T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
DOĞU DİLLERİ VE EDEBİYATLARI ANABİLİM DALI ARAP DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜ
BELAĞAT İLMİNE GÖRE TÜREMİŞ KELİMELERİN YAPILARI
İBRAHİM ABO ALİ
YÜKSEK LİSANS TEZİ
DANIŞMAN
Yrd. Doç. Dr. Şerafettin YILDIZ
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Ö ğ re n c in in Adı Soyadı
IBRAHIM ABO ALI Numarası 144209011006
Ana Bilim / Bilim Dalı Doğu Dilleri ve Edebiyatları / Arap Dili ve Edebiyatı Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Yrd.Doç.Dr. Şerafettin YILDIZ
Tezin Adı
BELAĞAT İLMİNE GÖRE TÜREMİŞ KELİMELERİN YAPILARI
ÖZET
Arapça Kurân-ı Kerîm'in dilidir. Bundan dolayı bu alanda âlimler Arapça’ya ilgi göstermişler ve onu korumuşlardır. Arapça’yı nahvi hatadan korumak ve onun temellerini sağlamlaştırmak için bu alanda birçok kitap ve dergi kaleme almışlardır. Onların çalışmaları ve araştırmaları sonraki nesiller için yollarını aydınlatan bir ışık kaynağı olarak görülmektedir.
Sonradan gelen nesiller ise seleflerinin yolunu tutmuşlardır. Onlar için yapılan bu çalışmalar kıymeti inkâr edilemez bir özene sahip olmuştur. Bu büyük şerefi elde etmek için ben de bu yolu izlemeye gayret göstermeye çabaladım. Çalışmamız,”Nehcül Belağat” kitabında kullanılan türemişlerin gizli delaletini siyak bağlamında açıklamaya dayanmaktadır. Bu kitabı seçmemizdeki en temel sebep belagat ve fesahatin gerekliliği hakkında çokça bilgi bulunması ve söylediği her sözün yerli yerinde olmasıdır. Aynı zamanda dil yönünden birçok kanunun bulunması ve buna ek olarak sanatsal ustalığın bütün ayırt edici özellikleri kendisinde tecelli etmesidir. Bu kitapta beni hayran bırakan şey; lafızları seçimindeki dikkat ve bu lafızları ifade etmedeki mükemmel İçeriğindeki etkileyici delaletleri kapsayan ibarelerin İnceliği-Ki bu inceliğe fesahat ve beyan ile ilgili şeyleri şahit tutmuştur. Bu konuyu seçtim (Arapçada türemişlerin belagat yönünden delaleti).
Tüm buhnlarla birlikte sigaların fonetik yönden delaletlerini, mecazi yönden alakalarını zikretmeye ve bunu yaparken Arapça’da belaği, nahvi ve sarfi olarak aralarından nasıl bir bağlantı var onu açıklamayı hedefledik. Bu babların hepsi haddi zatında başlı başına bir ilimdir. Fakat aralarında farklılıklar da olsa hepsi asıl olarak Arap dilinin ilimlerindendir.
T. C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü
Ö ğ re n c in in
Adı Soyadı IBRAHIM ABO ALI Numarası 144209011006
Ana Bilim / Bilim Dalı Doğu Dilleri ve Edebiyatları / Arap Dili ve Edebiyatı Programı Tezli Yüksek Lisans Doktora
Tez Danışmanı Yrd.Doç.Dr. Şerafettin YILDIZ Tezin İngilizce Adı
STRUCTURE OF THE WORDS EMERGED FROM THE SCIENCE OF RHETORIC
SUMMARY
Being the language of the holy Quran, Arabic has been preserved by valuable books and folders written by experts in Arabic in the aim of strengthening this precious language and protecting it from solecism and extinction. Therefore a lot of researches were written to lead and guide the next generations.
As the descendants followed the ancestors carrying the torch of preserving the language and providing undeniable studies I stepped up in the way they had moved in before hoping to achieve the honored success of raising the value of Arabic. Thus I dedicated this research to focus on "The Inherent Denotation of the Derivatives" in their context. The reason why I chose this valuable book is the fact that it has the essence of eloquence and fluency. Furthermore it is considered to be a genuine works of art with the creativity in choosing the best vocabularies that show the excellence and elitism of context.
By choosing this subject I shed light on the denotation of the structure and its phonetical and metaphorical relations as to show the coherence of Arabic texts both synthetically and grammatically in the fields of Music, Morphology, Grammar, Declension and structure. As every unit seems to be a different field though, they are all combined in one body.... Arabic.
I
ﺔﻣﺪﻘﻤﻟا
راﻮﻧﺄﺑ ﮫﺋﺎﯿﻟوأ بﻮﻠﻗ ﻦﯾز يﺬﻟا ﺪﻤﺤﻟا ﺮﺷ ﮫﺋﺎﺒﺣأ راﺮﺳأ ﻰﻘﺳو ،قﺎﻓﻮﻟا ﻟ ﺎًﺑا ﺬﯾﺬ وﺪﻟا يأ ﻲﻓ نﺎﺴﻧﻹا ﻢﻠﻌﯾ ﻼﻓ ،قﺎﻔﺷﻹاو ﻞ َﺟﻮﻟا ﻦﯿﻔﺋﺎﺨﻟا بﻮﻠﻗ مﺰﻟأو ،قاﺬﻤﻟا ﻦﯾوا ﻻو ﺐﺘﻛ ﻲﻓ ﻟا ﻰﻠﻋ ضاﺮﺘﻋا ﻻو ،ﮫِﻟﺪﻌﺒﻓ ﺐﻗﺎﻋ نإو ،ﮫﻠﻀﻔﺒﻓ ﺢﻣﺎﺳ نﺈﻓ ،قﺎﺴﯾ ﻦﯿﻘﯾﺮﻔﻟا ﱢيأ ﻚﻠﻤ ا .قﻼﺨﻟ ﮫﻟ ،ﮫﻟ ﻚﯾﺮﺷ ﻻ هﺪﺣو ،ﷲ ﻻإ ﮫﻟإ ﻻ نأ ﺪﮭﺷأو ﻮھو ،ﺪﻤﺤﻟا ﮫﻟو ﻚﻠﻤﻟا ﻋ ﻞﻛ ﻰﻠ ﺷ ءﻲ مﺎﺛﻵا ﻲﻘﻟو هﺮﻣأ ﻦﻋ ﺮﺒﻜﺗ ﻦَﻣ ﱠلذو ،مﺎﻀﯾ ﻼﻓ ﮫﺑ ﺰﺘﻋا ﻦَﻣ ﱠﺰﻋ ٌﮫﻟإ ،ﺮﯾﺪﻗ . ﮫﺒﯿﺒﺣو ﮫﻘﻠﺧ ﻦﻣ ﮫﯿﻔﺻو ،ﮫﻟﻮﺳرو ﷲ ﺪﺒﻋ اًﺪﻤﺤﻣ ﺎﻨﻌﯿﻔﺷو ﺎﻧﺪﯿﺳ نأ ﺪﮭﺷأو ﺗﺎﺧ ، ﻢ ُﺟ يﺬﻟا ،دﻮﮭﺸﻤﻟا مﻮﯿﻟا ﻲﻓ ،دﻮﻤﺤﻤﻟا مﺎﻘﻤﻟﺎﺑ صﻮﺼﺨﻤﻟا ،ﮫﺋﺎﯿﻔﺻأ ﺪﯿﺳو ،ﮫﺋﺎﯿﺒﻧأ ﻊﻤ ﻓ ﮫﯿ .ﮫﺋاﻮﻟ ﺖﺤﺗ ءﺎﯿﺒﻧﻷا .ﺰﯾﺰﻌﻟا هﺮﺳ ﷲ سﺪﻗ نﺎﮭﺒﻨﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻲﺨﯿﺷ ﻦﻋ ﻰﺿﺮﺗأو :ﺪﻌﺑو ﺔﻐﻟ ﻲھ ﺔّﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔﻐﻠﻟﺎﻓ ،ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔﻐﻠﻟﺎﺑ ﻢﯾﺮﻜﻟا ناﺮﻘﻟا ﺔﻐﻟ ﺖﻧﺎﻛ ﺎﻣﺪﻨﻋ ﺳﻹا او ،مﻼ نآﺮﻘﻟ ﺎﮭﺘﻧﺎﻜﻣو ﺎﮭﺘﻤﯿﻗ ﺰﯾﺰﻌﺗ ﻲﻓ ﻚﻟذ ﻢھﺎﺳو ،ﺔﻔﯾﺮّﺸﻟا ﺔّﯾﻮﺒﻨﻟا ﺚﯾدﺎﺣﻷاو ،ﻢﯾﺮﻜﻟا ﻋ ا ﺪﻨ بﺮﻌﻟ ﺔﻐﻠﻟا بﺎﺑرأ ﻢﺘھا ،ﻲﺑﺮﻌﻟا نﺎﺴﻧﻹا ﺔﯾﻮھ و ةﺰﯿﻣ ﻲھ ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔﻐﻠﻟاو ﻦﯿﻤﻠﺴﻤﻟاو ﻌﻟا ﺔﯿﺑﺮ ﺎھؤﺎﻤﻠﻋو ا ﻚﻟذ ﻲﻓ اﻮﻔّ ﻟأ ﺎھﺪﯿﻌﻘﺗو ﺎﮭﺘﺳاردو ﺎﮭﻧﺄﺸﺑ ﺔﯾﺎﻨﻌﻟاو ﺎﮭﯿﻠﻋ ظﺎﻔﺤﻟﺎﺑ ﺐﺘﻜﻟ ﻠﺠﻤﻟاو ،تاﺪ ﻼﻌﺸﻣ ﻢﮭﺗﺎﺳاردو ﻢﮭﺛﺎﺤﺑأ ﺖﻧﺎﻜﻓ ،ﺄﻄﺨﻟاو ﻦﺤﻠﻟا ﻦﻣ ﺎﮭﺘﯾﺎﻤﺤﻟ ﻢھﺪﮭﺟ ﻞﻛ اﻮﻟﺬﺑ و ﺘﺴﯾ ﮫﺑ ﺊﯿﻀ ﮫﻟﻻز ﻦﻣ نﻮﻔﺸﺗﺮﯾو ﻢﮭﻣﻮﻠﻋ ﮫﻨﻣ نﻮﻘﺘﺴﯾ ﺎﯾﺮﺛ ﺎﻨﯿﻌﻣو ،ﻢھﺪﻌﺑ تءﺎﺟ ﻲﺘﻟا لﺎﯿﺟﻷا . ﺞ ﮭﻧ نﻮﺛﺪ ﺤﻤﻟا ﻊ ﺒﺗا ﺎﮭﻧﺄ ﺷ ﺎ ﮭﻟ ،ةﺪ ﻋ تﺎ ﺳاردو ثﺎ ﺤﺑأ ﻢ ﮭﻟ ﺖ ﻧﺎﻜﻓ ،ﺢﻟﺎ ﺼﻟا ﻢﮭﻔﻠ ﺳ رﺪ ﻟا اﺬھ ﻲﻓ ﺔﻄﯿﺴﺑ ةﻮﻄﺧ ﺚﺣﺎﺒﻟا مﺪﻘﺗ ﺪﻗو ،ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔﻐﻠﻟا ﺔـﻣﺪﺧ لﺎﺠﻣ ﻲﻓ ﺎﮭﻟﺎﺠﻣو ﺮ ﯿﻨﻤﻟا ب ﺳاردو ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا ﺔ ﻣﺪﺧ ﻲ ﻓ ﮫ ﻣﺎﻤﺘھا ﻞ ﻛ ﻞ ﻌﺠﻓ ،ﻢﯿ ﻈﻌﻟا فﺮ ﺸﻟا اﺬ ھ ﻞ ﯿﻧ ﻲ ﻓ ً ﺎﻌﻤط ،ﺎﮭﺘ ﻜﻟا تﻻﻻﺪﻟا ﺢﯿﺿﻮﺘﺑ ﻢﺘﮭﺗ ﮫﺘﺳارد ﺖﻧﺎـﻜﻓ ا يﺬﻟا ﺎﮭﻗﺎﯿﺳ رﺎطإ ﻲﻓ تﺎﻘﺘﺸﻤﻠﻟ ﺔﻨﻣﺎـ ﻓ ﺖﻠﻤﻌﺘﺳ ﮫ ﯿ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ ﺔ ﻏﻼﺒﻟا ﺞﮭﻧ ﯿ ﻀﺘﻘﻣ ةﺮﻓﻮ ﻟ ﻮ ھ بﺎ ﺘﻜﻟا اﺬ ﮭﻟ يرﺎ ﯿﺘﺧا ﺐﺒ ﺳ نﺎ ﻛو ﻲ ﻏﻼﺑ ﺞﮭﻨ ﺑ تﺎ ﻤﺟ ﻰ ﻠﻋ ﻞﻤﺘ ﺷاو ﮫ ﻘﻘﺣوﻻإ ﺔ ﻏﻼﺒﻟا ضاﺮ ﻏأ ﻦ ﻣ ً ﺎ ﺿﺮﻏ عﺪ ﯾ ﻢ ﻠﻓ ،ﮫﯿﻓ ﺔﺣﺎﺼﻔﻟاو ﺔﻏﻼﺒﻟا ﻊ ﯿ ا ﮫﺗدﺎﻣ ءﺎﻨﻐﻟ ﻚﻟﺬﻛو ،ﺎﺒﯾﺮﻘﺗ ﺔﻏﻼﺒﻟا ءﻮﺿ ﻲﻓ ءﺎﻨﺒﻟا ﻎﯿﺻ ﮫﻧا ﻰﻠﻋ ةوﻼﻋ ،ﺔﯾﻮﻐﻠﻟ ﻧ ﯿﻓ ﻲﻨﻓ ﺺ ﮫ ﻜ ﺷﺎﺑ ﻲ ﻨﻔﻟا عاﺪ ﺑﻹا ﺺﺋﺎ ﺼﺧ ﮫ ﯿﻓ ﺖ ﻠﺠﺗ ﺚ ﺤﺑ وا بﺎ ﺘﻛ ﻲ ﻓ ﻊ ﻤﺠﯾ ﻻﺎﻣ عاﺪﺑﻻا ﺎﯾاﺰﻣ ﻦﻣ ﺎﮭﻟﺎ ةﻮ ﻗو ،ظﺎﻔﻟﻷا رﺎﯿﺘﺧﺎﺑ ﺔﯿﻟﺎﻋ ﺔﻗد ﮫﯿﻓ ﻆﺣﻮﻟ ﺪﻘﻓ ،ﻊﯿﻓﺮﻟا بدﻷا ﻲﻓ ﺔﻓﺎﻛ ﺎﮭﻧﻮﻨﻓو ﺳ رو ،ﺎﮭﻜﺒ ﻲ ﻗ ھﺪﻣ تﻻﻻد ﻰﻠﻋ ﮫﺗارﺎﺒﻋ ﺖﻠﻤﺘﺷا ﺚﯿﺣ ﺎﮭﺘﻏﺎﯿﺻ ةدﻮﺟو ،ﺎﮭﻧﻮﻤﻀﻣ ﺪﮭ ﺷ ﺐ ﯾﺮﻏ ﻖﺳﺎﻨﺗو ﺔﺸ .نﺎﯿﺒﻟاءﺎﻤﻠﻋ و ﺔﺣﺎﺼﻔﻟا ﻞھأﺎﮭﯿﻓ ﮫﻟ
