú‚uÅ#ÅÅ śıvıķ 48a-1 ëÓ² bÅÚìdÅÚš#Å śıyrındı 62a-13 ÚoӝÚìdÅÚšŽÅ sıyrıncaķlıķ 51a-9 Ú—3œ3ËeŽÅ sızu 125b-3

Ú—3—3bÚMšÅ¹ ŧındır- 120a-13 ˆÓdÚA¹Å ŧışra 32a-8 ëÓMÅI3¹ ŧoķın- 84a-7 ëӎeÅGÅÓ² yaġız 52b-10 vŎõ Óœ ÚÊ—ÅUŲ yarındası 85b-8 Úq–ÅUÓ² yaşıl 137b-10 ëÓ*ŲUÓ² yayıl- 62a-7 ÚoÓLÚMÓ*ÚG²Å yıġlan- 118a-6 ÚÊ3uGÚ*Ų yılġun 108b-4 ÚÊÓbÚIÓLÓ*Úš²Å yıyla- 92b-2 3) Son seste ve tabanlarda

son sesteki (ı) ünlüsünü göstermek için esre, çekme ve esreli ye ve esre ve esreli ye kullanılmıştır.

a) Esre Åfl ile yazılışı

XÅÚ¼Ó« altı 6a-12 dÅÚ½Ó« egri 85b-4

b) Çekme ve esreli ye Íõ yazılışı vÅõžÓbìÓ« andaġı 58b-2

vÅõ×Ú¼Ó« altı 46a-1

vÅõ×Ó­ ķatı 50a-12 vÅõҎӲ yassı 84b-5 c) Esre ve esreli ye Í Åfl ile yazılışı

vÅ2Ŭ acı 90a-10 w —ÅÓ« arı 93b-11

vŲ3u­ ķoyı 141a-4 vÅÒBÓ² yaśśı 26a-12* 1. 1. 1. 4. (i) Ünlüsünün yazılışı

1) ön seste

Ön sesteki (i) ünlüsünü göstermek için esreli elif, esreli elif ve ye kullanılmıştır.

a) Esreli elif ( Å« ) ile yazılışı ÚëŠiç 32a-7 ëӁ«Å iç- 118b-13 3ËdÓ2«Å içerü 33a-1 ÚsŽÅÓd32«Å içür- 100a-9 vŽŠ3œ«Å idügi 47a-7 ÚsÓ½«Å iken 158b-13 Å„«Å iki 85b-1 ÚgLÅÚMÓ*½Å«Å ikilenmiş 26a-8 ÚsšÅÓ*½Å«Å ikileyin 14b-8 ÚsŽÅÓ—3bÚ¼«Å ildür- 85b-3 ëÓ¼«Å ile 16b-10 3ËdÓ¼«Å ilerü 28b-11 vÅõÓ¼«Å iley 30a-6 ÚpÅ*²«Å ilik 115b-1 vŽÅ3œ«Å idügi 47a-7 ÈÅbÅÚ¦«Å imdi 98b-4 ÚdÓì«Å in- 29a-13 ëӝÚì«Å ince 41b-11 Úp32 ëӝì«Å incecük 31a-4 ÚdšÅÚì«Å incir 153a-10 Úp3MJÅ3Úì«Å incük 115a-11 ÚsÓ½«Å iñen 87b-13 ëÓ–—Å«Å iriş- 121b-6 vÅÓ×Ú–Å—Å« irişte 119a-6 Å®«Å it 90a-7 Ú—Óœ«Å it- 54b-5 b) Esreli elif ve ye | Å« ile yazılışı

ëÓMÚJ²«Å igne 85a-11 ÚpÅ*²«Å ilik 115b-1 ëÓJ*ÅÚᲫŠiplige 59a-9 Åd²«Å iri 65a-5 Ú„dŲ«Å iriñ 139b-9 ÚX²«Å it 77b-1 2) iç seste

İç sesteki (i) ünlüsünü göstermek için esre , esre ve esreli ye kullanılmıştır. a) Esre Åfl ile yazılışı

