İsim Konumunda Olan, Ayrıca Fiillere Benzeyip Başında Zâid Harfler Olan

Söz konusu isimlerden

ٌُلَعْفَأ

vezninde olan

ٌُلِكْفَأ , ٌُلِم ْزَأ , ٌعَدْيَأ ve ٌُعَب ْرَأُ

ma'rife oldukları zaman gayri-ı munsariftirler. Çünkü ma'rife, dile daha ağır gelir. Nekre durumunda munsarif olmalarının sebebi ise, fiillere uzak olmalarıdır. Ayrıca ma'rife durumunda fiillere benzedikleri için, bunları munsarif saymamaları da, marifeliğin, dili konuşanlar nezdinde daha ağır olmasındandır. Şurasını da bilmek gerekir ki, bu

ءاي

ve

فلأ

harflerinin ikisinden biri, dört harften oluşan bir kelimenin başında geldiği takdirde kesinlikle fazladır. Nitekim kendisinden türeyen bir fiili olmasa bile

ٌُل كْفَأ

benzeri çekimi yapılan bir isim yoktur. Fazla olduğunu gösteren şey ise bunun diğer ziyade harflerine nispeten üçlülere ek olarak gelmesidir ve bu kelamda daha yaygındır,

ءاي

harfi de böyledir. Eğer bunu böyle kabul etmezsek, bunun sonucu olarak

ٌُل كْفَأ

kelimesini sarf etmeli (çekmeli)yiz. Ayrıca

ُ ة َزاَج ِ رلا

ve

ُ ةَباَب ِ رلا

konumundaki fiili olmayan kelimeleri

ُ ة َرْطَمِقلا

ve

ُ ةَلْمَدِهلا

kelimeleri ile aynı konumda görmek gerekir. İşte bu

فِلأ

ve

ءاي

harfleri, üçlü fiil kalıplarına zâid harf olarak sıkça girer.

ٌُقَل ْوَأ

örneğinde olduğu gibi. Burada fazla olan harf vâv’dır, böylece açık bir şekilde geldiği sürece bu iki harf ziyade harflerdir.

ٌُق_{ُْو لأَمُ َو هَفُ ل ج َّرلاُ َقِلأُ ْدَق}

cümlesini de bunun kanıtı..olarak.görebiliriz.

Eğer

ُ ٌقَل ْوَأ

kelimesinin durumu bizim açımızdan netlik kazanmış olmasaydı

ُ لَعْفَأ

ile aynı muameleyi görürdü. Çünkü bu bakımdan

ُ لَعْفَأ

veznindeki kelimeler

ُ لَع ْوَف

vezninde olanlardan daha fazladır. Eğer söz içinde

ٌُلَلْكَأ

ve

ٌُقَقْيَأ

gibi kelimeler geçer ve bunlarla bir şahsı adlandırırsak, bu kelimeler sarf olunurlar. Çünkü

_{لَعْفَأ}

vezninde olsaydı, birinci harfin cezimli ve idğamlı olmaktan başka şansı olmazdı.

ُ ل َّوَأُ

kelimesi ise,

ُ لَعْفَأ

veznindedir.

ُ َو هُ

ُ هن ِمُ ل َّوأ

(O, ondan daha öncedir); ayrıca '

ُ هْن ِمَُل َّوأِبُ ت ْر َرَم

/ (Ondan daha önce olana uğradım) ve '

ىَل ْو لأا

' örnekleri bunun kanıtıdır. Diğer yandan, eğer

ُ ٌب بْلأ

kelimesini bir şahsı adlandırmak için kullanırsak, bu kelime gayr-ı munsarif olur. Anlamı da

ٌُب بْلأُِهيلع

(başında aklı var / akıllı) şeklinde olur. Çünkü bu kelime,

ُُّبُّللا

(beyin, akıl) sözcüğünden gelir, vezni de

ل عْفَأ

'dur. Eğer anlamı bu şekilde olmazsa, vezni

ٌُل لُْعَف

olur. Araplar şöyle der:

َُكاَذُ ْتَمِلَعُْدَق

Burada

ءات

harfinin ziyade olmasının sebebi de, dört harften oluşan ve ilk harfi ziyade olmayan bu yapıda bir sözcüğün kelamda (cümle yapısında ) olmamasıdır. Çünkü kelamda

ٌُل لْعَف

yapısı yoktur. Bunun bir benzeri de

ُ ب ت ْرَت

ve

ُ بَت ْر ت

'dur; ayrıca

ُ بُ ت ْر ت

da denebilir. Nitekim bunlar da gayr-ı munsariftirler. Her kim

ٌُب ت ْر ت

derse sarf etmiş olur. Çünkü ilk harfi ziyade olsa bile, fiil benzeri olmaktan çıkmıştır. Yine benzer şekilde