II ﻣو ﻲﻘﻠﻌﺘﻟ ﻲﻨﻣ ﺔﺒﻏﺮﺑ ﻻوأ نﺎﻜﻓ (تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺔﺳارد) عﻮﺿﻮﻤﻟا اﺬﮭﻟ يرﺎﯿﺘﺧا ﺎﻣأ ﻲ ﺘﺒﺤ ﺴﻗ ﻲ ﻓ ﻞ ﺿﺎﻔﻟا يذﺎﺘ ﺳأ ﻦﻣ ﮫﯿﺟﻮﺘﺑ ﻚﻟذ نﺎﻛ ﺎﯿﻧﺎﺛ ،ﺎﻌﻣ ﺔﻏﻼﺒﻟاو ﻮﺨﻨﻟاو فﺮﺼﻟا ﻢﻠﻌﺑ ﺔ ﻐﻠﻟا ﻢ ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا – ﺔ ﻌﻣﺎﺟ قﻮﺠﻠ ﺳ \ ﺎ ﯿﻧﻮﻗ ذﺎﺘ ﺳﻷا ﻮﺘﻛﺪ ﻟا ر فﺮ ﺷ ﻦﯾﺪ ﻟا زﺪ ﻠﯾ ﺪ ﻌﺑ ﺔ ﺸﻗﺎﻨﻣ ﻷا ﺮ ﻣ ﻊ ﻣ ةﺬﺗﺎﺳأ ﻢﺴﻘﻟا نﺎﻛ يأﺮﻟا ﻮھ ﺚﺤﺒﻟا لﻮﺣ ﺔﯿﻨﺑأ ،تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺎﮭﺘﺳاردو ًﺎﯿﻟﻻد ﻲﻓ رﺎطإ ﺎﮭﻣاﺪﺨﺘﺳا :ﻮھ ﺚﺤﺒﻟا ناﻮﻨﻋ نﺎﻜﻓ ،ﮫﯿﻓ ﺖﻠﻤﻌﺘﺳا يﺬﻟا ﺎﮭﻗﺎﯿﺳو
ًﺎﯿﻏﻼﺑ ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔﻐﻠﻟا ﻲﻓ تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺔﻟﻻد)
(
III
ﻪﺠﻬﻨﻣو ﺚﺤﺒﻟا ﺔﻄﺧ
نﺎ ﻛ ﺚﺤﺒﻟا اﺬھ ﻲﻓ ﻲﺠﮭﻨﻣ ﻣ عﻮ ﺿﻮﻤﻟا ﺮـ ﻛذأ ﻻوأ :ﻲﻟﺎ ﺘﻟﺎﻛ ﻚ ﻟذو ،اﺪ ﺣﻮﻣ ﺎ ﺠﮭﻨﻣ ﻊ ھﻷ ﺮﻛﺬ ﻟﺎﺑ ضﺮ ﻌﺗأ ﻢ ﺛ ﻦ ﻣو ،ﻢﮭﺗﺎ ﻈﺣﻼﻣ و ءﺎﻤﻠﻌﻟا ءارآ ﺮﻛذأ ﺪﻌﺑو ،ﮫﺘﯿھﺎﻣو ﮫﻔﯾﺮﻌﺗ ﻢ ﺛ ﮫ ﺘﯿﻤ .ﺔﻏﻼﺒﻟا ءﻮﺿ ﻲﻓ ﮫﺘﻟﻻد جﺮﺨﺘﺳأو ﺔﻏﻼﺒﻟا ﺞﮭﻧ ﻦﻣ ﺪھﺎﺸﻟا دروأ :ﻲﻟﺎﺘﻛ ﻲھ ﺎﮭﺘﻌﺒﺗا ﻲﺘﻟا ﺔﻄﺨﻟا ﺎﻣأ ،ﺪﯿﮭﻤﺗ ﻦﻣ ﻻوأ ﻒﻟﺄﺘﯾ ﺚﺤﺒﻟا ﯿﮭﻤﺘﻟا ﺪ :ﻦﯿﻨﺛا ﻦﯾﺮﻣأ ﻲﻓ ﺚﺤﺒﻟا ﻞﻤﺷ لوﻷا : ءارآ ﺮﻛﺬ ﻟ ﺖ ﺿﺮﻌﺗ ﻢ ﺛ ،ﺎﺣﻼﻄ ﺻاو ﺔ ﻐﻟ تﺎﻘﺘ ﺸﻤﻟا ﻒ ﯾﺮﻌﺗ ﻦ ﻋ ﮫ ﯿﻓ ﺖ ﻤﻠﻜﺗ .تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﻰﻨﻌﻣ ﺪﯾﺪﺤﺗ ﻲﻓ ﻢھﺮﻈﻧ تﺎﮭﺟوو ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻲﻧﺎﺜﻟا : .ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻰﻨﻌﻣ ﻲﻓ ءﺎﻤﻠﻌﻟا يأرو ،مﺎﻋ ﻞﻜﺸﺑ ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻦﻋ ﮫﯿﻓ ﺖﻤﻠﻜﺗ ﺗ ﺎﮭﻨﻣ ﻞﺼﻓ ﻞﻛ ﻲﻓ لﻮﺼﻓ ثﻼﺛ ﻚﻟذ ﺪﻌﺑ ﺖﻟوﺎﻨﺗ ﻢﺛ ﻻﺪﻟا ﻦﻣ ﺎﻨﯿﻌﻣ ﺎﺒﻧﺎﺟ ﺖﻟوﺎﻨ ﻢ ﺛ .ﺔ ﻟ .ﺚﺤﺒﻟا اﺬھ ﻲﻓ مﺎﻋ ﻞﻜﺸﺑ عﻮﺿﻮﻤﻟا ﺔﺻﻼﺧ ﺖﻠﻤﺷ ﺔﻤﺗﺎﺨﺑ ﻚﻟذ ﺖﺒﻘﻋأ :لوﻷا ﻞ ﺼﻔﻟا ﺎ ﮭﯿﻔﺧ ﺖ ﻨﯿﺑ نﺄ ﺑ قﺎﯿ ﺴﻟا ﻦﻤ ﺿ تﺎﻘﺘ ﺸﻤﻟا ﺔ ﻟﻻد ﻦ ﻋ ﺚﯾﺪ ﺤﻟا ﮫ ﯿﻓ نﺎ ﻛ ﺎﮭﻤﮭﺒﻣ ﺖﺤﺿوو ﻟﺎﺒﻤﻟا ﺔ ﯿﻨﺑأو ،لﻮ ﻌﻔﻤﻟا ﻢ ﺳاو ،ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢ ﺳا) ﻦ ﻋ ﺚﯾﺪ ﺤﻟا ﺖ ﻟوﺎﻨﺗ ﻞ ﺼﻔﻟا اﺬ ھ ﻲﻓو ،ﺔ ﻐ ﺼﻟاو ﺠﻤﻟا اﺬھ ﻲﻓ ءﺎﻤﻠﻌﻟا ءارآ ﺮﻛذو ﺎﮭﻔﯾرﺎﻌﺗ ﺢﯿﺿﻮﺘﺑ (ﻞﯿﻀﻔﺘﻟا ﻢﺳاو ،ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔ ﻦ ﻣو لﺎ ﻣ ﺚ ﺤﺒﻟا راﺪ ﻣ ﺎ ﮭﯿﻠﻋ ﻲ ﺘﻟا تﺎﻘﺘ ﺸﻤﻟا ﺔ ﯿﻨﺑأ ﺎ ﮭﻨﻣ ﺺﻠﺨﺘ ﺳأو ﺔ ﻟدﻷاو ﺪھاﻮ ﺸﻟا ﺮﻛذأ ﻢﺛ ﻲ ﻓ ﺎ ﻨﯿﺒ .ﮫﯿﻓ تدرو ﻲﺘﻟا قﺎﯿﺴﻟا ﻦﻤﺿ ﺔﯿﻏﻼﺒﻟا ﺎﮭﺘﻟﻻد :ﻲﻧﺎﺜﻟا ﻞﺼﻔﻟا ﺗﻮﺼﻟا ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻦﻋ نﺎﻛ ﮫﯿﻓ ﺚﺤﺒﻟا لﺎﺠﻣ ﺚ ﺤﺒﻟا ﻞﺼﻔﻟا ﻞﻤﺘﺷا ،ﺔﯿ ﻦ ﻋ ﻣ ﻚ ﻟذو ،ﺎ ﮭﺘﯿﻤھأو ﺔﯿﺗﻮ ﺼﻟا ﺔ ﻟﻻﺪﻟا لﻮ ﺣ ﻢ ﮭﺋاراو ﻢﮭﺘ ﺳارد ﻲﻓ ءﺎﻣﺪﻘﻟا ءﺎﻤﻠﻌﻟا رود لﻼ ﺧ ﻦ ﻢ ﺛ ،ﺔ ﻏﻼﺑو نﺎﯿﺑو ﺔﺣﺎﺼﻓ ﻦﻣ ﺎﮭﺑ ﻖﻠﻌﺘﯾﺎﻣو ةدﺮﻔﻤﻟا ﺔﻈﻔﻠﻟا لﻮﺣ ﻢﮭﻔﯿﻟﺎﺗو ﻢﮭﺘﺑﺎﺘﻛ ﺗ ﻦ ﻋ ﺖ ﻤﻠﻜ ﺖ ﻤﻠﻜﺗ ﻚ ﻟذ ﺪ ﻌﺑو ،ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا ﺮﯾﻮ ﻄﺗ ﻲ ﻓ ﺎ ھرودو ةﺎ ﻛﺎﺤﻤﻟا و ﮫﺑﺎ ﺸﺘﻟا ود ﺔ ﯿﻤھأ ﻦ ﻋ ر .ﻊﻣﺎﺴﻟا نذأ ﻲﻓ تاﻮﺻﻷا ﻢﻏﺎﻨﺗو ﮫﺒﯿﻛاﺮﺗو ﺺﻨﻟا ﻞﻤﺟ ﻲﻓ ﺎﻘﯿﺳﻮﻤﻟا :ﺚﻟﺎﺜﻟا ﻞﺼﻔﻟا ﺑ زﺎﺠﻤﻟا ﮫﯿﻓ تﺮﻛذ ،ﺔﯾزﺎﺠﻤﻟا ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻦﻋ ﻢﻠﻜﺘﻠﻟ ﺎﻣﺎﻤﺗ ﮫﺘﺼﺼﺧ ﮫ ﯿﻋﺮﻔ ﺗ ﺎھﺪ ﻌﺑو ﺔ ﻏﻼﺒﻟا ﻢ ﻠﻋ ﻲﻓ ﮫﻌﻗﻮﻣ ﺔﯿﻤھأو ﺔﻟﻻﺪﻟا ءاﺮﺛإ ﻲﻓ هرودو ﻞﺳﺮﻤﻟاو ﻲﻠﻘﻌﻟا ﻦ ﻋ ﺖ ﻤﻠﻜ ھأ تﺮﻛذو ﮫﺘﻓﺮﻌﻓ ﮫﯿﺒﺸﺘﻟا و ﻊﻣﺎ ﺴﻟا ﻰﻠﻋﺮﯿﺛﺄ ﺘﻟا ﺚ ﯿﺣ ﻦ ﻣ ﻰﻨﻌﻤﻟا ءﺎﺤﯾإ ﻲﻓ هرود ﺔﯿﻤ ﺗ ﻚ ﯾﺮﺤ ﻻﺪﻟا ﺎ ﮭﺘﯿﻤھأو ﺎ ﮭﺘﯿھﺎﻣ ﺖ ﻨﯿﺑو ﺎ ﮭﺘﻓﺮﻋو ةرﺎﻌﺘ ﺳﻻا ﻦ ﻋ ﺎ ﻀﯾأ ﺖﻤﻠﻜﺗو .ﻲﻘﻠﺘﻤﻟاﺮﻋﺎﺸﻣ ﻲ ﻓ ﺔ ﯿﻟ .لﺎﺠﻤﻟا اﺬھ
IV ﻲﻔﺧﺎ ﻣ ﺮﺳ ﻒﺸﻛ ﻲﻓ ﺎﮭﺘﯿﻤھأ ﻦﻋو ،ﺎﮭﻣﻮﮭﻔﻣ ﺖﺤﺿوو ﺔﯾﺎـﻨﻜﻟا ﻦﻋ ﺖﻤﻠﻜﺗ ﺔﯾﺎﮭﻨﻟا ﻲﻓ ﺔﻤﮭﺒﻤﻟا ﺔﻟﻻﺪﻟا ﺢﯿﺿﻮﺗو ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻦﻣ ﻲﺘﻟا ﻻ .ﻊﻣﺎﺴﻟا ﻦھﺬﻟ ردﺎﺒﺘﺗ ﻲﻓو :ﺔﻤﺗﺎﺨﻟا ﺞﺋﺎ ﺘﻨﻟا ﻢ ھأ تﺮ ﻛذو مﺎ ﻋ ﻞﻜ ﺸﺑ عﻮ ﺿﻮﻤﻟا ﺔ ﺻﻼﺧ ﻦ ﻋ مﻼ ﻜﻟا ﺖﻠﻤﺷ ﺔﺳارﺪﻟاو ﺚﺤﺒﻟا ﺪﻌﺑ ﺎﮭﯿﻟإ ﺖﻠﺻﻮﺗ ﻲﺘﻟا رﻮﻣﻷاو .
V
Araştırmanın planı ve yöntemi:
Bu araştırmada şöyle bir yöntem belirledik: İlk olarak konuyu içeriğiyle beraber zikredeceğiz. Sonra âlimlerin görüşlerini ve düşüncelerini zikredeceğiz. Sonra konunun önemine değineceğiz. Daha sonra ise Nehcul Belâğa’dan delililleri zikredip bunların nasıl delil olduklarına belâğat açısından değineceğiz.
Uyduğumuz plana gelirsek:
Araştırma ilk olarak girişten oluşuyor. Giriş ise iki kısımdan oluşuyor;
Birinci Kısım: Türemişlerin, lügat ve ıstılah yönünden tarifinden bahsedilecektir. Daha sonra âlimlerin türemişin tarifi hakkındaki görüş ve düşüncelerine değinilecektir.
İkinci Kısım: Genel olarak delaletten ve âlimlerin delalet hakkındaki görüşlerinden bahsedilecektir.
Bundan sonra konuyu üç bölümde ele aldık. Her bölümde delaleti belirli bir yönde inceledik. Bu araştırmada konunun özünü kapsayan bir sonuçla mevzuyu bitirdik.
Birinci bölüm:
Bu bölümü türemişlerin delaletini, siyak dâhilinde anlaşılmayacak yerini bırakmayacak şekilde açıkladık. Aynı zamanda bu bölümde ismi fail, ismi mef’ul, mübalağa sigaları, sıfa müşebbehe, ismi tafdil’in tariflerinin açıklamasına ve âlimlerin bu alandaki görüşlerine değindik. Daha sonra delilleri zikrettik. Bu delillerden araştırmanın konusu olan türemiş sigaları derledik ve bu delillerin, siyak dahilinde geçtiği yerleri belagat yönünden delaletini açıkladık.
İkinci bölüm:
Bu bölümdeki araştırmanın konusu fonetik yönden delalet hakkındadır. Bu bölüm aynı zamanda kadim (önceki) âlimlerin fonetik yönden delalet ve bu delaletin ehemmiyeti hakkında yapmış oldukları çalışmalar ve görüşleri hakkındadır. Buna ise müfret lafız ve bu lafızla alakalı olarak fesahat, beyan ve belagat ile ilgili yazmış olduklarından ulaşıyoruz. Sonra benzeme ve benzeşmeden ve bunların Arapça’nın gelişmesi üzerindeki rollerinden söz ettik. Daha sonra müziğin, cümlelerin tertip ve terkibindeki rolüne ve seslerin işiten kişinin kulağındaki ahengine değindik.
VI
Üçüncü bölüm:
Bu kısmı mecazi yönden delalete ayırdık. Mecazın alt kısımları olan akli’yi ve el-mursel’i zikrettik. Sonra mecazın, delaleti zenginleştirmesindeki rolüne ve belagat ilmindeki konumuna değindik. Daha sonra teşbihten bahsettik, onu tanıtıp teşbihin duyan kişiye olan te’sir ve duyguları harekete geçirmesi yönünde manayı canlandırmadaki büyük rolünü zikrettik. Daha sonra İstiara’yı tanıttık. Mahiyetini ve bu alandaki delalet yönünden ehemmiyetini açıkladık. Manada bulunan sırrı açıklamadaki önemine ve işiten kişinin zihninde kapalılığa neden olan delaleti gün yüzüne çıkarmadaki rolüne değindik.
Sonuç kısmında ise: Genel olarak bu konuyu özetledik, çalışma ve araştırma ile ulaştığımız şeyleri ve önemli sonuçları zikrettik.