ëÓ*Å bile 5a-3 Ú“ÓdÅ birez 73a-9 ëÓ*Å birle 108a-9 ÚdšÅ2ÅÚd2Å circir 118a-10 vMÅ2Å çini 104b-2 vŦÅÚd½ÅÓœ degirmi 62b-5 Úe½Å Óœ deñiz 46b-1 ÚÊ—ÓÅ œ derin 85b-5

v–Å œÅ dişi 21a-12

Úp3½3ušÅ½Å giciyügüñ 136a-5 ëÓ²3d½Å girü 20b-11 ÚZ£Å hiç 83b-4 ÚgLÅÚMÓ*½Å«Å ikilenmiş 26a-8 ÚsšÅÓ*½Å«Å ikileyin 14b-8 ÚpÅ*²«Å ilik 115b-1 ëÓ–—Å«Å iriş- 121b-6 vŝŽŠkiçi 58a-8 ÚpÚ3MAŽŠkişinüñ 94b-8 ÚdÓ*ӝڼ3uŎ sivülce 53a-9 ÚÊÅbÚ½3Ë« öñdin 97b-12

ÚÊÓbÚMJÅ3M½Å3« üginükinden 133a-11

b) Esre ve esreli ye Í Åfl ile yazılışı ÚqšÅ bil 137b-7

ÚÊÓbÚJӝšÅ2 çiçekden 137a-12

ÚdšÅ2ÅÚd2Å circir 118a-10

3) Son seste ve tabanlarda

son sesteki (i) ünlüsünü göstermek için esre, esreli ye, çekme ve esreli ye, esre ve esreli ye kullanılmıştır.

a) Esre Åfl ile yazılışı Å„«Å iki 85b-1

ÅV½Å gibi 17a-5

vÅMÅÚš²Å yiyni 137b-2 ÚpÚ3MAŽŠkişinüñ 94b-8 b) Esreli ye ÅÈ ile yazılışı

vŏÅÚd½Å kirpi 86b-11

c) Çekme ve esreli ye Íõ yazılışı võAÚ½Ó« ekşi 53a-12

ÅÅõÚ‰Ó« elli 38a-4 vÅõJڎӫ eski 65a-9

d) Esre ve esreli ye Í Åfl ile yazılışı ÈÅ—Å Óœ deri 38a-12

v–Å œÅ dişi 21a-12

vÅ2ÅUÓL3JÚLӏӫ ebemgümeci 123b-1 ÈÅdÅÚ½Ó« egri 45a-3

vŽÅ3œ«Å idügi 47a-7 ÈÅbÅÚ¦«Å imdi 98b-4 vÅAŽŠkişi 71b-12 vŝÅÓ½ keçi 90b-6 vŝŽŠkiçi 58a-8 vŽŠbÅÚL–Å şimdiki 2a-8 ÅvÅÅMÚš²Å yiyni 137b-2 1. 1. 1. 5. (o) Ünlüsünün yazılışı 1) ön seste

Ön sesteki (o) ünlüsünü göstermek için ötreli elif ve elif, ötre,vav kullanılmıştır.

a) Ötreli elif «Ð ile yazılışı ÚsÓ*ڞ3« oġlan 133a-1 Ú„3dÓ*ÚI3ÚMÓ*ڞ3« oġlancuķlaruñ 67-5 ÚoÓL­Å3« oķımaķ 64b-10 ÚÃ3Ë—3« oruç 41b-9 ëÓÔÚ—3« orta 42a-10 ÚoÓ¦Úd3Ô3« oturmaķ 65b-13 Úe3Ô3« otuz 73b-4 ÚoÓ¦ÚË3« ovmaķ 107b-5 ÚsŽÅ Ó— 3œÚË3« ovdurasın 134a-8

b) Elif, ötre,vav 3Ë« ile yazılışı ëÓ¼ œÅ3Ë« od 107b-1

Ú‰3Ë« ol 11b-7 Ú—3u¼3Ë« ol- 100a-4 Úd3M¼Å3Ë« olınur 19a-11 ÚgLÅÚM3¼3Ë« olunmış 84a-13 ëӎÚeÓLÚ¼3Ë« olma- 91b-8 Úe3¦3Ë« omuz 32a-12

ÚÊ3Ë« on 48b-5 ëÓ*½Å3Ë« oñıla 140b-2 ëӞÚd3½3Ë« onurġa 22a-9 Ú®3Ë« ot 123b-13 ÚoÓ¦3Ë« ovmaķ 64b-2 ÚdÓMÚ²3Ë« oyna- 99a-6 2) iç seste