_{ُ أ َرْد تلا}

örneğini verilebilir. Bu kelime

ُ تْأ َرَدُ

fiilinden gelir. Ayrıca buna

ُ لَفْت تلا

kelimesini de ekleyebiliriz. Bazı Arapların

ُ ل فْتَّتلا

demesi ve kelamda '

ُ ر فْعَج

' gibi bir şeyin olmayışı da bunun ispatı niteliğindedir. Buna benzer bir diğer örnek de, bir şahsı

ُ بَلْاَت

olarak adlandırmamızdır. Çünkü

_{ُ لَعْفَت}

veznindedir. Zebra’ya

ُ لِعْفَي

vezninde

ُ بِلْأَيُ َبِلأ

denmesi ki bu kelime avını kovalamak anlamına gelir. Bu hayvana '

ٌُبَلْاَت

' denmesi de bundan dolayıdır.

ٌُلَشْهَن

ve

ٌُبَل ْوَت

şeklinde gelen kelimelerse bize göre, açık bir şekilde geldiği sürece aynı harfler bakımından munsariftirler.

Ayrıca Arapların bunu böyle yaptıklarına sık rastlanır. Çünkü zâid olma bakımından

ءات

ve

نون

harfleri,

فلأ

ve

ءاي

harfleriyle aynı konumda değildir. Ayrıca ilk ikisi, ziyade harfler olarak son ikisi gibi kelamda yaygın değildir. Eğer bunu bu şekilde kabullenmezsen ,

ًُلَشْهَن

[ ve

ًُاَرَسْهَن

] kelimelerini sarf etmemen gerekir. Bu da birçok arabın, ayrıca el-Halîl'in ve Yûnus'un kavli uyarıncadır. Diğer yandan bir kişiyi

ُ دِمْثِإ

olarak adlandırırdığımızda, bu kelimeyi çekime uğratamayız. Çünkü

ُْب ِرْضِإ

fiiline benzemiş olur. Benzer şekilde bir şahsı

ٌُعَبْصِإ

olarak adlandırırsan, bunu da çekmezsin. Çünkü bu da

ُْعَنْصِإ

fiiliyle benzerlik arz eder. O şahsı

_{ٌُم لْب أ}

şeklinde adlandırdığımız zaman, bu kelime yine sarf edilmez. Çünkü bu da

ُْل تْق أ

'e benzer. Bu örneklerde, söz konusu zâid harf

فِلأ

olduğu için ,

ٌُب ت ْر ت

ve benzeri örneklerdeki uygulamaya gerek kalmaz. Bu da, el-Halîl ve Yûnus'un ifadesine göredir. Bu isimlerin bu şekilde değerlendirilmelerinin altında yatan sebepse onlar nezdinde, isimlerin bu yapıda olup da başlarında ziyade harfler almalarının esasa aykırı olmasıdır. Görüldüğü gibi

ُ لَعْفَت

ve

ُ لَعْفَي

vezinleri isimlerde az bulunur. Bu yapı esas olarak fiile hastır. Bu bakımdan; bu isimler, tenvin eklemenin ağır sayılacağı bir konumda olunca, bu yapıya daha lâyık olanda (fiilde) ağır olduğu kanaatine vardıkları şeyi, yani tenvini burada da ağır bulurlar. Tenvinin ağır bulunduğu konum da ma'rife konumudur. Ma'rife durumunda sarf

olarak sıfatlarda daha çok bulunması, sıfatın fiile yakın olmasından/benzemesinden kaynaklanır.

Eğer bir şahıs ilk harfleri zâid olan bir fiille isimlendirilirse

رمعيُ،ُبلغتُ،ُركشيُ،ُديزي

gibi onu sarf etmemek gerekir. Çünkü gayr-ı munsariftir. Bu tarz örnekleri sarf etmemek daha uygundur ki bu isimlerin durumu, en fazla

ٌُب ضْنَت

ve

ٌُعَم ْرَي

isimlerinin konumu gibidir. Bu bahiste değindiğimiz bütün örnekler nekre durumunda munsariftirler ve sarfa uğrarlar. “Niye

ُ دْيزَي

kelimesini nekreyken sarf ediyorsunuz,

ُ رَمْحَأ

kelimesini nekreyken isim olma durumunda sarf etmemize engel olan şey, fiile benzemesi miydi?” diye sorulduğunda sebep şu cümleler ile ifade edilebilir;

ُ رَمْحَأُ

kelimesi isim olmadan önce, fiil konumunda bir sıfat idi. Eğer isim olur da sonra yeniden onu nekre konumuna getirirsen, sıfat olduğu duruma tekrar onu dönüştürmüş olursun.