1
ﺪﯿﮭﻤﺘﻟا
تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ا ﻦ ﻣو ﺔ ﻨﯾﺎﺒﺘﻣ و ﺔ ﻔﻠﺘﺨﻣ ﻢﻟﺎ ﻌﻟا ﻲ ﻓ تﺎ ﻐﻠﻟ آ ﻟاو ﻦ ﺴﻟﻷا فﻼﺘ ﺧا ﷲ تﺎ ﯾ ،تﺎ ﻐﻠ ﺮﺜﻛا ﺎﮭﻠﻌﺠﯾﺎﻣ ﺎﯾاﺰﻤﻟاو ﺺﺋﺎﺼﺨﻟا ﻦﻣ ﺎﮭﻟ ﻢﻠﻌﻟا تﺎﻐﻟ ﻦﻣ ﺔﻐﻟ ﻞﻜﻟو ﺎﯿﺿو ﺎﻘﻧور ﻦﻋ ء ﯾﺮﻓ ﺎ ﮭﻠﻌﺠﯾو ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا ﺰ ﯿﻤﯾ ﺎ ﻣ زﺮ ﺑأ ﻦ ﻣ قﺎﻘﺘ ﺷﻻا ﺮ ﺒﺘﻌﯾو ،تﺎ ﻐﻠﻟا ﺮﺋﺎ ﺳ ﻲ ﻓ ةﺪ ﺎ ﮭﱢ ﻗدأو ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا مﻮ ﻠﻌﻟا فﺮ ﺷأ ﻦ ِﻣ ﺎ ﻀﯾأ ﺮ ﺒﺘﻌﯾو ،ﺎ ھاﻮﺘﺤﻣ ﻲﻓ ةردﺎﻧ ﺎﮭﯿﻧﺎﻌﻣ ﮭﯿﻠﻋو ، ﺎ ﻦ ﻣ ﺮ ﺳ ﻮ ھو ءﺎﻤ ﺳﻷاو لﺎ ﻌﻓﻷاو ،ﺪ ﺋاﺰﻟاو ﻲﻠ ﺻﻷا ﺔ ﻓﺮﻌﻣ ﻲ ﻓ ﻒﯾﺮ ﺼﺘﻟا ﻢ ﻠﻋ راﺪﻣ ﻣ ﺔﻄﺳاوو ﺎھراﺮﺳأ ﻮ ﮭﻓ ﺎ ھرﺎھدزا بﺎﺒ ﺳأ ﻦ ﻣ ﺎﺒﺒ ﺳو ﺔ ﯿﺑﺮﻌﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا رﻮ ﻄﺗ ﻂﺋﺎ ﺳو ﻦ ـ ﺧ ﻦ ﻣ ،ىﺮ ﺧﻷا ﻢﻟﺎ ﻌﻟا تﺎـ ﻐﻟ ﮫ ﺑ ﺮـﻤﺗ يﺬﻟا ﻲﻗﺮﻟاو رﻮﻄﺘﻟا ﺔـﺒﻛاﻮﻣ ﺎﮭﻟ ﺮﻓﻮﯾ ﺎ ﻣ لﻼ .ﺔﯿﻠﺻﻷا ةدﺎﻤﻟا ﻦﻣ ةﺮﯿﺜﻛ نﺎﻌﻤﻟ ةدﺪﻌﺘﻣ ظﺎـﻔﻟأ ﺔﻏﺎﯿﺻ ﻦﻣ ﮫﻨﻣﺆﯾ 1 -يﻮﻐﻠﻟا ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻖﻗﺪﯾ يﺬﻟا ﻆﺣﻼـ ﯾ ،ﻦﻣﺰ ﻟا ﺚ ﯿﺣ ﻦ ﻣ ﺔﯿﺑﺮـ ﻌﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا ﻢﺟﺎﻌﻣ ﻲﻓ ﺔﻈﻔﻠﻟا هﺬھ ﻲﻓ ﺮﻛﺬ ﯾ ﺮ ﯿﯿﻐﺗ ﺎ ﮭﻟ ﻲ ﻤﺠﻌﻤﻟا ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﻰ ﻠﻋ ﻞﺧﺪ ﯾ ﻢ ﻟ ﺔ ﻤﻠﻜﻟا هﺬ ھ نأ ، بﺎ ﺘﻛ ﻲ ﻓ درو يﺮھﻮﺠﻠﻟ حﺎﺤﺼﻟا ) 1 ( ﻻﺎﻤﺷ و ﺎﻨﯿﻤﯾ ﺔﻣﻮﺼﺨﻟا ﻲﻓو ،مﻼﻜﻟا ﻲﻓ ﺬﺧﻷا قﺎﻘﺘﺷﻻا) :ﮫﻟﻮﻗ ﺪﺼﻘﻟا نوﺪﺑ ( ) 2 ( ﻦﺑﻻ ﺔﻐﻠﻟا ﺲﯿﯾﺎﻘﻣ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ ﺮﻛذو ، سرﺎﻓ ) 3 ( ﻲ ﻓ ﻖﺘ ﺷا لﺎ ﻘﯾ ) :ﮫﻟﻮﻗ اﺬھ ﻲﻓ ةﺮﻣ نﻮـﻜﯾ ﮫﻧﺄﻛ ﺪﺼﻘﻟا كﺮﺗ ﻊﻣ ﻻﺎﻤﺷو ﺎﻨﯿﻤﯾ ﺬﺧأ يأ ،تﺎﻣﻮﺼﺨﻟا ﻲﻓو مﻼﻜﻟا اﺬھ ﻲﻓ ةﺮﻣو ﻖـﺸﻟا ( ) 4 ( يﺮﺸﺨﻣﺰﻟا مﺎﻣﻻا ﻦﻋ درو و ) 5 ( ﮫﻟﻮﻗ ﺔﻏﻼﺒﻟا سﺎﺳأ ﮫﺑﺎﺘﻛ ﻲﻓ (1) يﺮَھ ْﻮ َﺠْﻟا ﮫﻠﯿﺒﺳ ﻲﻓ تﺎﻣو ناﺮﯿﻄﻟا لوﺎﺣ ﻦﻣ لوأ ﺮﺼﻧ ﻮﺑأ ،يﺮھﻮﺠﻟا دﺎﻤﺣ ﻦﺑ ﻞﯿﻋﺎﻤﺳإ ، ّيﻮﻐﻟ ﻤﺋﻷا ﻦﻣ ﺔ ) 000 -393 ـھ 000 -1003 م ،( ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ : ناﺪﻠﺠﻣ حﺎﺤﺼﻟا ـھا . ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا 1 / 313 . (2) يﺮھﻮﺠﻟا دﺎﻤﺣ ﻦﺑ ﻞﯿﻋﺎﻤﺳإ بﺎﺘﻛ رﻮﻔﻐﻟا ﺪﺒﻋ ﺪﻤﺣا ﻖﯿﻘﺤﺗ حﺎﺤﺼﻟا ﻢﻠﻌﻟا راد ،رﺎّ ﻄﻋ ﺔﯿﻧﺎﺜﻟا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،توﺮﯿﺑ ﻦﯿﯾﻼﻤﻠﻟ 1979 م 4 / 1503 . (3) سِرﺎﻓ ﻦﺑا ﺔﻐﻠﻟا ﺔﻤﺋأ ﻦﻣ :ﻦﯿﺴﺤﻟا ﻮﺑأ ، ّيزاﺮﻟا ﻲﻨﯾوﺰﻘﻟا ءﺎﯾﺮﻛز ﻦﺑ سرﺎﻓ ﻦﺑ ﺪﻤﺣأ بدﻷاو ) 329 -395 ـھ 941 -1004 م ( ﮫﻔﯿﻧﺎﺼﺗ ﻦﻣ : و ، ءاﺰﺟأ ﺔﺘﺳ ﺔﻐﻠﻟا ﺲﯿﯾﺎﻘﻣ ﻢﻠﻋ ﻲﻓ ّﻲﺒﺣﺎﺼﻟا ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ـھا . ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا 1 / 193 . (4) ﺔﻌﺒﻄﻣ ،نورﺎھ مﻼﺴﻟا ﺪﺒﻋ ﻖﯿﻘﺤﺗ ﺔﻐﻠﻟا ﺲﯿﯾﺎﻘﻣ ﻢﺠﻌﻣ ،سرﺎﻓ ﻦﺑ ﺪﻤﺣا ﻦﯿﺴﺤﻟا ﻮﺑأ ،ﺔﯿﻧﺎﺜﻟا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،ﺮﺼﻤﺑ ﻲﺒﻠﺤﻟا ﻲﺑﺎﺒﻟا ﻰﻔﻄﺼﻣ 1970 م 3 / 171 .2 كﺮ ﺗو ،ﻻﺎـ ﻤﺷو ﺎﻨﯿﻤﯾ ﺬﺧأ يأ ﺔﻣﻮﺼﺨﻟا ﻲﻓ و مﻼﻜﻟا ﻲﻓ ﻖﺘﺷا ) :قﺎﻘﺘﺷﻻا ﻰﻨﻌﻣ ﻦﻋ ﺎ ﮭﯿﻓ ﻰ ﻀﻣ ةﻼـ ﻔﻟا ﻲ ﻓ ﻖ ﯾﺮﻄﻟا ﻖـ ﺘﺷاو ﺪ ﺼﻘﻟا ( ) 6 ( ِﻔﻟا فﺮ ﻌﯾو ، ُﺮﯿ َزو ا يدﺎ ﺑ ) 7 ( ﻲ ﻓ ﻂﯿﺤﻤﻟا ﮫﺳﻮﻣﺎﻗ ﺔﻣﻮ ﺼﺨﻟا ﻲ ﻓو مﻼ ﻜﻟا ﻲ ﻓ ﺬ ﺧﻷا و ،ءﻲﺸﻟا ﻖﺷ ﺬﺧأ) :ﮫﻧﺄﺑ قﺎﻘﺘﺷﻻا ﺔﻤﻠﻜﻟا ﻦﻣ ﺔﻤﻠﻜﻟا ﺬﺧأ ﺎﻀﯾأ ﻮھو ،ﻻﺎﻤﺷو ﺎﻨﯿﻤﯾ ( ) 8 ( . ﻼﯿﺒ ﺳ اوﺬ ﺨﺗا ﺎﮭﺑﺎﺤ ﺻأو ﻢﺟﺎ ﻌﻤﻟا ءﺎ ﻤﻠﻋ نا ﺮ ﻛذ ﺎﻤﻣ ﻆﺣﻼﻧ ﺮﻌﺗو ﺪ ﯾﺪﺤﺘﻟ اﺪ ﺣاو ﻲ ﻔﯾ ﻨﺘﻌﯾ اﻮﻧﺎ ﻛ ﻢﺟﺎـ ﻌﻤﻟا بﺎﺤ ﺻأ نأ ﻮھ ﻚﻟذ ﻲﻓ ﺐﺒﺴﻟاو ،قﺎﻘﺘﺷﻼﻟ ﻲﻤﺠﻌﻤﻟا ﻰﻨﻌﻤﻟا نﻮ ﻘ ﺾ ﻌﺑ ﻦ ﻋ ﻢﮭ ﻀﻌﺑ ﺔ ﻐﻠﻟا ﺬ ﺧﺄﺑ نوﺮ ﺒﺘﻌﯾ اﻮﻧﺎ ﻜﻓ ،ﻢﮭﻨ ﻣ نوﺮ ﺒﺘﻌﯾو ﻦﯿﻈﻓﺎ ﺤﻤﻟا ﺐھﺬ ﻣ .ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﻦﻣ ﻢھرﻮﺼﻋ ءﺎﻨﺑأ ﻦﻣ ﺎھﺬﺧأ ﻦﻣ ﻰﻟوأ 2 ﻲﺣﻼﻄﺻﻻا ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻦﯾﻮﻐﻠﻟا ﻦﻣ ﻮﺤﻨﻟاو ﺔﻐﻠﻟا ﻞھأ ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﺪ ﯾﺪﺤﺗو ﻒ ﯾﺮﻌﺗ ﻲ ﻓ اﻮ ﻔﻠﺘﻠﺧا ﻦﯿﯾﻮ ﺤﻨﻟاو قﺎﻘﺘ ﺷﻼﻟ ﻲﺣﻼﻄﺻﻻا ، ﺔ ﻔﻠﺘﺨﻤﻟا و ﺔ ﻨﯾﺎﺒﺘﻤﻟا تﺎ ﻔﯾﺮﻌﺘﻟا لﻼـ ﺧ ﻦ ﻣ ﺎ ﯿﻠﺟ ﻚ ﻟذ ﻆ ﺣﻼﻧ ﺎھو ،ﻢﮭﺒـﺘﻛ ﻲﻓ تﺮطذو ﻢﮭﻨﻋ ﺖﻠﻘﻧ ﻲﺘﻟا ءﺎ ﻤﻠﻌﻟا ﺾ ﻌﺑ ءارآ ﻦ ﻣ ﺔﻋﻮﻤﺠﻣ ﺮﻛذﺄﺳ ﺎﻧأ ﻻا نأ ﻞ ﯿﻗ ﮫ ﻧﺄﺑ يﺮ ﺒﻜﻌﻟا ءﺎ ﻘﺒﻟا ﻲ ﺑأ ﻦ ﻋ درو : قﺎﻘﺘ ﺷﻻا ﻰ ﻨﻌﻣ ﺪﯾﺪﺤﺗ ﻲﻓ :ﻮ ھ قﺎﻘﺘ ﺷ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻲﻓ ﺐﺳﺎﻨﺘﻟا ﻊﻣ ﺎﻣ ﺮﯿﯿﻐﺘﺑ ىﺮﺧأ ﻦﻣ ﺔﻤﻠﻛ ﺬـﺧا ) 9 ( . (5) يِﺮَﺸ ْﺨ َﻣ ﱠﺰﻟا ) 538 -467 ـھ ( ّيﺮﺸﺨﻣﺰﻟا ﻲﻣزراﻮﺨﻟا ﺪﻤﺣأ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺮﻤﻋ ﻦﺑ دﻮﻤﺤﻣ , نﺎﻛو ﻲﻟﺰﺘﻌﻣ ،ﺐھﺬﻤﻟا ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ : ﺔﻏﻼﺒﻟا سﺎﺳأ و ،نآﺮﻘﻟا ﺮﯿﺴﻔﺗ ﻲﻓ فﺎﺸﻜﻟا ـھا . :ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا 7 / 178 . (6) توﺮﯿﺑ،ﺮﺸﻨﻟاو ﺔﻋﺎﺒﻄﻠﻟ ردﺎﺻ راد ﺔﻏﻼﺒﻟا سﺎﺳأ ،يﺮﺸﺨﻣﺰﻟا ﺮﻤﻋ ﻦﺑ دﻮﻤﺤﻣ ﻢﺳﺎﻘﻟا ﻮﺑأ 1965 :ص م 516 . (7) يدﺎﺑا َزو ُﺮﯿِ ﻔﻟا بﻮﻘﻌﯾ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ زوﺮﯿﻔﻟا يزاﺮﯿﺸﻟا ﻦﯾﺪﻟا ﺪﺠﻣ ،ﺮھﺎط ﻮﺑأ ا يدﺎﺑ ﺔﻤﺋأ ﻦﻣ بدﻷاو ﺔﻐﻠﻟا ) 729 -817 ـھ 1329 – 1415 (م ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ : ﺔﻌﺑرأ ﻂﯿﺤﻤﻟا سﻮﻣﺎﻘﻟا ءاﺰﺟأ ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋاﻷا ـھا . 7 / 164 . (8) :ص .(ت.د) ﺮﺼﻤﺑ ىﺮﺒﻜﻟا ﺔﯾرﺎﺠﺘﻟا ﺔﺒﺘﻜﻤﻟا ،ﻂﯿﺤﻤﻟا سﻮﻣﺎﻘﻟا ،يدﺎﺑآ زوﺮﯿﻔﻟا 898 . (9) بﺎﺘﻛ ،يﺮﺒﻜﻌﻟا ﻲﻨﯿﺴﺤﻟا ﻰﺳﻮﻣ ﻦﺑ بﻮﯾأ ءﺎﻘﺒﻟا ﻲﺑأ هﺪﻋاو ﺔﯿﻄﺧ ﺔﺨﺴﻧ ﻰﻠﻋ ﮫﻠﺑﺎﻗ ،تﺎﯿﻠﻜﻟا ﺔﻓﺎﻘﺜﻟا ةرازو تارﻮﺸﻨﻣ ،يﺮﺼﻤﻟا ﺪﻤﺤﻣو ،ﺶﯾورد نﺎﻧﺪﻋ .د ﮫﺳرﺎﮭﻓ ﻊﺿوو ﻊﺒﻄﻠﻟ ،ﻖﺸﻣد ،ﻲﻣﻮﻘﻟا دﺎﺷرﻹاو 1975 :ص ﻦﯿﺸﻟاو ﻒﻟﻷا ﻞﺼﻓ ،م 117 .