İç sesteki (o) ünlüsünü göstermek için ötre ve ötreli vav kullanılmıştır. a) Ötre Ðfl ile yazılışı

3u*3­Úd3­ ķorķulu 53a-8

b) Ötreli vav ÐË ile yazılışı vžõÓbÚGÓ*Ôd3ž3u boġurtlaķdaġı 22b-5 ÅsŲ3u boyın 64b-12

vÅGõ*Ú­3u2 çoķlıķ 52b-3 vŲ3u­ ķoyı 141a-4

ëÓM­ÅÓ“3u­ ķozaķ 42a-10 ëÓM­Åu3¹ ŧoķına 84a-7 3u¼3u¹ ŧolu 56a-7

1. 1. 1. 6. (ö) Ünlüsünün yazılışı

Ön sesteki (ö) ünlüsünü göstermek için ötreli elif ve elif, vav, ötre kullanılmıştır.

1) ön seste

a) Ötreli elif «Ð ile yazılışı Ú„3d3ŽÚ½3« öksürük 92a-12 Úd3¼3« ölür 94b-12 ÚpÓLÚ¼3« ölmek 80b-1 3u¼3« ölü 99a-8 vÅLÅ3¼3« ölüm 58a-10 Ú„Óœ—3« ördek 115a-8 ÚdÓÔÚ—3« ört 84b-6 3ËdÚÔ3« ötrü 45b-13 vÅ2Å3dÚÔ3« ötrüci 59b-6

b) Elif, vav, ötre 3Ë« ile yazılışı Úœ3Ë« öd 43a-5 vŽ 3Ë« ög 138b-1 ÚÊÓbÚJÓL3½3Ë« ögümek 71b-12 ˆÓbӝڽ3Ë« ökçede 25a-7 Ú„3Ë« öñ 23b-12 ÚÊÅbÚ½3Ë« öñdin 97b-12 vÅMÓJÚ²3Ë« öyken 42a-1 võJÅ3ÚMÓJÚ²3Ë« öykencük 8a-9

2) iç seste

İç sesteki (ö) ünlüsünü göstermek için ötre ve ötreli vav kullanılmıştır. a) Ötre Ðfl ile yazılışı

ëӝڼ3dÚJ3 bögrülce 118a-12 Úd3M*Å3 bölinür 29a-4 gLÅÚ*3½3œ dögülmiş 90a-7 ÓbÚ–3œ döşde 38a-1 ÓbÓJÚ*3½ gölge 85a-7 ëÓ2Úe3½ gözce 30b-9 ëÓš3½Úe3½ gözgüye 82a-1

b) Ötreli vav ÐË ile yazılışı Úp3¼ 3u bölük 26b-8

Ú®—3Ëœ dört 38a-3

1. 1. 1. 7. (u) Ünlüsünün yazılışı 1) ön seste

Ön sesteki (u) ünlüsünü göstermek için ötreli elif ve elif, vav, ötre kullanılmıştır.

a) ötreli elif 3« ile yazılışı õÓbÚM323« ucundaġı 30a-11 ÚoÓ–3« uşaķ 142a-5 Úo3*ÚI3MÓ²3« uyanuķluķ 66a-12 Ú—3dÓ²3« uyar- 150a-6 3u¥Ú²3« uyħu 53a-13 3uIÚ²3« uyķu 156a-10

ëӎ²ÓÓbÚI3*Ú²3« uyluķdayısa 125b-5 Úp3GÓL²Å3Ë« uyımaķuñ 6b-12 ÚgLÅÚA3²3« uyuşmış 63a-11 ÚÊ3Ë“3« uzun 146b-11 ëӝÚì3Ë“3« uzunca 121b-4

b) Elif, vav, ötre 3Ë« ile yazılışı ëӁ3Ë« uça 24b-12

ëÓLÓ¼ 3Ë« ulama 21b-3 Úd3AÓ¼ 3Ë« ulaş- 30a-6 3u¼3Ë« ulu 34a-6

Ú—3—3Ë« ur- 137b-1 Ú‘3Ë« uş 121b-6 ÚoÓ–3Ë« uşaķ 32a-8 ëÓMÓ²3Ë« uyan- 105b-1