ُ دْيزَيُ

ise, tenvinin ağır sayıldığı bir durumda isme dönüştürüldüğünde, isim olmadan önceki durumda ağır kabul edilen şey sonraki durumda da ağır kabul edilir. Böylece onu nekreye dönüştürdüğünde, isim olmadan önceki haline geri dönmedi. Oysa

ُ رَمْحَأ

hâlâ bir isimdir. Bir kişiyi eğer

ُْب ِرْضإ

,

ُْل تْق أ

veya

ُْب هْذِإ

şeklinde isimlendirirsek, bunları sarf edemeyiz. Ayrıca kelimeyi isim konumuna getirmek için, baştaki elif harflerini elif-i kat'a dönüştürebiliriz. Çünkü bu kelimelerin önceki hali üzerinde değişiklik yapılmıştır. Nitekim bu isimler merfu' ve mansub yapılabilir. Çünkü isimlere, elif- i vasl gelmediği için onlara elif-i kat' eklenir.

Bununla ilgili

ٌُمسِا

ve

ٌُنْبِا

kelimeleri de, fazla sayıdaki isimlere nispeten az bir oran teşkil ettiğinden, bu konu için hüccet sayılmaz. Ayrıca bunun gibi bir şeyin isimlerde mümkün olmadığını ileri sürerek, bu kelimelerin yapılarını

ٌُب ْر ضُ

ve

ُ ٌب َر ْوَض

şeklinde değiştirme yoluna gidemeyiz. Çünkü isimlerde bulunmayan bir yapıyla da adlandırma yoluna gidilebiliyor. Ancak şu var ki

ٌُدَمْثِإ

,

ٌُعَبْصِإُ

ve

ٌُم لْب أ

gibi isimlerde olduğu gibi, ağır olduğunu varsaydığımız tenvinin yukarıdaki örneklerde de ağır olduğuna karar verirsen, en kötü ihtimalde bu son örneklerle karşılaşırız. Bu harflerden hiç birisi

_{ُ ئ ِرْمِا}

kelimesi konumunda değildir. Çünkü

ُ ئ ِرْمِا

kelimesindeki

فللأا

harfinin

ٌُأ ْرَم

,

َُأ ْرَم

ve

ُِء ْرَم

kelimelerindeki

ُ

ميم

harfini cezimli yaptıktan sonra eklenmiş gibi bir hali var. Böylece -tıpkı

ٌُنْبِإُ

kelimesinde ve emir olan

ُْب ِرْضِإ

kelimesinde

فللأا 'leri bıraktığımız gibi- ُُميملا

harfini cezimli yaptıktan

ُ ئ ِرْمِا

şeklinde isimlendirirsek, olduğu gibi bırakırız. Çünkü bu kelimeyi isimden isme taşımış oluruz. Ayrıca lafzı da fiilin lafzına benzemediği için sarf ederiz.

Sıkça görüldüğü gibi bazen

ٌُؤ رْمِا

, bazen

ُ ئ ِرْمِا

ve bazen de

ًُأَرْمِا

deriz. Fiil açısından böyle bir durum ise söz konusu değildir. Öte yandan

ُْب ِرْضِإ

ve

ُْل تْق أ

kelimelerinden isim yaparsak, isimlerle aynı muameleye tabi tutulmaları zorunlu olur. Çünkü bu durumda, bir fiil, isme dönüştürülmüş olur. Eğer o kişiyi '

ٌُقلِطْنِا

' olarak isimlendirirsek, elif harfini kat'a dönüştüremeyiz. Çünkü bu da bir ismi diğer isme taşıma durumudur. Bilinmesi gereken bir nokta da ilk harfi zâid olan ve fiile benzemeyen

ٌُتْيِلْصِإ

,

ٌُب ْو لْس أ

ve

ٌُت ْو بْنَي

[ve

ٌُض ْو ضْعَت

] gibi her isim munsarif olmasıdır. Ayrıca bu örneklerdeki gibi fiilden türemiş benzerleri de, örneğin

ٌُب ْو رْضَي

,

ٌُبْي ِرْضِإ

ve

ٌُبْي ِرْضَت

– kelimeleri de munsariftirler. Çünkü bunlar ne bir fiil, ne fiile benzeyen bir isimdirler ve ne de

ُ رَم ع

konumundadırlar.