3 ﻲطﻮﯿﺴﻠﻟ ﺮھﺰﻤﻟا ﻲﻓ ﻞﻘﻧو ) 10 ( ﺎ ﺘﻘﻔﺗا ﻦﯿ ﺘﻈﻔﻟ ﻞ ﻛ نا ) :لﻮ ﻘﯾ ﮫ ﻧأ جﺎ ﺟﺰﻟا ﻦﻋ فوﺮﺤﻟا ﺾﻌﺒﺑ ، ىﺮـ ﺧﻷا فوﺮ ﺣ ﻦ ﻋ ﺎﻤھاﺪ ﺣإ فوﺮ ﺣ ﺖﺼﻘﻧ ناو ، ﺎﻤھاﺪ ﺣإ نﺎ ﻓ ﺮ ﯿﺜﯾ ﮫ ﻧﻷ ارﻮ ﺛ ﻲﻤ ﺳ ﺎﻤﻧإ رﻮﺜﻟاو ﻞﯿﺣﺮﻟا ﻦﻣ ﻖﺘﺸﻣ ﻞﺣﺮﻟا لﻮﻘﺘﻓ ىﺮﺧﻷا ﻦﻣ ﺔﻘﺘﺸﻣ (ﻻﺰﻏ نﺎﻛ نأ ﺪﻌﺑ ﺎﺳﺎﺒﻟ بﺎﺛ ﮫﻧﻷ ﺎﺑﻮﺛ ﻲﻤﺳ يﻮﺜﻟاو ضرﻷا ) 11 ( . ﻲﻧﺎ ﺟﺮﺠﻟا ﻒﯾﺮ ﺸﻟا ﺮـ ﻛذو ) 12 ( طﺮ ﺸﺑ ﺮ ﺧآ ﻦ ﻣ ﻆ ﻔﻟ عﺰـ ﻧ )ﻮ ھ قﺎﻘﺘ ﺷﻻا نا ﺔﻐﯿﺼﻟا ﻲﻓ ﺎﻤﮭﺗﺮﯾﺎﻐﻣو ﺎﺒﯿﻛﺮﺗو ﻰﻨﻌﻣ ﺎﻤﮭﺘﺒﺳﺎﻨﻣ ( ) 13 ( . و مﺎ ﻣﻻا ﺮ ﻛذ ﺬـ ﺧأ _ قﺎﻘﺘ ﺷﻻا يأ _ ﮫ ﻧأ ﻞﯿﮭ ﺴﺘﻟا حﺮ ﺷ ﮫ ﺑﺎﺘﻛ ﻲ ﻓ ﻲطﻮﯿ ﺴﻟا ﺎ ﮭﻟ ﺐ ﯿﻛﺮﺗ ﺔ ﺌﯿھو ﺔﯿﻠ ﺻأ ةدﺎـ ﻣو ﻰ ﻨﻌﻣ ﺎ ﻤﮭﻗﺎﻔﺗا ﻊ ﻣ ىﺮـﺧأ ﻦﻣ ﺔﻐﯿﺻ ، ﺔ ﯿﻧﺎﺜﻟﺎﺑ لﺪ ﯿﻟ ﺔﺌﯿھو ﺎﻓوﺮﺣ ﺎﻔﻠﺘﺧا ﺎﮭﻠﺟﻷ ،ةﺪﯿﻔﻣ ةدﺎﯾﺰﺑ ،ﻞﺻﻷا ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻠﻋ ( ) 14 ( . ﻢ ﻟ ﺔ ﻐﻠﻟا ءﺎ ﻤﻠﻋ نأ ﻆﺣﻼﻧ ﺔﻘﺑﺎﺴﻟا تﺎﻔﯾﺮﻌﺘﻟا لﻼﺧ ﻦﻣ ﺣاو ﺎ ﯾأر اوﺬ ﺧﺄﯾ ﻢ ﻟو ﺪ ﻋ ﻞﻜ ﺸﺑ ﻢ ھءارآ نأ ﻆ ﺣﻼﻤﻟا ﻦ ﻣ ﻦ ﻜﻟ ،قﺎﻘﺘ ﺷﻼﻟ ﺪ ﺣاو مﻮ ﮭﻔﻣ ﺪـ ﯾﺪﺤﺗ ﻰ ﻠﻋ اﻮﻘﻔﺘﯾ مﺎ ىﺮ ﺧأ ﻦ ﻣ ﺔ ﯿﻨﺑ ﺬ ﺧأ ﻮھو ﻻأ ﺪﺣاو ىﺬﻐﻣ ﻰﻟإ فﺪﮭﺗو ،ﺪﺣاو رﻮﺤﻣ لﻮﺣ روﺪﺗ ﺖﻧﺎﻛ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻲﻓ ﺔﺒﺳﺎﻨﻤﻟ ﺔﻓﺎﺿﻹﺎﺑ ﺎﻣ ﺮﯿﯿﻐﺗ ﻊﻣ . ﺬھ ﻲﻓ ﻢﻠﻋو ﺔﯾارد ﻢﮭﻟ ﻦﻤﻣ ﻦﯾﺮﺻﺎﻌﻤﻟا ﻦﯿﺒﺗﺎﻜﻟا ﺪﺣأ كﺎﻨھ ﺮﺼﺤﯾ نأ لﺎﺠﻤﻟا ا ﺬـﺧا ﻮھ قﺎﻘﺘﺷﻻاو :لﺎﻗ ﺚﯿﺣ باﻮﺼﻠﻟ يﺪھ ﺪﻗ نأ ىرأ ،ﺪﺣاو ﻒﯾﺮﻌﺗ ﻲﻓ ﻖﺒﺳﺎﻣ ﻞﻛ ىﺮـﺧأ ﺔﻤﻠﻛ ﻦﻣ ﺮـﺜﻛا وأ ﺔـﻤﻠﻛ ، ﮫ ﻨﻣ ذﻮﺧﺄ ﻤﻟاو ذﻮﺧﺄـ ﻤﻟا ﻦﯿ ﺑ ﺎ ﻣ ﺔﺒ ﺳﺎﻨﻣ ﺔ ﻈﺣﻼﻣ ﻊﻣ (10) ﻲطﻮُﯿﱡﺴﻟا ل َﻼ َﺠﻟا ،ﻲطﻮﯿﺴﻟا يﺮﯿﻀﺨﻟا ﻦﯾﺪﻟا ﻖﺑﺎﺳ ﻦﺑا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺮﻜﺑ ﻲﺑأ ﻦﺑ ﻦﻤﺣﺮﻟا ﺪﺒﻋ لﻼﺟ ﯾﺪﻟا ﺐﯾدأ خرﺆﻣ ﻆﻓﺎﺣ مﺎﻣإ :ﻦ . ﻊﻤھ و ،ﺎﮭﻋاﻮﻧأو ﺔﻐﻠﻟا مﻮﻠﻋ ﻲﻓ ﺮھﺰﻤﻟا :ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ ﻊﻣاﻮﺠﻟا ﻊﻤﺟ حﺮﺷ ﻲﻓ ﻊﻣاﻮﮭﻟا ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھا . 3 / 301 . (11) ﮫﯿﺷاﻮﺣ ﻖﻠﻋو ﮫﻄﺒﺿو ﮫﺣﺮﺷ ،ﺎﮭﻋاﻮﻧأو ﺔﻐﻠﻟا مﻮﻠﻋ ﻲﻓ ﺮھﺰﻤﻟا ،ﻲطﻮﯿﺴﻟا ﻦﯾﺪﻟا لﻼﺟ ،ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﺐﺘﻜﻟا ءﺎﯿﺣا راد ،ﻢﯿھاﺮﺑإ ﻞﻀﻔﻟا ﻮﺑآ ﺪﻤﺤﻣ ﻲﺒﻠﺤﻟا ﻲﺑﺎﺒﻟا ﻰﺴﯿﻋ 1 / 281 . (12) ﻲﻠﻋ ﻲﻧﺎ َﺟ ْﺮُﺠْﻟا ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ،ﻲﻠﻋ فوﺮﻌﻤﻟا ﻒﯾﺮﺸﻟﺎﺑ ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا فﻮﺴﻠﯿﻓ . ﻦﻣ رﺎﺒﻛ ءﺎﻤﻠﻌﻟا ﺔﯿﺑﺮﻌﻟﺎﺑ ) 740 -816 ـھ = 1340 -1413 م ( تﺎﻔﯾﺮﻌﺘﻟا :ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ ﻦﻣ ، -ط " و " حﺮﺷ ﻒﻗاﻮﻣ ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھ ا .فﺎﺸﻜﻟا ﻰﻠﻋ ﺔﯿﺷﺎﺣو ،ﻲﺠﯾﻹا 5 / 7 . (13) ،ﺮﺸﻨﻠﻟ ﺔﯿﺴﻧﻮﺘﻟا راﺪﻟا ،تﺎﻔﯾﺮﻌﺘﻟا ،ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا ﻲﻠﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﻲﻠﻋ ﻦﺴﺤﻟا ﻮﺑأ 1971 ،م :ص 27 . (14) :ﺮھﺰﻤﻟا ،ﻲطﻮﯿﺴﻟا ﻦﯾﺪﻟا لﻼﺟ 1 / 275 .
4 ةﺪـ ﯿﻔﻣ ةدﺎ ﯾز ﻊ ﻣ ﻲﻠـ ﺻﻷا ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﻰ ﻠﻋ ﻰﻨﻌﻤﻟﺎ ﺑ لﺪ ﯿﻟ يﻮ ﻨﻌﻤﻟاو ﻲ ﻈﻔﻠﻟا ﻞـﺻﻷا ﻲﻓ ﺾﻌﺑ ﺖﻔﻠﺘﺧا ﺎﮭﺒﺒﺴﺑ ﺎﻌﻣ ﺎﻤھﻼﻛ وأ تﺎﻛﺮﺤﻟا وأ فوﺮﺤﻟا ( ) 15 ( . (15) ط ،داﺪﻐﺑ ﺔﻀﮭﻨﻟا ﺔﺒﺘﻜﻣ ،ﮫﯾﻮﺒﯿﺳ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ فﺮﺼﻟا ﺔﯿﻨﺑأ ،ﻲﺜﯾﺪﺤﻟا ﺔﺠﯾﺪﺧ .د 1 ، 1965 ،م :ص 246 .
5 تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺪﯾﺪﺤﺗ :ﻲﻟﺎﺘﻟﺎﻛ ﻢھءارآو تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺪﯾﺪﺤﺗ ﻲﻓ ﺮﯿﺜﻛ فﻼﺘﺧا ءﺎﻤﻠﻌﻠﻟ ىﺮﻧ ،ﻞ ﻌﻔﻟا ﻞ ﻤﻌﺑ مﻮ ﻘﯾو ﺔـ ﻔﺼﻟا فداﺮ ﻣ نﺎﻛﺎﻣ ﻮھ ﻖﺘﺸﻤﻟا نأ نوﺮﺒﺘﻌﯾ نﻮﯾﻮﺤﻨﻟا ،ﺔﻐﻟﺎـ ﺒﻤﻟا ﺔ ﯿﻨﺑأو ،لﻮ ﻌﻔﻤﻟا ﻢـ ﺳاو ،ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢـ ﺳا : ﻮ ھ ﻢ ﮭﻟ ﺔﺒ ﺴﻨﻟﺎﺑ ﻖﺘ ﺸﻤﻟاو ﺔﻔ ﺼﻟاو ﺔ ﻤﮭﺒﻣ تاذ ﻰ ﻠﻋ لﺪ ﯾ يﺬ ﻟا ﻮ ھ ﻦﯿﯾﻮ ﺤﻨﻟا ىﺪ ﻟ ﻖﺘ ﺸﻤﻟﺎﻓ .ﻞﯿ ﻀﻔﺘﻟا ﻢ ﺳاو ،ﺔﮭﺒ ﺸﻤﻟا ﺪ ﻌﺑو ،تاﺬ ﻟا هﺬ ھ دﺪ ﺤﯾ فﻮ ﺻﻮﻣ ﻦ ﻣ ﻖﺘ ﺸﻤﻠﻟ ﺪ ﺑﻻ نﺎ ﻛ تاﺬﻟا مﺎﮭﺑإ ﻞﺟﻹو ،ثﺪﺣو ﺮﯿﻤﺿ ﻰﻠﻋ ﻞﻤﺘﺸﯾ وأ اﺮھﺎظ ﺎﻤﺳا ﻊﻓﺮﯾ ﻚﻟذ ) 16 ( . :ﻲ ھ تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا نوﺮﺒﺘﻌﯾ ﻢﮭﻓ ﻊﺳوأ ﺪﯾﺪﺤﺘﺑ ﻖﺘﺸﻤﻟا اوﺪﺤﺤﻓ فﺮﺼﻟا ءﺎﻤﻠﻋ ﺎﻣأ نﺎ ﻣﺰﻟا ﺎﻤﺳا ،ﻞﯿﻀﻔﺘﻟا ﻢﺳا ،ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔﺼﻟا ،ﺔﻐﻟﺎﺒﻤﻟا ﺔﯿﻨﺑأ ،لﻮﻌﻔﻤﻟا ﻢﺳا ،ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﻵا ﻢﺳا ،نﺎﻜﻤﻟاو ﺔﻟ ) 17 ( . ،فﺮ ﺼﻟا ءﺎ ﻤﻠﻋ هﺮ ﺒﺘﻋا ﺎ ﻤﻣ ﻊ ﺳوأ تﺎﻘﺘ ﺸﻤﻟا مﻮﮭﻔﻣ اﻮﻠﻌﺟ ﺔﻐﻠﻟا ءﺎﻤﻠﻋ ﺪﻨﻋو ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﻲ ﻓ ﺐ ﺳﺎﻨﺗ كﺎ ﻨھ نﻮ ﻜﯾ نا يا ﺮ ﯿﺒﻜﻟا قﺎﻘﺘﺷﻻا ﺔﻘﯾﺮﻄﺑ قﺎﻘﺘﺷﻻا اوﺮﺒﺘﻋا ﻢﮭﻓ ﻦﯿﺑ فوﺮﺤﻟا ﺖﻧﺎﻛأ ءاﻮﺳ ﺎﮭﺒﯿﺗﺮﺗو ﺔﯿﻠﺻﻻا ةدﺎﻤﻟا فوﺮﺣ ﺾﻌﺑ ﻲﻓ قﺎﻔﺗا ﻊﻣ ﻦﯿﺘﻤﻠﻛ ﻞﯾﺪ ھ قﺮ ﺧو بﺮ ﺧ :ﻞ ﺜﻣ ﻦ ﻜﺗ ﻢ ﻟ وا ﻲﺗﻮ ﺼﻟا جﺮ ﺨﻤﻟا ﻲ ﻓ ﺔﺒ ﺳﺎﻨﺘﻣ ةﺮﯾﺎ ﻐﺘﻤﻟا ﺮﯾﺪھو ) 18 ( اوﺮ ﺒﺘﻋا ﻢ ﮭﻧا ﻰ ﺘﺣ ،ﺎ ﻀﯾأ نﺎﯿﻋﻷا ءﺎﻤﺳأ ﻦﻣ تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﻞﻤﺸﺘﻟ ﻊـﺴﺘﺗ ﻮﮭﻓ ، ﻧﻹاو ،ءﻼﯿﺨﻟا ﻦﻣ ﻞﯿﺨﻟﺎﻛ :ﻞﺜﻣ ﺔﻘﺘﺸﻣ ﺪﻣاﻮﺠﻟا ﺾﻌﺑ ﺲﻧﻹا ﻦﻣ نﺎﺴ ) 19 ( . تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﻞـﺻأ ھ ﮫﻠﺻأ نأ ﻰﻟإ نﻮﯾﺮﺼﺒﻟا ﺐھﺬﻓ ،قﺎﻘﺘﺷﻻا ﻞﺻأ ﻲﻓ نﻮﯿﻓﻮﻜﻟا و نﻮﯾﺮﺼﺒﻟا ﻒﻠﺘﺧا ﻮ ﺔ ﻟدﺄﺑ ﻖ ﯾﺮﻓ ﻞ ﻛ ﺞﺘ ﺣاو .قﺎﻘﺘ ﺷﻻا ﻞ ﺻأ ﻞ ﻌﻔﻟا نأ نﻮ ﯿﻓﻮﻜﻟا ىﺮ ﯾ ﻦﯿ ﺣ ﻲ ﻓ رﺪ ﺼﻤﻟا ﯿ ﻟ قﺎﻘﺘ ﺷﻻا ﻞ ﺻأ نأ ﺢﺟاﺮ ﻟا ﻦﻜﻟ ﺚﺤﺒﻟا اﺬھ ﻲﻓ ﺔﻟدﻷا دﺮﺳ دﺪﺼﺑ ﺖﺴﻟو ةﺮﺒﺘﻌﻣ ﺲ ﻞﺑ اﺪﺣاو تﺎﺟرﺪ ﺑ ﻦ ﻜﻟ فوﺮ ﺤﻟا و لﺎﻌﻓﻷاو ءﺎﻤﺳﻷا ﻦﻣ ﺖﻘﺘﺷا بﺮﻌﻟا نأ ﺢﯿﺤﺼﻟا هاﺮ ﯾ ﺎ ﻣ اﺬ ھو ،فوﺮ ﺤﻟا ﻢ ﺛ ءﺎﻤ ﺳﻷا ﻢﺛ لﺎﻌﻓﻷا ﮫﻨﻣ ﻖﺘﺷا ﺎﻣ ﺮﺜﻛﺄﻓ ،ﺔﺗوﺎﻔﺘﻣ ﻋ ﻦ ﻣ دﺪ ..ﻦﯿﺛﺪﺤﻤﻟا ﻦﯿﺜﺣﺎﺒﻟا (16) يﺮﺼﻤﻟا ﻞﯿﻘﻋ ﻦﺑ ﷲ ﺪﺒﻋ ﻦﯾﺪﻟا ءﺎﮭﺑ ﻦﯾﺪﻟا ﻲﯿﺤﻣ ﺪﻤﺤﻣ ﻖﯿﻘﺤﺗ ،ﻞﯿﻘﻋ ﻦﺑا حﺮﺷ ،ﻲﻧاﺪﻤﮭﻟا ،ﺔﯿﻧﺎﺜﻟا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،توﺮﯿﺑ ،ﺮﻜﻔﻟا راد ،ﺪﯿﻤﺤﻟا ﺪﺒﻋ 1985 م 1 / 206 . (17) :ﺮھﺰﻤﻟا ،ﻲطﻮﯿﺴﻟا 1 / 279 :ص ﺔﯾﻮﺒﯿﺳ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ فﺮﺼﻟا ﺔﯿﻨﺑأ ﻲﺜﯾﺪﺤﻟا ﺔﺠﯾﺪﺧ .دو ، 253 . (18) ﺮھﺰﻤﻟا ،ﻲطﻮﯿﺴﻟا 1 / 279 . (19) :ص ﮫﯾﻮﺒﯿﺳ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ فﺮﺼﻟا ﺔﯿﻨﺑأ 253 .
6 يأ ﻮ ﺤﻨﻟا ءﺎ ﻤﻠﻋ ﺮﻈﻧ ﺔﮭﺟو ﺐﺴﺣ تﺎﻘﺘﺸﻤﻟا ﺔﺳارد ﻰﻠﻋ ﺚﺤﺒﻟا اﺬھ ﻲﻓ ﺮﺼﺘﻗﺄﺳ ـﺳا ﻲھو : ﺔﺴﻤﺨﻟا تﺎﻔﺼﻟا ﻟا ﺔﻔ ﺼﻟا ،ﺔ ﻐﻟﺎﺒﻤﻟا ﺔ ﯿﻨﺑأ ،لﻮ ﻌﻔﻤﻟا ﻢ ﺳا ،ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢ ،ﺔﮭﺒ ﺸﻤ .ﻞﯿﻀﻔﺘﻟا ﻢﺳاو
7 ﺔـﻟﻻﺪﻟا ﻲ ﻓ ﺮﻓﻮ ﺘﺗ نأ ﺐ ﺠﯾ ﻲ ﺘﻟا طوﺮ ﺸﻟا سرﺪ ﯾ يﺬ ﻟا ﺔ ﻐﻠﻟا ﻢ ﻠﻋ ﻦ ﻣ عﺮ ﻔﻟا ﻚﻟذ ﻲھ ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻞﻤﺤﺗ ﻰﻠﻋ ةرﺪﻘﻟا ﻚﻠﺘﻤﯾ ﻰﺘﺣ ،ﺰﻣﺮﻟا ) 20 ( . ﺼﺤﻧا ـ ﻲﺑارﺎ ﻔﻟﺎﻛ ﻦﯿﻣﺪ ﻘﺘﻤﻟا ﺔﻔ ﺳﻼﻔﻟا ﺪ ﻨﻋ ﺔ ﻟﻻﺪﻟا ﺚ ﺤﺑ ﺮ ) 21 ( ، ﺎﻨﯿ ﺳ ﻦ ﺑاو ) 22 ( ، ﻲﻟاﺰﻐﻟاو ) 23 ( ﺔﯿﻈﻔﻠﻟا ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻰﻠﻋ ، ﺮ ﺛﻷاو ﺔ ﻈﻔﻠﻟا ﻰ ﻠﻋ ﺮ ﺼﺘﻘﺗ ﻢ ﮭﯾأر ﺐ ﺴﺣ ﺔﻟﻻﺪﻟﺎﻓ ﺔ ﯿﻨھﺬﻟا ةرﻮ ﺼﻟا ﮫ ﯿﻠﻋ نﻮﻘﻠﻄﯾﺎﻣﻮھو ،ﺎﮭﻟ ﻲﺴﻔﻨﻟا . ﻲ ھ ﺔ ﻟﻻﺪﻟا ﻼﺋﺎ ﻗ ﺎﻨﯿ ﺳ ﻦ ﺑا ﺎ ﮭﻓﺮﻌﯾ ﺔﯿﻨھذ ﺔﻗﻼﻌﺑ ﺮﺴﻔﺗ هﺪﻨﻋ ﺔﻟﻻﺪـﻟﺎﻓ ﺮﺧآ ﻦﻣ ﺮـﻣأ ﻢﮭﻓ ) 24 ( . ﻟﻻﺪﻟا) :لﺎﻘﻓ ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا ﻒﯾﺮﺸﻟا ﺎﻣأ ﮫ ﺑ ﻢﻠﻌﻟا ﻦﻣ مﺰﻠﯾ ﮫﻟﺎﺤﺑ ءﻲﺸﻟا نﻮـﻛ ﻲھ ﺔ لﻮﻟﺪﻤﻟا ﻮھ ﻲﻧﺎﺜﻟاو ،لاﺪﻟا ﻮھ لوﻷا ءﻲﺸﻟاو ،ﺮﺧآ ءﻲﺸﺑ ﻢﻠﻌﻟا ( ) 25 ( . زﻮـ ﻣﺮﻟا ﺔ ﻤﻈﻧأ ﻦﯿ ﺑ ﻦ ﻣ ﺔ ﻐﻠﻟا ﻰ ﻠﻋ ﺰـ ﻛﺮﯾ ﻮ ھ اﺬﻠﻓ ،زﻮﻣﺮﻟا ﺔﺳارﺪﺑ ﻢﺘﮭﯾ ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻢﻠﻋ نﺎ ﺴﻧﻺﻟ ﺔﺒ ﺴﻨﻟﺎﺑ ﺔ ﺻﺎﺧ ﺔ ﯿﻤھأ تاذ ﺎ ھرﺎﺒﺘﻋﺎﺑ ، ﻲ ﻣﻼﻜﻟا طﺎ ﺸﻨﻟا نأ فوﺮ ﻌﻤﻟا ﻦ ﻣو ﻂ ﻘﻓ تادﺮ ﻔﻣ ﻦ ﻣ ﻒﻟﺄ ﺘﯾ ﻻ ﺔ ﻨﻣﺎﻛ وأ ﻮ ﯿﻔﺧ ﺔ ﻟﻻد ﻞ ﻤﺤﯾ يﺬ ﻟا ، ثاﺪ ﺣأ ﻒﻟﺄ ﺘﯾ ﺎ ﻤﻧإو ،ةدﺮ ﻔﻤﻟا تﺎ ﻤﻠﻜﻟا ﻲﻧﺎ ﻌﻣ ﻰ ﻠﻋ ﻂـ ﻘﻓ ﻒ ﻘﯾ ﻻ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﻢـﻠﻌﻓ ،ةدﺪﻌﺘﻣ ﻼﻤﺟ نﻮّﻜﺗ ﺔﯿﻣﻼﻛ دﺮ ﺗ ﺎﻣﺪ ﻨﻋ ﺔ ﻈﻔﻠﻟﺎﻓ ﻢ ﮭﻣﻼﻛ نﻮ ﻤﻠﻜﺘﻤﻟا ﺎ ﮭﻨﻣ ﻲ ﻨﺒﯾ تاﺪـ ﺣو ﻻإ ﻲ ھ ﺎ ﻣ تﺎ ﻤﻠﻜﻟا نﻻ تﻻﻻﺪ ﻟا ﻦ ﻣ ﺮ ﯿﺜﻜﻟا ﺎ ھءارو ﺮ ﺠﺗ ىﺮـ ﺧﻷا ﺎ ﮭﺗﻻﻻد ﻰ ﻠﻋ ظﺎ ﻔﺤﻟا ﻊ ﻣ ﺔ ﻨﯿﻌﻣ ﺔ ﻟﻻﺪﺑ (20) ،ﻰﻟوﻷا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،ﻊﯾزﻮﺘﻟاو ﺮﺸﻨﻠﻟ ﺔﺑوﺮﻌﻟا راد ﺔﺒﺘﻜﻣ ،ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻢﻠﻋ ،ﺮﻤﻋ رﺎﺘﺨﻣ ﺪﻤﺣأ 1982 :ص م 11 . (21) ﻲﺑا َرﺎَﻔﻟا ﺤﻣ :ﻲﻧﺎﺜﻟا ﻢﻠﻌﻤﻟﺎﺑ فﺮﻌﯾو ، ّﻲﺑارﺎﻔﻟا ﺮﺼﻧ ﻮﺑأ ،ﻎﻟزوأ ﻦﺑ نﺎﺧﺮط ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺪﻤ بﺮﻌﺘﺴﻣ ،ﻞﺻﻷا ﻲﻛﺮﺗ .ﻦﯿﻤﻠﺴﻤﻟا ﺔﻔﺳﻼﻓ ﺮﺒﻛأ ) 260 -339 = ـھ 874 -950 (م ﮫﻟ ﺎﮭﻨﻣ بﺎﺘﻛ ﺔﺌﻣ ﻮﺤﻧ : ﺎﮭﺿاﺮﻏﺄﺑ ﻒﯾﺮﻌﺘﻟاو مﻮﻠﻌﻟا ءﺎﺼﺣإ و ،ﺔﯿﻧﺎﻤﻟﻷا ﻰﻟإ ﻢﺟﺮﺗ صﻮﺼﻔﻟا ﺔﻠﺿﺎﻔﻟا ﺔﻨﯾﺪﻤﻟا ﻞھأ ءارآ و ـھا . ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا 7 / 20 . (22) ﺎﻨﯿ ِﺳ ﻦﺑا ،ﻲﻠﻋ ﻮﺑأ ،ﺎﻨﯿﺳ ﻦﺑ ﷲ ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﻦﯿﺴﺤﻟا ﺲﯿﺋﺮﻟا فﻮﺴﻠﯿﻔﻟا :ﻚﻠﻤﻟا فﺮﺷ ) 370 -428 = ـھ 980 -1037 (م ﺐﺣﺎﺻ تﺎﯿﻌﯿﺒﻄﻟاو ﻖﻄﻨﻤﻟاو ﺐﻄﻟا ﻲﻓ ﻒﯿﻧﺎﺼﺘﻟا ﯿﮭﻟﻻاو ﺎ ت ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھا . 2 / 241 . (23) ﻲﻟاﺰﻐﻟا ،فﻮﺴﻠﯿﻓ :مﻼﺳﻹا ﺔﺠﺣ ،ﺪﻣﺎﺣ ﻮﺑأ ،ﻲﺳﻮﻄﻟا ﻲﻟا َﺰَﻐﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﺪﻤﺤﻣ ﺘﺌﻣ ﻮﺤﻧ ﮫﻟ ،فﻮﺼﺘﻣ ﻲ ﻒﻨﺼﻣ . ) 450 -505 = ـھ 1058 -1111 (م ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ ءﺎﯿﺣإ : و ،تاﺪﻠﺠﻣ ﻊﺑرأ ﻦﯾﺪﻟا مﻮﻠﻋ ﺔﻔﺳﻼﻔﻟا ﺖﻓﺎﮭﺗ ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھا . 7 / 22 . (24) ﺔﻌﯿﻠﻄﻟا راد ،ﺔﺜﯾﺪﺤﻟا ءﺎﯿﻤﯿﺴﻟا ﻊﻣ ﺔﻧرﺎﻘﻣ ﺔﺳارد بﺮﻌﻟا ﺪﻨﻋ ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻢﻠﻋ ،يرﻮﺧﺎﻓ لدﺎﻋ ،ﻰﻟوﻷا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،نﺎﻨﺒﻟ ـ توﺮﯿﺑ ،ﺮﺸﻨﻟاو ﺔﻋﺎﺒﻄﻠﻟ 1985 :ص م 7 ـ 11 . (25) :ص تﺎﻔﯾﺮﻌﺘﻟا ،ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا 104 .
8 ﺔﻘﯿﺛو ىﺮﻌﺑ ﺎﮭﺑ ﻂﺒﺗﺮﺗ ﻲﺘﻟا ﺔﯾﻮﻧﺎﺜﻟا ، قﺎﯿﺴﻟا لﻼﺧ ﻦﻣ ﻻإ ﺎﮭﻨﻋ ﻒﺸﻜﻟا ﻦﻜﻤﯾ ﻻ ﻲﺘﻟاو ﮫﯿﻓ تءﺎﺟ يﺬﻟا ) 26 ( . يﺬ ﻟا ﺪ ﺼﻘﻤﻟا دﺪ ﺤﯾ يﺬ ﻟا ﻮ ﮭﻓ ،داﺮ ﻤﻟا ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﺪ ﯾﺪﺤﺗو ﺢﯿﺿﻮﺗ ﻲﻓ زرﺎﺑ رود قﺎﯿﺴﻠﻟ ﻠﻤﺟ ﻦ ﻣ داﺮ ﯾ ﺔ ﻟﻻﺪﻟا ﻰ ﻟإ ﻞ ﺻﻮﺘﯾ ﻚﻟﺬ ﺑو نﺎ ﺴﻧﻹا ﻦ ھذ ﻲ ﻓ ﺔ ﻤﻛاﺮﺘﻤﻟا ﻲﻧﺎ ﻌﻤﻟا ﺔ ﺔﺑﻮﻠﻄﻤﻟا ) 27 ( . ﻜﻟا لﻼ ﺧ ﻦ ﻣ ﺔ ﯾﺮﺜﻧ وأ ﺖ ﻧﺎﻛ ﺔﯾﺮـﻌﺸـ ﺔﯿﺑدﻷا صﻮﺼﻨﻟا ﻲﻓ ﺔـﻟﻻﺪﻟا هﺬھ ﺮﮭﻈﺗو ﻒ ﺸ ﻦﯿﻌﻣ ﻲﻋﺎﻤﺘﺟا لﺎﺠﻣ ﻲﻓ ﻚﻟذو ﺔﻐﻠﻟا ﻲﻓ ﺔﻨﻣﺎﻜﻟا ﺔﯾﺮﯿﺒﻌﺘﻟا تﺎﻗﺎﻄﻟا ﻦﻋ ﺚﺤﺒﻟاو ﺶﻗﺎﻨﯾ ﺔ ﯾواز ﻲ ھ ﻲ ﺘﻟا ﺔ ﻨﯿﻌﻣ ﺔ ﯾواز ﻟا ﺔ ﺌﯿﺒﻟا ﻲ ﻓ ﻲ ﺤﻟا لﺎﻤﻌﺘ ﺳﻻا هﺬ ھ زﺮ ﺑأ ﻦ ﻣو ﺔ ﺻﺎﺨ بﺎﺘﻛ :صﻮﺼﻨﻟا ﺣ ﮫ ﻨﻋ ﷲ ﻲ ﺿر ﺐﻟﺎـ ط ﻲ ﺑأ ﻦﺑا ﻲﻠﻋ مﺎﻣﻺﻟ ( ﺔﻏﻼﺒﻟا ﺞـﮭﻧ ﺚ ﯿ بﺎﺘﻜﻟا اﺬھ ﻦﻣ ﺖﻠﻌﺟ اﺬﻟو ﺎﮭﻋﻮﻧ ﻦﻣ ﺪﯾﺮﻓ ﺔﯾﺮﯿﺒﻌﺗ ﺔﻗﺎﻄﺑ ﺔﺌﯿﻠﻣ ﮫظﺎـﻔﻟأ تدرو ارﻮﺤﻣ ﯿ ﻟ ﮫ ﻟ يرﺎ ﯿﺘﺧاو ﮫ ﻟاﻮﻗﺄﺑ ﺪﮭ ﺸﺘﺳاو ﮫ ﺻﻮﺼﻧ ﻦ ﻣ ﺞﺘﻨﺘ ﺳا ﻲ ﺜﺤﺑ ﻲ ﻓ ﺎﯿ ﺳﺎﺳأ ﺎ ﻀﻓر ﺲ ﺎ ﻋﻮﻧ داﺮ ﻔﻧﻻا تدرﺄ ﻓ هﺮ ﯿﻐﺑ ﻦﯿﺜﺣﺎ ﺒﻟا ةﺮ ﺜﻛو ﮫ ﺑ ﻦﯿﺜﺣﺎ ﺒﻟا ﺔ ﻠﻘﻟ ﺎ ﻤﻧإو هﺮﯿﻐﻟ ﻣ ءﻲ ﺸﺑ ﺎ ﻞﺒﻗ ﻦﻣ ﻞﯿﺜﻣ ﮫﻟ نﻮﻜﯾﻻ . .ﻖﻓﻮﻤﻟا ﷲو .. (26) أ ﻢﻠﻋ ﺮﻤﻋ رﺎﺘﺨﻣ ﺪﻤﺣ :ص ﺔﻟﻻﺪﻟا 12 . (27) ﺔﯿﻓﺎﻘﺜﻟا نوﺆﺸﻟا راد ،ﺚﯾﺪﺤﻟا ﺔﻐﻠﻟا ﻢﻠﻋو ثاﺮﺘﻟا ﻦﯿﺑ يﻮﻐﻠﻟا ﺚﺤﺒﻟا ﺞﮭﻨﻣ ،ﻦﯾوز ﻲﻠﻋ .د ،ﻰﻟوﻷا ﺔﻌﺒﻄﻟا ،داﺪﻐﺑ ،ﺔﯿﺑﺮﻋ قﺎﻓآ ،ﺔﻣﺎﻌﻟا 1986 :ص م 92 .
9
GİRİŞ
Türemişler: Diller yeryüzünde çeşitli ve birbirinden farklı farklıdır. Bu Allah’ın ayetlerindendir. İştikak (türeme, etimoloji) ise Arapça’yı anlam bakımından eşsiz ve içerik açısından nadir yapan Arapça’nın en bariz özelliklerinden sayılır. Ve aynı zamanda Arap ilimlerinin en şereflisi ve en incesi sayılır. Kelimenin kökünü ve ekini inceleyen sarf ilmi, fiiller, isimler bu ilmin konusuna girer. Bu ilim Arapça’nın gelişmesinde, parlaklığında bir vasıta ve bir sebeptir. Diğer dillerin de kat ettiği gelişim ve ilerleme yolunda Arapça’ya eşlik eder.
Dil Yönünden Manası: Bir kimse Arap diliyle alakalı sözlüklerde bu lafzı zaman bakımımdan incelerse dil bakımından bir değişimin olmadığını görecektir. Cevheri, Kitabu Es-Sıhah’ında şöyle demiştir: “İştikak; konuşurken ve husumet anında -kelimeleri- kasıtsızca almaktır”. İbni Faris, Makais el-luga isimli kitabında: “Denir ki تﺎﻣﻮﺼﺨﻟا ﻲﻓ و مﻼﻜﻟا ﻲﻓ ﻖﺘﺷا yani ‘sağından ve solundan kastedmeden aldı’ sanki bir kere şu yerden ( ﻖﺸﻟا) diğerinde başka bir yerden”. Zemahşeri, kitabı Esas-ul Belaga da iştikakın manası için şunu söylemiştir: “ مﻼﻜﻟا ﻲﻓ ﻖﺘﺷا yani konuşurken ve husumet anında kelimeleri sağından ve solundan kastetmeden almaktır. ﻲﻓ ﻖﯾﺮﻄﻟا ﻖﺘﺷا
ةﻼﻔﻟا
yani sahradaki yoldan geçti”. Ferüzabadi, El-Muhit isimli eserinde iştikakı şöyle tanımlıyor: “Bir şeyin yarısını almak, konuşurken ve husumet anında kelimeleri sağdan ve soldan almak, aynı zamanda bir kelimeyi bir kelimeden almak – çıkarmaktır-.”
Görüyoruz ki dil âlimleri iştikakı tanımlarken kendilerine tek bir yol belirlemişlerdir. Bundaki sebepse dil âlimlerinin belirli kişilerin görüşlerine bağlanmaları ve onlara itibar etmeleriydi. Onlara göre kendilerinden önce belirli kişilerden ilim almak, kendi zamanlarındakilerden almaktan evladır.