ٌع ْو ب ْرَي

kelimesini çekimli okuruz. Buna göre, eğer

_{ٌُب ْو رْضَي}

kelimesi

ُ ب ِرْضَي

ile aynı konumda olsaydı sarf edilmezdi. Ayrıca bir şahsı

َُقْا َرَه

olarak isimlendirirsek bu ismi çekmeyiz. Çünkü bu

ءاهلا

harfi,

فِلَُلأا

konumundadır ve fazladır. Bunun bir benzeri de

ُْق ِرَهُ

'dir ki

ُْمِقَأ

konumundadır.

Bir kişiyi

ٌُل عْاَفَت

vezninde olan

ٌُب رْاَضَت

şeklinde isimlendirir ve sonra da

ُ ب ِرْيَض ت

olarak küçültürsek bu kelimeyi de sarf edemeyiz. Çünkü konumu açısından

ُ بِلْغَت

kelimesiyle aynı olur ve Arapların bürün dillerinde [ tıpkı

ُ دْنِه

kelimesini küçülttüğümüz zaman ortaya çıkan

ُ ةَدْيَن ه

’nin hiçbir şekilde sarf edilmemesi gibi ] sarf edilmez. Bir kişi ismi olan

ُ لِدْا ِجَأُ

da aynıdır [çünkü küçülttüğün zaman

ُ لِدْيَج أ

oluyor ve bu da

ُ حِلْيَم أ

gibidir. Bir kişiyi

ُْق ِرَه

şeklinde adlandırırsan,

_{َُءاجُْدَقُ قْيُِرَهُْاَذَه}

dersin ve bu kelimeyi sarf etmezsin].

5.3. ُ لَعْفَأ Kalıbının Bazı Lehçelerde Sıfat, Çoğunlukla da İsim Olduğu Yerler

Buna örnek olarak ;

ٌُلَدجأ

,

ٌُلَيخأ

,

ًُىعفأ

verilebilir. Bunlar, böyle geldiklerinde isme örnektir, bazıları da sıfata örnektir. Çünkü

ٌُلْدجلا

“ahlakın kötü olması” mânâsı taşır ve böylelikle bu kelime Araplar nezdinde "aşırı, sert, şiddetli" anlamındaki

ٌُديِدش

mesâbesindedir.

ٌُلَيْخأ

ya gelince, bunu renk için “benekli” anlamında

ليخ

dan bir cüz yaparak

ُ لعفأ

vezninden sayarlar. Böylelikle de

_{ٌُلَيْخأ}

kelimesi, “kanatları siyah, gövdesi yeşil birbiriyle zıt renkli” bir kuşu isimlendirmek için kullanılmış olur. Bu minval üzere

_{ُ ًىعفأ}

'ya değinecek olursak bu

kelimenin ne fiili ne de masdarı olmamasına rağmen, kendisi arapların nezdinde sıfatmış gibi amel eder.

ُ مَهْدأ

'e gelince, bununla

َُديَقلا

'ı kastedersek,

ُ د َوْسلأا

ile

ةَّيحلا

'yi ,

ُ مَق ْرلأا

ile

ة يحلا

' yi kastedersek nekre olsun marife olsun bu kelimeleri; yani,

ُ مَهْدأ

,

ُ دوْسلأا

,

ُ مَق ْرلأا

’ı sarf etmeyiz. Bu konuda Araplar aynı görüştedir. Sîbeveyhi’ye göre “Bunu sarf ederim çünkü ben

_{ُ مهادَأ}

, ve

ُ مقارَأ

derim, bu kelimeleri bu şekilde kullanabilirim” denecekse

_{ُ ق ِرَابأُ,ُ حَطْبلأا}

ve

ُ حِطابلأا

,

ُ ع ِراجأ

‘ta da aynı şeyi demek gerekir. Ancak

َُق َرْبلأا

sıfattır. Bunun gibi derler ki,

ٌُسْيت

“keçi” anlamına gelir ve renginde siyahlık ve beyazlık bulunan “keçi” anlamında ;

ُ ٌسيت ق َربأ

şeklinde olur ,

ُ ق َربأ

kelimesi de renk anlamında kullanılır. Yine

ُ حَطْبلأا

kelimesi, vadideki kümbetleri isimlendirmek için mekân adı olarak görev yaptığında,

_{ُ ع َرْجلأا}ُُ

kelimesi belirli bir çöldeki yüksek bir yeri ifade için mekân ismi olarak kullanılırsa - ki

ٌُُُُع ِرَجٌُُُناكمُُُ

”ufak bir yer” şeklinde bir kullanım vardır- yukarıdaki gibi bir durum söz konusu olur.

Fakat sıfat onların sözünde daha yaygın olup ve onunla isimlere ihtiyaç duydukları için kullanılmış olması muhtemeldir.