Istılahi Manası: Dil ve nahiv âlimleri, iştikakın ıstılahi manasını tanımlarken ihtilaf etmişlerdir. Biz bunu nakillerinde ve kitaplarında yazılan çeşitli ve farklı farklı tariflerde görüyoruz. Biz burada âlimlerin iştikakın manasını tanımladığı görüşlerinden bir bölümünü zikredeceğiz: Ebu El- Beka El-Akberi şöyle demiştir: “Bir kelimeyi diğer kelimeden mana uygunluğuna dikkat ederek herhangi bir değişimle almak ( çıkarmak) tır.” Suyuti El- Müzhirinde, Ez-Zeccac tan naklederek şöyle der: “İki lafzın bazı harfleri birbirine benzer, birinin harfleri diğerinden eksik
10
olursa ya da biri diğerinden türerse mesela ﻞﺣﺮﻟا eğer-semer, ﻞﯿﺣﺮﻟا yolculuktan türemiştir. Öküz, yerden toz kaldırdığı için öküz olarak isimlendirilmiştir. Elbise, yün eğrildikten sonra elbise haline döndüğü için elbise denmiştir. Şerif Cürcani iştikakı şöyle zikretmiştir: “Bir lafzı diğerinden mana, terkip ve siga uyumuna dikkat ederek çekip çıkarmaktır.” İmam Suyuti, kitabı et-Teshil de iştikak hakkında şöyle diyor: “Sigayı başka bir sigadan, ikisi arasında anlam uyumunu gözeterek ve kelimenin kökünü, terkip şeklini bozmadan almak –çıkarmak-tır. Harf ve şekil farklılıkları olsa da yapılan faydalı ziyadeyle ikincinin (türeyenin) asıl manası bozulmamıştır.”
Günümüz yazarlarından bu alanda ilim ve dirayet sahibi bir yazar, yapılan tüm tarifleri tek bir tarifte toplamıştır: “Benim kanaatime göre doğru olan tarif: “iştikak; bir ya da daha fazla kelimeyi başka kelimeden almak-çıkarmak- tır. Bunu yaparken türeyene ve kendisinden kelimenin türetildiği kelimeye lafız ve mana bakımından uygunluğuna dikkat etmek gerekir. Harf ve şekil farklılıkları olsa da yapılan faydalı ziyadeden dolayı türeyenin asıl manası bozulmamıştır.”
Türemişleri Belirleme
Âlimler türemişleri belirlerken birçok farklı görüş belirtmişlerdir. Görüşleri şu şekildedir:
Nahivcilere göre; fiil gibi amel eden sıfatın eş anlamlısı olmaya devam edendir. Onlara göre türemiş: İsmi-fail, İsmi-meful, Mübalağa sigaları, Sıfat-ı müşebbehe, İsmi-tafdil’dir. Nahivciler göre türemiş, mübheme ve hadese delalet eder. Mübhem ( belirsiz) kişiliğinden dolayı kendisini vasıflandıracak mevsufa ihtiyaç duyar, bundan sonra zahir olan ismi ref eder ya da bir zamiri kapsar.
Sarf âlimleri ise türemişi daha geniş bir biçimde tanımlamışlardır. Onlara göre türemişler şunlardır: İsmi-fail, İsmi-meful, Mübalağa sigaları, sıfa müşebbehe, İsmi-tafdil, İsmi-zaman ve mekân, İsmi- alet’ dir.
Dil âlimleri, türemişi sarf âlimlerinden daha geniş tanımlamışlardır; türemişi büyük türemiş olarak değerlendirirler. Şöyle ki: İki kelime arasında mana bakımımdan uygunluk olacak, aynı zamanda kelimenin kökündeki harflerin benzeşmesiyle beraber tertip olacak ve değişen harflerin mahreçleri ister uygun olsun ister olmasın fark etmez. Mesela ﺮﯾﺪھ و ﻞﯾﺪھ قﺮﺧ و بﺮﺧ. Bu tanım aynı şekilde
11
türemişlerin somut isimleri kapsaması için geniş bir tanımdır. Öyle ki bazı cansız varlıkları da türemiş sayar örneğin: ﺲﻧﻻا ﻦﻣ نﺎﺴﻧﻻا و ءﻼﯿﺨﻟا ﻦﻣ ﻞﯿﺧ
Türemişlerin aslı: Basralılar ve Kûfeliler, iştikak’ın aslı hakkında ihtilaf etmişlerdir. Basralılar, aslının mastar olduğuna, Kufeliler ise iştikak’ın fiilden geldiğini söylemilerdir. Her grup kendi görüşü için itibar ettiği delillerle ihticac etmişlerdir. Şu an konumuz o olmadığı için burada bahsetmeyeceğiz. Ama tercih edilen görüş ise; iştikak’ın aslının tek olmadığıdır. Bilakis Araplar isimlerden, fiillerden ve harflerden türetmişlerdir tabi ki birbirinden farklı derecelerle. En çok fiilleri, sonra isimleri, sonra harfleri türetmişlerdir. İşte bu, birçok günümüz araştırmacılarının kabul ettiği görüştür. Türemişler konulu araştırmamızda, nahiv âlimlerinin bakış açısıyla yetineceğiz; yani beş sıfat: İsmi-fail, İsmi-mef’ul, Mübalağa sigaları, Sıfat- müşebbehe, İsmi-tafdildir.
Delalet: Remz olarak yerine getirilmesi gereken şartların araştırıldığı ilim dilinin bir parçasıdır. Böylece manayı taşıyabilme gücünü eline alır.
Farabi, İbni Sina ve Gazzali gibi ilk dönem felsefecileri delalet bahsini, lafzi delalete hasretmişlerdir. Onların görüşlerine göre delalet, lafza ve eser-i nefsi’ye indirgenir. Bu ise kendisine zihni suret dedikleri şeydir. İbni Sina delaleti şöyle diyerek açıklar: Bir işi-olayı başka bir şeyden anlamaktır. Ona göre delalet, zihni bir alaka ile açıklanır. Şerif Cürcani ise şöyle der: “Bir şeyin bilinmesi, başka bir şeyin bilinmesini gerektirir. İlk şey gösteren ikinci şey ise gösterilendir.”
Delalet ilmi, işaretleri araştırmaya önem verir. Bundan dolayı dile yoğunlaşır; çünkü işaretlerin uyumu, insanlar için büyük bir öneme sahiptir. Bilinen bir şeydir ki gizli ya da saklı delaleti taşıyan kelami faaliyet, sadece müfredatlardan oluşmaz. Kelami olaylar, çeşitli cümlelerden oluşur. Mana ilmi sadece müfret kelimelerin manaları üzerinde durmaz. Kelimeler, konuşmacıların konuşmalarını oluşturdukları birimlerdir. Lafız ise başka delaletlere dikkat ederek belirli bir delaletle karşılık verdiğinde hemen onun arkasından sağlam bağlarla bağlanmış ikincil (tali) delaletler gelir. Bu ise ancak kendisi hakkında gelen siyak sayesinde anlaşılır. Siyakın murat edilen mananın açıklanmasında önemli bir rolü vardır. Siyak ile aynı zamanda insanın zihninde birikmiş cümlelerin manasının kastını belirler ve bununla istenilen delalete ulaşılır.
12
Bu delalet şiir ya da nesir olsun, edebi ibarelerde dilin el verdiği ölçüde araştırma ve keşifle ortaya çıkar. Bu ise belirli bir grubun ortamında ve belirli bir zaviyenin özel alanında tartışılır. Bu ibarelerin en barizi şudur: Ali b. Ebi Talip’e ait olan Nehcu’l Belağa kitabı. Bu eser, alanında yazılmış güçlü ve eşsiz tabirlerle doludur. Bundan dolayı bu kitabı ibarelerinden ve sözlerinden faydalanmak için araştırmamızın merkezine koyduk. Bu kitabı seçmemiz, diğerlerini reddettiğimiz anlamına gelmez. Araştırmacıların başka kitapları araştırıp bu kitabı çok fazla araştırmamalarından dolayı böyle bir tercihte bulunarak, yaptığımız şeyin bu alanda tek olmasını istedik. Başarı Allah’tandır.
13
14
لو ا ﻞﺼﻔﻟا
ﻞـﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﮫﻠﻋﺎﻓو ثوﺪﺤﻟاو ثﺪﺤﻟا ﻰﻠﻋ لد ﺎﻣﻮھ : ﮫﻔﯾﺮﻌﺗ ) 28 ( . نأ ﺪﺑ ﻼﻓ ."ﮫﻠﻋﺎﻓ ﻰﻠﻋو ،ثدﺎﺣ ،دﺮﺠﻣ ﻰﻨﻌﻣ ﻰﻠﻋ لﺪﯾ ،ﻖﺘﺸﻣ ﻢﺳا ﻮﮭﻓ ،"ﺪھاز" :ﺔﻤﻠﻛ ﻞﺜﻣ ،ﮫﻠﻋﺎﻓو ،ثدﺎﺤﻟا دﺮﺠﻤﻟا ﻰﻨﻌﻤﻟا :ﺎﻤھ ؛ﺎًﻌﻣ ﻦﯾﺮﻣأ ﻰﻠﻋ ﻞﻤﺘﺸﯾ :ﻞﺋﺎﻘﻟا لﻮﻗ ﻲﻓ "لدﺎﻋ" :ﺔﻤﻠﻛو :ﺔﻤﻠﻜﻓ ."لدﺎﻌﻟا ﺪﺒﺘﺴﻤﻟﺎﺑ ﻚﺌﺟأ ،ﺪھاﺰﻟا ﺮﻤﻨﻟﺎﺑ ﻲﻨﺌﺟ" ،ﺎﮭﯿﻟإ ﺐﺴﻨﯾ وأ ﮫﺘﻠﻌﻓ ﻲﺘﻟا تاﺬﻟاو ،ﺎً ﻘﻠﻄﻣ ﺪھﺰﻟا :ﺎﻤھ ﺎًﻌﻣ ﻦﯾﺮﻣأ ﻰﻠﻋ لﺪﺗ "ﺪھاز" وأ ﮫﺘﻠﻌﻓ ﻲﺘﻟا ،تاﺬﻟاو ﺎً ﻘﻠﻄﻣ لﺪﻌﻟا ﺎﻤھ ؛ﺎًﻌﻣ ﻦﯾﺮﻣأ ﻰﻠﻋ لﺪﺗ "لدﺎﻋ" :ﺔﻤﻠﻛ اﺬﻛو ا لﻮﻗ ﻲﻓ "ﻞﺋﺎﺳ"و "ٍشاو" :ﻲﺘﻤﻠﻛ ﺎﻤﮭﻠﺜﻣو ،ﺎﮭﯿﻟإ ﺐﺴﻨﯾ يﺮﻌﻤﻟ ) 29 ( : ﺔﯿﻔﺧ ﻞﻛ ﺖﺳرﺎﻣ ﺪﻗو يﺪﻨﻋأ . ُﻞﺋﺎﺳ ﺐﱠﯿﺨُﯾ وأ ،ٍشاو قﱠﺪﺼُﯾ .. ) 30 ( ( ﻞﻋﺎﻓ) ﺎھﺮﮭﺷأ ﺔﻔﻠﺘﺨﻣ نازوأ ﻰﻠﻋ مﻮﻠﻌﻤﻠﻟ ﻲﻨﺒﻤﻟا ﻞـﻌﻔﻟا ﻦﻣ غﺎﺼﯾو ﻞﺜﻣ : ﻢﺋﺎـﻗ ، ﺲﻟﺎﺟو … ﻢﺋﺎـﻘﻓ لد ﻰﻠﻋ مﺎﯿﻘﻟا ،ﮫﻠﻋﺎﻓو ﻚﻟﺬﻛو ﺲﻟﺎﺟ يﺬﻟا لﺪﯾ ﻰﻠﻋ ا سﻮﻠﺠﻟ ﻦﻣو مﺎﻗ ﮫﺑ . نا ﻰ ﻟإ ﻢﮭﻨ ﻣ ﺮ ﯿﺜﻜﻟا ﺐ ھذ ،ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢ ﺳا ﮫﯿﻠﻋ لﺪﯾ يﺬﻟا ﻲﻓ ﺔﻐﻠﻟا ءﺎﻤﻠﻋ ﻒﻠﺘﺧا ثوﺪﺤﻟاو دﺪﺠﺘﻟا ﻰﻠﻋ لﺪـﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ) 31 ( . تﺎﺒﺜﻟا ﻰﻠﻋ لﺪﯾ ﮫﻧأ ﻰﻟإ ﺮﺧﻻا ﺾﻌﺒﻟا رﺎﺷأو ، ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا ﺮﻛذ ) 32 ( : نأ : ﮫﻧﺎﯿﺑ) ﺪ ﻌﺑ ﺎﺌﯿ ﺷ دﺪﺠﺘﻟاءﺎ ﻀﺘﻗا ﺮـ ﯿﻏ ﻦ ﻣ ءﻲ ﺸﻠﻟ ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﮫ ﺑ ﺖـ ﺒﺜﯾ نأ ﻰ ﻠﻋ ﻢ ﺳﻻا عﻮ ﺿﻮﻣ (28) راد ،ةوﺎﺒﻗ ﻦﯾﺪﻟا ﺮﺨﻓ ﻖﯿﻘﺤﺗ ،ﻚﻟﺎﻣ ﻦﺑا ﺔﯿﻔﻟأ ﻰﻟإ ﻚﻟﺎﺴﻤﻟا ﺢﺿوأ ،يرﺎﺼﻧﻷا مﺎﺸھ ﻦﺑا ،توﺮﯿﺑ ـ ﻞﯿﺠﻟا ﺔﺴﻣﺎﺨﻟا ﺔﻌﺒﻄﻟا 1979 م 3 / 181 . (29) ي ﱢﺮَﻌ َﻤﻟا ءﻼَﻌﻟا ﻮُﺑَ أ ﺪﻟو .فﻮﺴﻠﯿﻓ ﺮﻋﺎﺷ :يﺮﻌﻤﻟا ّﻲﺧﻮﻨﺘﻟا ،نﺎﻤﯿﻠﺳ ﻦﺑ ﷲ ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﺪﻤﺣأ نﺎﻤﻌﻨﻟا ةﺮﻌﻣ ﻲﻓ تﺎﻣو ) 363 -449 = ـھ 973 -1057 (م ﮫﻔﯿﻧﺎﺼﺗ ﻦﻣ : ﻚﯾﻷا بﺎﺘﻛ ةﺮﺤﻟا جﺎﺗ ﮫﻟو .بدﻷا ﻲﻓ نﻮﺼﻐﻟاو ﻦﮭﺗﺎﻈﻋو ﻦﮭﻗﻼﺧأو ءﺎﺴﻨﻟا ﻲﻓ . ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھا 1 / 157 . (30) (ت.د).ﺔﻌﺑاﺮﻟا ﺔﻌﺒﻄﻟا،ﺮﺼﻣ ،فرﺎﻌﻤﻟا راد ،ﻲﻓاﻮﻟا ﻮﺤﻨﻟا ،ﻦﺴﺣ سﺎﺒﻋ 3 / 181 . (31) : ﻚﻟﺎﺴﻤﻟا ﺢﺿوأ يرﺎﺼﻧﻷا مﺎﺸھ ﻦﺑا 3 / 181 : تﺎﻔﯾﺮﻌﺘﻟا و 26 .
15 دﺪ ﺠﺘﻟا ﺔ ﻈﺣﻼﻣ نوﺪ ﺑ ﮫ ﻟ ﻼ ﻌﻓ قﻼ ﻄﻧﻻا ﺖ ﺒﺛأ ﺪ ﻘﻓ (ﻖ ﻠﻄﻨﻣ ﺪ ﯾز) :ﺖ ﻠﻗ اذﺈ ﻓ ،ءﻲ ﺷ وﺮ ﻤﻋو ﻒ ﯿﺤﻧ ﺪ ﯾز) :ﻞ ﺋﺎﻘﻟا لﻮ ﻗ ﻲ ﻓ ﻰﻨﻌﻤﻟﺎ ﻛ ﮫ ﯿﻓ ﻰ ﻨﻌﻤﻟا ﻞ ﺑ ،ﺎ ﯿﺸﻓ ﺎﺌﯿﺷ ثوﺪﺤﻟاو ﻲ ﻀﻘﺗ ﻞ ﺑ ،ةدﺪ ﺠﺘﻣ ﺔﻨﻤ ﺴﻟاو ﺔ ﻓﺎﺤﻨﻟا ﻞ ﻌﺠﺗ نأ ﺎ ﻨھﺎھ ﺪـ ﺼﻘﯾ ﻻ ﺎ ﻤﻜﻓ ،(ﻦﯿﻤ ﺳ قﻼطﻹا ﻰﻠﻋ ﺎﻤھدﻮﺟﻮﺑ ، ﻚﻟﻮﻗ ﻲﻓ ضﺮﻌﺘﺗ ﻻ ﻚﻟﺬﻛ تﺎ ﺒﺛإ ﻦ ﻣ ﺮﺜﻛﻻ (ﻖﻠﻄﻨﻣ ﺪﯾز) : ﺪﯾﺰﻟ قﻼﻄﻧﻻا ( ) 33 ( . تﻮ ﺒﺛ ﺔ ﺟرﺪﻟ ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢ ﺳا تﻮ ﺒﺛ ﺔﻟﺄ ﺴﻣ ﻲ ﻓ دﺪ ﺷ ﻲﻧﺎ ﺟﺮﺠﻟا نأ ﻞﻤﺘﺤﻤﻟا ﻦﻣو ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔﺼﻟا ، ﻟو ،تﻮ ﺒﺜﻟا ﻦ ﻣ ﻮ ﻠﺨﺗ ﻻ ثوﺪ ﺤﻟا ﻰ ﻠﻋ ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﻟﻻد نأ ذإ ﻻ ﻦ ﻜ .ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔﺼﻟا تﻮـﺒﺛ ﻰﻟإ ﻰﻗﺮﺗ ﻞﻌﻔﻟا ﮫﺒﺸﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا نﺎﻛ ﺎﻤﻟو ﻆ ﻔﻠﻟا ﺔ ﯿﺣﺎﻧ ﻦ ﻤﻓ ؛ﻰ ﻨﻌﻤﻟاو ﻆﻔﻠﻟﺎ ﺑ عرﺎ ﻀﻤﻟا لﺎﺒﻘﺘ ﺳﻻا ﻰﻠﻋ ﺔﻟﻻﺪﻟا ﻲﻓ ﮫﮭﺒﺸﯾ ﻰﻨﻌﻤﻟا ﺔﯿﺣﺎﻧ ﻦﻣو ،ﮫﺗﺎﻛﺮﺣو ﮫﺗﺎﻨﻜﺳ ﻊﺑﺎﺘﺗ ﻲﻓ ﮫﮭﺒﺸﯾ نﺎ ﻛ دﺪ ﺠﺘﻟا و ثوﺪ ﺤﻟا ﻰ ﻠﻋ لﺪ ﯾ عرﺎ ﻀﻤﻟا ﻞ ﻌﻔﻟاو ﺎ ﻤﮭﻨﯿﺑ ﮫﺑﺎ ﺸﺘﻟا ﻊﻗو ﺎﻤﻟ ؛لﺎﺤﻟاو عرﺎﻀﻤﻟا ﻞﻌﻔﻟا ﺔﻟﻻد ﻦﻣ ﺊﺷ ﻰﻠﻋ لﺪﯾ نأ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳﻻ ﺪﺑﻻ ، د ﺖﻧﺎﻜﻓ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﻟﻻ ﻚﻟﺬ ﻛو ،ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﻦﻋ ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔﺼﻟا تﺰﯿﻤﺗ ﺔﻟﻻﺪﻟا هﺬﮭﺒﻓ ،دﺪﺠﺘﻟا و ثوﺪﺤﻟا ﻰﻠﻋ برﺎ ﻀﺗﻻ ﮫﻧأ ﺔﻘﯿﻘﺤﻟا ،عرﺎﻀﻤﻟا ﻦﻋ اﺰﯿﻤﻣ ﮫﺘﻠﻌﺟ تﻮﺒﺜﻟا ﻰﻠﻋ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﻟﻻد نﺈﻓ ﻞﻌﻔﻟا ﻦﻣ ﺖـﺒﺛأ ﻮھ ذإ ،ﻞﻌﻔﻟاو ﺔﮭﺒﺸﻤﻟا ﺔﻔﺼﻟا ﻦﯿﺑ ﻊﻘﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳﺎﻓ ﺮﻈﻨﻟا تﺎﮭﺟو ﻦﯿﺑ ﯾ ﻻ ﮫ ﻨﻜﻟ ﻦ ﻜﻟو ،(مﻮ ﻘﯾ)ﻦﻣ ﺖ ﺒﺛأو مودأ (ﻢﺋﺎ ﻗ) ﺔ ﻈﻔﻠﻓ ،ﺔﮭﺒ ﺸﻤﻟا ﺔـ ﻔﺼﻟا تﻮـ ﺒﺛ ىﺪ ﻌﺘ ﻦ ﻋ كﺎ ﻜﻔﻧﻻا ﻦ ﻜﻤﯾ ﮫ ﻧﺈﻓ ( ﻢﯿ ﻣد ،ﻞ ﯾﻮط ،ﺮ ﻤﺣأ ) ﻲ ﻓ ﺔﻔ ﺼﻟا تﻮ ﺒﺛ ىﺪﻌﺘﯾ ﻻ تﻮﺒﺜﻟا وأ ﺮ ﺼﻘﻟا وأ لﻮ ﻄﻟا ﻦ ﻋ ﻚ ﻔﻨﯾ نأ نﺎ ﻜﻣﻹا ﻦ ﻣ ﺲﯿ ﻟ ﻦ ﻜﻟ ،هﺮ ﯿﻏ و دﻮ ﻌﻘﻟا ﻰ ﻟإ مﺎ ﯿﻘﻟا ﺔﻣﺎﻣﺪﻟا ... ) 34 ( . (32) ﻲﻧﺎ َﺟ ْﺮُﺠﻟا ﺮِھﺎَﻘﻟا ﺪْﺒَﻋ ﻊﺿاو :ﺮﻜﺑ ﻮﺑأ ،ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا ﺪﻤﺤﻣ ﻦﺑ ﻦﻤﺣﺮﻟا ﺪﺒﻋ ﻦﺑ ﺮھﺎﻘﻟا ﺪﺒﻋ ﺔﻏﻼﺒﻟا لﻮﺻأ ) 000 -471 ـھ 000 -1078 م ( :ﮫﺒﺘﻛ ﺮﮭﺷأ زﺎﺠﻋﻹا ﻞﺋﻻد ﺳأ و ، راﺮ ﺔﻏﻼﺒﻟا ﻲﻠﻛرﺰﻠﻟ مﻼﻋﻷا ـھا . 4 / 48 . (33) ﻖﻠﻋو ﮫﻌﺒط ﺢﯿﺤﺼﺗ ﻰﻠﻋ ﻒﻗو ،ﻲﻧﺎﻌﻤﻟا ﻢﻠﻋ ﻲﻓ زﺎﺠﻋﻹا ﻞﺋﻻد ،ﻲﻧﺎﺟﺮﺠﻟا ﺮھﺎﻘﻟا ﺪﺒﻋ ـ توﺮﯿﺑ ،ﺮﺸﻨﻟاو ﺔﻋﺎﺒﻄﻠﻟ ﺔﻓﺮﻌﻤﻟا راد ،ﺎﺿر ﺪﯿﺷر ﺪﻤﺤﻣ ﺪﯿﺴﻟا ﮫﯿﺷاﻮﺣ ،نﺎﻨﺒﻟ 1981 م :ص 117 . (34) ﺔﻌﺒﻄﻟا ،ﺖﯾﻮﻜﻟا ﺔﻌﻣﺎﺟ ،بادﻵا ﺔﯿﻠﻛ ،ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا ﻲﻓ ﺔﯿﻨﺑﻷا ﻲﻧﺎﻌﻣ ،ﻲﺋاﺮﻣﺎﺴﻟا ﻞﺿﺎﻓ.د :ﻰﻟوﻷا 1981 :ص م 41 .
16 مﺪﻘﺗ ﺎﻣ ﺔﺻﻼﺧ : 1 . ﺘﻟا ﺔﮭﺒ ﺸﻤﻟا ﺔﻔ ﺼﻟا ﻦ ﻋ ﮫﻗﺮﻔﯾ ﺎﻣ اﺬھ ،ثوﺪﺤﻟا ﻰﻠﻋ لﺪﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا نﻮﻛ ﻲ ﺲﯿ ﻟ سﻮ ﻠﺠﻟا ثﺪ ﺣ نﺈ ﻓ (ﺲﻟﺎ ﺟ نﻼ ﻓ) :لﻮ ﻘﻧ ﺎﻣﺪ ﻨﻋ ،تﻮ ﺒﺜﻟا ﻰ ﻠﻋ لﺪ ﺗ ﻲ ﺸﻤﻟا وأ مﻮ ﻨﻟا نﻮ ﻜﯾ نﺄ ﻛ ىﺮ ﺧأ ﻰ ﻟإ ﺔ ﻟﺎﺣ ﻦ ﻣ ﺮ ﯿﻐﺘﻟا ﻦ ﻜﻤﻤﻟا ﻦﻣ ،ﺖﺑﺎﺜﺑ .ﻼﺜﻣ 2 . رﺎ ﻀﻤﻟا ﻞ ﻌﻔﻟا ﻦ ﻋ ﺎﻀﯾأ ﮫﻗﺮﻔﯾ ﺎﻣ اﺬھ ،تﻮﺒﺜﻟا ﻰﻠﻋ لﺪﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا نﻮﻛ ع تﻮ ﺒﺛ ﻮ ھ ﻞ ﻋﺎﻔﻟا ﻢ ﺳا ﻲ ﻓ تﻮ ﺒﺜﻟا اﺬ ھو ،ثوﺪ ﺤﻟا ﻰ ﻠﻋ ﺔ ﻟﻻد ﻲ ﻄﻌﯾ يﺬ ﻟا .ﺔﻔﺼﻟا تﻮﺒﺛ ىﺪﻌﺘﯾ ﻻ ﻲﺒﺴﻧ ﺔ ﻟﻻد ﻦ ﻣ ﺔﮭﺒ ﺸﻤﻟا ﺔﻔ ﺼﻟا ﺮ ﯿﯿﻐﺗ ﺪ ﯾرأ اذإ ﮫ ﻧأ ﻮ ﺤﻨﻟا ﻞھأ ﺪﻨﻋ مﻮﻠﻌﻤﻟا ﻦﻣو ﻮﺣ ،ثوﺪـﺤﻟا ﺔﻟﻻد ﻰﻟإ تﻮـﺒﺜﻟا ﻞﻋﺎﻓ ﻢﺳا ﻰﻟإ ﺖﻟ ، ﻦـ ﺳﺎﺣ (ﻦ ﺴﺣ) ﻲ ﻓ لﻮﻘﻨﻓ ﺔﮭﺒ ﺸﻤﻟا ﺔﻔ ﺼﻟا ﻲ ﻓ دﺮـ ّ ﻄﻣ نﻮ ﻜﯾ اﺬ ھو نﻻا وأ اﺪـ ﻏ ) 35 ( فﺎـ ﺸﻛ ﻲ ﻓ درو ، : ﻰـﻟﺎﻌﺗ ﷲ لﻮـﻗ ﺮـﯿﺴﻔﺗ ﺪﻨﻋ يﺮﺸﺨﻣﺰﻟا َﻚ ْﯿَ ﻟِ إ ﻰ َﺣﻮ ُﯾ ﺎ َﻣ َﺾْﻌَﺑ ٌكِرﺎَﺗ َﻚﱠ ﻠَﻌَ ﻠَ ﻓ)) (( َك ُرْﺪ َﺻ ِﮫِ ﺑ ٌﻖِﺋﺂ َﺿ َو ) 36 ( ﺋﺎﺿ ﻰﻟإ ﻖﯿﺿ ﻦﻋ لﺪﻋ ﻢﻟ لﺎﻗ ﻞﺋﺎﻗ نأ ﻮﻟ :ﺖﻠﻗ ؟ ﻖ (ﻢﻠ ﺳو ﮫ ﯿﻠﻋ ﷲ ﻰﻠ ﺻ) ﷲ لﻮ ﺳﺮﻓ ﺖ ﺑﺎﺛ ﺮ ﯿﻏ ضرﺎ ﻋ ﻖﯿﻀﻟا نا ﻰﻠﻋ لﺪﯿﻟ ارﺪﺻ سﺎﻨﻟا ﺢﺴﻓأ ﻮھ ( ) 37 ( . (35) ﻲﻓاﻮﻟا ﻮﺤﻨﻟا ،ﻦﺴﺣ سﺎﺒﻋ 3 / 239 . (36) / دﻮھ ةرﻮﺳ 12 . (37) نﺎﻨﺒﻟ ـ توﺮﯿﺑ ،ﻲﺑﺮﻌﻟا بﺎﺘﻜﻟا راد ،ناﺮﻘﻟا ﺮﯿﺴﻔﺗ ﻲﻓ فﺎﺸﻜﻟا ،يﺮﺸﺨﻣﺰﻟا .(ت.د) 2 / 382 .
17 ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﯿﻨﺑأ ﻲﺛﻼﺜﻟا ﻦﻣ ﮫﺘﻏﺎﯿﺻ ﻲ ﻓ ﺲﯿ ﻘﻣ اﺬ ھو (ﻞﻋﺎﻓ) نزو ﻰﻠﻋ دﺮﺠﻤﻟا ﻞﻌﻔﻟا ﻲﺛﻼﺛ ﻦﻣ غﺎﺼﯾ ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺎﯾﺪ ﻌﺘﻣ وأ نﺎ ﻛ ﺎ ﻣزﻻ ﻦﯿ ﻌﻟا ﺢﺘ ﻔﺑ (ﻞ ﻌﻓ) ﺔ ﻧز ﻰ ﻠﻋ نﺎ ﻛ ﻞ ﻌﻓ ﻞﻛ ﻞ ﺗﺎﻗ ﻮ ﮭﻓ ﻞ ﺘﻗ :ﻞ ﺜﻣ ﻮ ھو ﻦﯿ ﻌﻟا ﺮ ﺴﻜﺑ (ﻞ ﻌﻓ) ﺔ ﻧز ﻰ ﻠﻋ ﻞﻌﻔﻟا نﺎﻛ نإ ﺎﻣأ ﺪﻋﺎﻗ ﻮﮭﻓ ﺪﻌﻗو ﻂﺑار ﻮﮭﻓ ﻂﺑرو ﺢ ﺑر و ﻢﻟﺎﻋ ﻮﮭﻓ ﻢﻠﻋ :ﮫﻟﺎﺜﻣ ﺎﻀﯾأ (ﻞﻋﺎﻓ) ﺔﻧز ﻰﻠﻋ ﮫﻠﻋﺎﻓ ﻢﺳا نﻮﻜﯾ نأ ﮫﺳﺎﯿﻘﻓ يﺪﻌﺘﻣ ﺢﺑار ﻮﮭﻓ ) 38 ( . ﯿﻟﻮ ﻌﻔﻤﻟاو ﻦﯿﻠﻋﺎ ﻔﻟا ءﺎﻤ ﺳأ ﺔ ﯿﻨﺑأ) ﻞ ﺼﻓ ﻲ ﻓ ﻚ ﻟﺎﻣ ﻦ ﺑا ﺔ ﯿﻔﻟأ ﻲ ﻓ درو ﺎ ﻤﻛو ﻦ :ﻼﺋﺎﻗ (ﺎﮭﺑ تﺎﮭﺒﺸﻤﻟا تﺎﻔﺼﻟاو) اذإ ﻞﻋﺎﻓ ﻢﺳا ﻎﺻ ﻞﻋﺎﻔﻛ . اﺬﻐﻛ نﻮﻜﯾ ﺔﺛﻼﺛ ىذ ﻦﻣ .. او ﻞﻜ ﺸﺑ ﺖﻤﮭ ﺳأ ﺔﻌﺋار تﻻﻻﺪﺑ ﺎﺌﯿﻠﻣ ﺔﻏﻼﺒﻟا ﺞﮭﻧ بﺎﺘﻛ ﻲﻓ ءﺎﻨﺒﻟا اﺬھ درو و ﻲ ﻓ ﻊ ﺳ .ﺺﻨﻟا ﺔﻟﻻد ﺢﯿﺿﻮﺗ ﻲ ﻠﻋ مﺎ ﻣﻹا لﻮ ﻘﯾ -ﮫ ﻨﻋ ﷲ ﻲ ﺿر نوﺮ ﯾ ﻦ ﻣ لﺎ ﺣ ﮫ ﯿﻓ ﺢ ﺿﻮﯾ ﮫ ﻟ مﻼ ﻛ ﻲ ﻓ ﺮﻣﺄ ﺑ نﻮ ﻈﻌﺘﯾ ﻻو ﻰﺗﻮ ﻤﻟا ﻢھ ﺎ ﮭ ِﻈﺣ ْﻦ ﻋ ٌ ﺔـ ﯿﺳﺎﻗ ُبﻮﻠﻘﻟﺎ ﻓ )) : ، ﺎھِﺪ ﺷ ُر ْﻦ ﻋ ٌ ﺔـ ﯿھﻻ ، ﺎھِرﺎﻤﻀﻣ ِﺮﯿﻏ ﻲﻓ ٌ ﺔﻜﻟﺎﺳ (( ) 39 ( . ،ﺔﻜﻟﺎ ﺳو ،ﺔﯿ ﺳﺎﻗ) :ﻲ ھو (ﻞ ِﻋﺎَﻓ) نزو ﻰ ﻠﻋ تﺎ ﻤﻠﻛ ثﻼ ﺛ ﻊ ﻄﻘﻤﻟا ﻲ ﻓ ﺮ ﻛذ ﺎﻀﯾا ﻲھو ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﯿﻨﺑأ ﻦﻣ هﺬھو (ﺔﯿھﻻو ﺎﺴﻗ) دﺮﺠﻤﻟا ﻲﺛﻼﺜﻟا ﻦﻣ ﺔﻘﺘﺸﻣ ،ﻚﻠ ﺳ ، .(ﺎﮭﻟ ﻚﺒﺴﻟا ةﻮﻗ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﻲﻓ ﺪﺠﻧ ﺔ ﻗﻼﻋ ﻆ ﺣﻼﻧو ،ىﻮﺘﺤﻤﻟا ةدﻮﺟو ﺔﻏﺎﯿﺼﻟا لﺎﻤﺟو فوﺮ ﻌﻤﻟا ﻦ ﻤﻓ ،تاﺮ ﻘﻔﻠﻟ ﻖ ﺳﺎﻨﺘﻤﻟا ﻢﻈﻨ ﻟا ﻦﯿ ﺑ و ثاﺪ ﺣﻸﻟ ﻲ ﻘﻄﻨﻤﻟا ﺐ ﯿﺗﺮﺘﻟا ﻦﯿ ﺑ أ ن ﺐ ﻠﻘﻟا ةوﺎ ﺴﻘﻟ ﺔ ﺠﯿﺘﻧ ﻮ ھ ﻮ ﮭﻠﻟا ، ﻮﻠ ﺴﻟ ﺔ ﺠﯿﺘﻧ ﻮ ھ رﺎ ﻨﻟا لﻮ ﺧدو ﻞ طﺎﺒﻟا ﻖ ﯾﺮط نإو ك ﺔﺒﻗﺎﻌﻟا نﺎﯿﺴﻧو ﺎﮭﺗاﺬﻠﻣو ﺎﯿﻧﺪﻟا عﺎﺘﻤﺑ ﮫطاﺮﻓﻹ ﺔﺠﯿﺘﻧ ﻻإ ﻮھ ﺎﻤﻓ نﺎﺴﻧﻻا ﻓ ﺧﻻا ﻲ .ةﺮ (38) :ﻞﯿﻘﻋ ﻦﺑا حﺮﺷ 3 / 134 . (39) ﺐﺘﻜﻟا ءﺎﯿﺣإ راد ،ﻢﯿھاﺮﺑإ ﻞﻀﻔﻟا ﻮﺑأ ﺪﻤﺤﻣ ﻖﯿﻘﺤﺗ ،ﺔﻏﻼﺒﻟا ﺞﮭﻧ حﺮﺷ ،ﺪﯾﺪﺤﻟا ﻲﺑأ ﻦﺑا .(ت.د) هؤﺎﻛﺮﺷو ﻲﺒﻠﺤﻟا ﻲﺑﺎﺒﻟا ﻰﺴﯿﻋ ،ﺔﯿﺑﺮﻌﻟا 6 / 262 .
18 ﻚ ﺌﻟوا سﺎ ﻨﻟا بﻮ ﻠﻗ نأ (ﺎ ﮭﻈﺣ ﻦ ﻋ ﺔﯿ ﺳﺎﻗ بﻮﻠﻘﻟﺎ ﻓ) :ﺎ ﻀﯾأ ﮫ ﻟﻮﻗ ﻦﻣ ﻂﺒﻨﺘﺴﯾو ةﺮ ﺜﻛ ﻦ ﻣ ﻲﺗﺄ ﺗ ﺎ ﻤﻧإ ﺐ ﻠﻘﻟا ةﻮ ﺴﻗو ،باﻮ ﺜﻟاو ﺮ ﺟﻷا ﻦ ﻣ ﺎ ﮭﻟ ﺐﯿ ﺼﻧ ﻻ ﺔﯿ ﺳﺎﻗ ترﺎﺻ (ﺎھرﺎﻤﻀﻣ ﺮﯿﻏ ﻲﻓ ﺔﻜﻟﺎﺳ ،ﺎھﺪﺷر ﻦﻋ ﺔﯿھﻻ) :ﺎﻀﯾأ ﮫﻟﻮﻗ ﺮﯿﺸﯾو بﻮﻧﺬﻟا فاﺮﺘﻗا إ ﻰﻟ ﻊﯿﻄﺘﺴﯾ ﻼﻓ ،ﮫﺘﺤﻠﺼﻤﻟ كرﺪﻣ ﺮﯿﻏ رﺎﺻ ﺪﺒﻌﻟا اﺬھ نأ ،ﺎﮭﺘﻘﯿﻘﺣ ﻰﻠﻋ رﻮﻣﻷا ﻢﮭﻓ ﺑ ﺐﺒﺴ ﺒﻏر ﻖ ﯿﻘﺤﺗو ﮫ ﺗوﺰﻧ عﺎﺒﺷإ ﻮھ ﮫﻓﺪھو ﺪﯿﺣﻮﻟا ﮫﻤھ ﺢﺒﺼﯿﻓ ،ﮫﺒﻠﻗ ﻰﻤﻋأ يﺬﻟا ﻢﺘﺨﻟا ،ﮫ ﺗﺎ ﺮﯿ ﺼﯾ ﺔﺒﻌ ﺻ ﺔ ﻘﯾﺮط رﺎﺘﺧا ﺪﻗ نﻮﻜﯾ اﺬھ ﻰﻠﻋو ،ءﻮﺴﻟﺎﺑ ةرﺎّﻣﻷا ﮫﺴﻔﻨﻟ عﻮﻀﺨﻟاو ﺑ ﮫ .كﻼﮭﻟا ﻰﻟإ :ﺎﻀﯾأ ﻲﻠﻋ مﺎﻣﻹا لﻮﻘﯾو ط ﺎ ﻤﻓ ،ﮫ ﻟﺎﺜﻣ ﻰ ﻠﻋ ﺎ ﻨطﺎﺑ ﺮھﺎ ظ ﻞ ﻜﻟ نأ ﻢ ﻠﻋا )) بﺎ (( ﮫﻨطﺎﺑ ﺚﺒﺧ هﺮھﺎظ ﺚﺒﺧ ﺎﻣو ،ﮫﻨطﺎﺑ بﺎط هﺮھﺎظ ) 40 ( . ﺎﻤھو (ﻦطﺎﺑو ،ﺮھﺎظ) ﺎﺘﻤﻠﻛ ﺎﻤھ (ﻞﻋﺎﻓ) نزو ﻰﻠﻋ نﺎﺘﻤﻠﻛ ﻊﻄﻘﻤﻟا اﺬھ ﻲﻓ ﻣ ﻦ ﺮﮭظ) دﺮﺠﻤﻟا ﻲﺛﻼﺜﻟا ﻦﻣ نﺎﺘﻘﺘﺸﻣو ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﯿﻨﺑأ ، .(ﻦﻄﺑو ﺎﺑ ﺔ ﻟﺎﺣ كﺎ ﻨھ ﮫ ﻨﻣ ةﺮھﺎ ﻈﻟا ﺪ ﺒﻌﻟا ﻲﺘﻟﺎ ﺣ ﺎ ﺘﻠﻜﻟ نأ ﻰ ﻠﻋ ﺔ ﻟﻻد ﻊ ﻄﻘﻤﻟا ﻲ ﻓ ﺔ ﯿﻨط ﺎﮭﺒﺳﺎﻨﯾ ﻮھ ﻰﻟإ ﮫﻠﯿﻣو ﻞﻘﻌﻟا ﻰﻟإ ﮫﻟوﺪﻋ ﺎﻤھ نﺎﺗﺮھﺎﻈﻟا نﺎﺘﻟﺎﺤﻟاو ،هرﻮﻣأ ﻦﻣ ،ﺲﻔﻨﻟا ى ﻠ ﺻ يﺬ ﻟا اﺬ ﮭﻓ ،حﺎ ﺠﻨﻟاو ﺔ ﺣاﺮﻟاو ةدﺎﻌ ﺴﻟا قزﺮ ﯾ ﮫ ﻠﻘﻋ ﻰ ﻀﺘﻘﻣ ﻊ ﺒﺘﯾ يﺬ ﻟا ﺪ ﺒﻌﻟﺎﻓ ﺢ ﻷ ﻰﻌ ﺴﺗ ﻲ ﺘﻟا ءﻮ ﺴﻟﺎﺑ ةرﺎ ﻣﻷا ﮫ ﺴﻔﻧو هاﻮ ھ ﻊ ﺒﺘﯾ يﺬ ﻟا ﺎ ﻣأ ،ﮫ ﻨطﺎﺑ ﺢﻠﺻو هﺮھﺎظ ﻞ ﺟ ﺨﻟاو ءﺎﻘﺸﻟا ﻞﺑﺎﻘﯿﺴﻓ ﺎﯿﻧﺪﻟا عﺎﺘﻣو تاﻮﮭﺸﻟا ﻨﻣ ﺮھﺎ ظ ﺚ ﺒﺧ يﺬ ﻟا ﻮ ھ اﺬ ھو ،ناﺮﺴ و ﮫ .ﻦطﺎﺒﻟا مﺎﻣﻹا ﺮﺒﻋو -ﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر ﮫ -نﻷ (ﺎﻣ) ـﺑ قﻼ ﺧﻷا ﻦ ﻋ ﺚﯾﺪ ﺤﻟا ﻞﻤ ﺸﯾ لﺎﺤﻟا ﻨﻌﯾ ﮫ ﻨطﺎﺑ ﺢﻠ ﺼﯾ تﺎﯿﻛﻮﻠ ﺴﻟاو قﻼ ﺧﻷا هﺬ ھ ﻦ ﻣ ﺢﻠﺻ ﺎﻤﻓ ،ﺮﺋﺎﻤﻀﻟا ﮫﯿﻠﻋ ﻦﻜﺗ ﺎﻣو ﻲ نﺎ ﺴﻧﻹا ﺔ ﻟﺎﺣ ﺖﺤﺒ ﺻأﺎﻤﻧﺄﻜﻓ ﺎ ﻀﯾأ ﻚﻟﺬ ﻛ ﺲ ﻜﻌﻟاو ﺔ ﻨﯿﻧﺄﻤﻄﻟاو روﺮ ﺴﻟا ﻲ ھو ﮫ ﺗﺮﻤﺛ ﻟا .ةﺮھﺎﻈﻟا ﮫﺘﻟﺎﺤﻟ ﺔﺠﯿﺘﻧو ﺎﺳﺎﻜﻌﻧا ﺔﯿﻨطﺎﺒ مﺎﻣﻹا لﻮﻘﯾو -ﮫﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر َﺪھﺎﺸﻟا نﺎﻓ ،تاﻮﻠﺨﻟا ﻲﻓ ﷲ ﻲﺻﺎﻌﻣ اﻮﻘﺗا )) : ﻮھ (( ُﻢﻛﺎﺤﻟا ) 41 ( . (40) ﮫﺴﻔﻧ ﻖﺑﺎﺴﻟا رﺪﺼﻤﻟا 9 / 178 . (41) :ﮫـﺴﻔﻧ ﻖﺑﺎﺴﻟا رﺪﺼﻤﻟا 13 / 5 .
19 ﻦ ﻣ ﺎ ﻤھو (ﺪھﺎ ﺸﻟاو ،ﻢﻛﺎـ ﺤﻟا) :ﺎ ﻤھ (ﻞ ﻋﺎﻓ) نزو ﻰ ﻠﻋ ﻦﯿ ﺘﻤﻠﻛ ﻰ ﻠﻋ ﻊ ﻄﻘﻤﻟا يﻮ ﺘﺤﯾ دﺮﺠﻤﻟا ﻲﺛﻼﺜﻟا ﻞﻌﻔﻟا ﻦﻣ نﺎﺘﻘﺘﺸﻣو ،ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﯿﻨﺑأ .(ﺪﮭﺷو ،ﻢﻜﺣ) :ﺪﺋاﻮﻓ ةﺪﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﻦﻣ ﺞﺘﻨﺘﺴﻧ ﻮ ﮭﻓ ،ﺊ ﺷ ﻞﻜﺑ ﻰﻟﺎﻌﺗو ﮫﻧﺎﺤﺒﺳ ﷲ ﻢﻠﻋ ﺔطﺎﺣإ ﻰﻠﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﺔﻟﻻد :ﻰﻟوﻷا يﺬ ﻟا ﻰﻔﺧأ ﺎﻣو ﺮﮭﺠﻟاو ﺮﺴﻟا ﻢﻠﻌﯾو ،رﻮﻣﻷا ﺮﺋﺎﻐﺻ ﻰﻠﻋ ﻊﻠﻄﯾ ، ﯾ نا نﺎ ﺴﻧﻹﺎﺑ ﺮﯾﺪ ﺠﻓ نﻮ ﻜ .ﻦﻠﻌﻟاو ﺮﺴﻟا ﻲﻓ ﻰﻟﺎﻌﺗ ﺎﯿﻘﺗ ﺳ ﷲ ﺔ ﻟاﺪﻋ ﻰ ﻠﻋ ﻊ ﻄﻘﻤﻟا ﺔ ﻟﻻد :ﺔ ﯿﻧﺎﺜﻟا ﻰ ﻠﻋ ﺪھﺎ ﺸﻟا ﻮ ھ ﺎ ﻓ ،ﮫﻧﺎﺤﺒ ا و سﺎ ﻨﻟ هﺪﻨﻋ ﺪﮭﺸﯾ ﻦﻤﻟ ﻲﻋاد ﻻ ﮫﺴﻔﻧ ﻢﻛﺎﺤﻟا ﻮھ ﺪھﺎﺸﻟا نﺎﻛ اذإ ،ﻢﮭﻨﯿﺑ ﺎﻤﯿﻓ ﻢﻛﺎﺤﻟا . مﺎ ﻣﻹا لﻮ ﻘﯾو -ﮫ ﻨﻋ ﷲ ﻲ ﺿر : ُﻊ ﻓﺮُﯾ ُﻞ ﻤﻌﻟاو اﻮﻠﻤﻋﺎ ﻓ )) ، ،ُﻊ ﻔﻨﺗ ُ ﺔ ﺑﻮﺘﻟاو ُﻊﻤﺴُﯾ ُءﺎﻋﺪﻟاو ، ٌﺔﺋدﺎھ ُلﺎﺤﻟاو ، (( ٌ ﺔﯾرﺎﺟ ُمﻼﻗﻷاو ) 42 ( . ﻰ ﻠﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا يﻮﺘﺤﯾ (ﻞ ﻋﺎﻓ) نزو ﻰ ﻠﻋ ﻦﯿ ﺘﻤﻠﻛ ﺔ ﺋدﺎھ) :ﺎ ﻤھ ، ﺎ ﻤھو (ﺔ ﯾرﺎﺟو .(ىﺮﺟو ،أﺪھ) ﻲﺛﻼﺜﻟا دﺮﺠﻤﻟا ﻦﻣ ﺔﻘﺘﺸﻣو ﻞﻋﺎﻔﻟا ﻢﺳا ﺔﯿﻨﺑأ ﻦﻣ :ﺪﺋاﻮﻓ ةﺪﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﻦﻣ ﺞﺘﻨﺘﺴﻧ ،ﺔﻠﯾﻮﻄﺑ ﺖﺴﯿﻟ ةﺮﺘﻔﻟا هﺬھ ﻲﻓ ﺪﺒﻌﻟا ةﺎﯿﺣ نأ ﻰﻠﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﺔﻟﻻد :ﻰﻟوﻷا ﺔﻔﺋازو ، .ﺎﮭﻨﻋ ﻞﺣﺮﯾو ﺎﮭﻗرﺎﻔﯾ نأ ﻦﻣ ﮫﻟ ﺪﺑﻻو لاز ﺎﻤﻓ ،ﺢﻟﺎﺼﻟا ﻞﻤﻌﻟا ﻰﻟإ ةﻮﻋﺪﻟا ﻰﻠﻋ ﻊﻄﻘﻤﻟا ﺔﻟﻻد : ﺔﯿﻧﺎﺜﻟا ھ ﻊﺴﺘﻣ كﺎﻨ ءﺎﻋﺪﻟا ﮫﻨﻣ ﻞﺒﻘﯾ و ،ﺔﺑﻮـﺘﻟا ﮫﯿﻓ يﺪﺠﺗ و ،ﻞﻤﻌﻟا ﮫﯿﻓ ﻞﺒﻘﯾ نﺎﺴﻧﻺﻟ ﺖﻗﻮﻟا ﻦﻣ ، ھ ﻞﻛو اﺬ ﮫ ﻟﻮﻗ ﻮ ھو طﺮ ﺸﻟﺎﺑ ﻖ ﻠﻌﺘﻣ -ر ﮫ ﻨﻋ ﷲ ﻲ ﺿ -مﻼ ﻗﻷاو ) : مادﺎ ﻣ اﻮ ﻠﻤﻋا يأ ( ﺔ ﯾرﺎﺟ ﺤﻟا ﺔﻜﺋﻼﻤﻟاو ،ﺎﯾرﺎﺳ ﻒﯿﻠﻜﺘﻟا .ﺔﺑﺎﺘﻛ دﺎﺒﻌﻟا لﺎﻤﻋأ نوﺪﯿﻘﯾ ﺔﻈﻔ ﮫﻟﻮﻗ ﺔﻟﻻد : ﺔﺜﻟﺎﺜﻟا -ﮫﻨﻋ ﷲ ﻲﺿر -: دﺎھ لﺎﺤﻟاو) هﺬھ ﻲﻓ نﺎﺴﻧﻹا لﺎـﺣ نأ (ﺔﺋ ﻷا ﻚ ﻠﺗ ﻦ ﻣ ةﺮﺧﻻا لاﻮھأ ﻦﻣ ﺎﮭﯿﻓ ﺲﯿﻟ ﮫﻧأ ﻰﻨﻌﻤﺑ ،ﺔﺑﺮﻄﻀﻣ ﺖﺴﯿﻟ ﺔﺋدﺎھ ةﺮﺘﻔﻟا رﻮ ﻣ .ﻢﻨﮭﺟ ﻰﻟإ قﻮﺴﻟاو ،حراﻮﺠﻟا ﻢﻠﻜﺗو ،ﻒﺤﺼﻟا ﺮﯾﺎﻄﺘﻛ ﺔﻤﯿﻈﻌﻟا لﻮﻘﯾو ﷲ ﻲﺿر ﮫﻨﻋ : ﺖ ﯿﺒﻟا ﻞ ھأ ﻒ ﺻو ﻲﻓ ﻻو ﻦﯾﺪ ﻟا نﻮﻔﻟﺎ ﺨﯾ ﻻ)) ﮫﯿﻓ نﻮﻔﻠﺘﺨﯾ ، ٌقدﺎﺻ ٌﺪھﺎﺷ ﻢﮭﻨﯿﺑ ﻮﮭﻓ ، (( ٌﻖطﺎﻧ ٌﺖﻣﺎﺻو ) 43 ( . (42) رﺪﺼﻤﻟا :ﮫـﺴﻔﻧ ﻖﺑﺎﺴﻟا 13 / 5 . (43) :ﮫﺴﻔﻧ ﻖﺑﺎﺴﻟا رﺪﺼﻤﻟا 9 / 106 .