ُ ثغْبلأا

kelimesinin renk anlamında kullanıldığı zaman, onun isim yapan bir sıfat olması buna örnektir. Arapların sözlerinde bunun sıfat olarak kabul gördüğü kuvvetle muhtemeldir ki ;

_{ُ ءاحْطَب}

,

ُ ءَاع ْرَج

,

ُ ءَاق ْرب

kelimeleri, tıpkı

ُ رَمْحأ

kelimesinin müennes gelmesi gibi müennes kalıpta gelirler.

5.4..َُكْنِم..ُ لَعْف ..Kalıbı َُأ

Sîbeveyhi’ ye göre

َُكُْنُِم

ُ لَُعُْفأ

‘yi sarf etmemenin tek sebebi, onun sıfat olmasından başka bir şey değildir. Eğer bir kişiyi

ُ لَُعُْفأ

vezninden

َُكُْنُِم

ُ لَُعُْفأ

kalıbı dışında bir kelime ile isimlendirirsek, nekre durumunda bunu sarf ederiz.

ُُ رَُبُْكأ,ُُ رَُغُْصأ,ُُ دَُمُْحأ

buna örnektir.

Çünkü

ُ رَُغُْصأٌُلُ جَُرَُُاذه

ve

ُ لَُضُْفأٌُُلُ جَُرَُُاذه

demiyoruz. Böyle söyleyebilmemiz için

ُ لضفأ

ve

ُ رغصأ

kelimelerinin sıfat durumunda

َُكُْنُِمُ لَُعُْفأ

olmaları gerekir. Eğer bir kişiyi

َُكُْنُِمُ لَُعُْفأ

'den bir isim ile adlandırırsak, bunu sarf etmeyiz.

ُُ ع_َُمُْجأ

ve

ُُ عَُتُْكأ

‘ya gelince, bu kelimelerle bir kişiyi adlandıracak olursak bu iki kelimeden herhangi bir tanesini ma'rife durumunda değil,

ُْكأ

َُعَت

ُْحأ

َُرَم

yerine kullanamayız. Çünkü

ُ َرَمُْحأ

nekre durumda sıfattır.

َُعَمُْجأ

ve

َُعَتُْكأُ

kelimelerinin her ikisi de ma'rife durumunda sıfattır. Ma'rife oldukları için de bu ikisi sarf edilmez, yani gayr-ı munsariftirler.

َُعَمُْجأُ

burada

ُُْمهُُّلُ ك

ile aynı anlamdadır.

5.5. ُ لَعْفَأ Kalıbında Olup Munsarif ve Gayr-ı Munsarif Olan İsimlere Örnekler

Bazılarına göre

ُ

ُ لَُعُْفأ

veznindeki bütün kelimeler ma’rife de olsa nekre de olsa sıfat konumunda oldukları sürece gayr-ı munsariftirler ve yine aynı vezindeki bütün kelimeler isim konumunda ve nekre iseler munsariftirler.

ُُ لَُعُْفأ

vezninde olan bütün isimlerle eğer fiil kastediliyorsa, fetha almazlar yani mansub olmazlar. Sîbeveyhi,

ُ

ُ لَُعُْفأ

vezninin isim olduğunu ve bu yapının kelamda bulunduğunu iddia etmiştir. İlk meseledeki

ُُُ لَُعُْفأ

vezninin yeri/durumu da böyledir. Onu sarf etmezsek ve

ُُ لَُعُْفأُ

‘yu nasb etmeyi bir tarafa bırakırsak, o bu durumda

ُ لَكفأ

kelimesi ile aynı konumda bir isim olur.

ُُ لَُعُْفأ

eğer sıfatsa onu sarf etmezsek, aynı şekilde eğer ma’rife durumunda ise

ُ لَكفأ

kelimesini de sarf etmeyi terk etmek gerekir. Denilse ki:

ُ لعفأٌُُلجرُاذه

şeklinde bir ifade varsa, bu konumda onu sarf etmeyiz. Bunun böyle olmasının sebebi bu kelime ile özel bir vasıflandırma yapılmasıdır. Bu durumda söylenilen gibi olur; yani bütün

ُُ لَُعُْفأ

veznindekiler asla fetha almazlar. Çünkü bununla özel bir fiile örnek vermiş olunur. Sîbeveyhi de der ki: Konuşmada bütün

ُُُ ل_َُعُْفأُ

veznindekileri eğer bununla bir şey vasf edilir ve bu kelime sıfat konumunda olursa, “sarf etmem” ifadesini kullanman uygun değildir. Tıpkı konuşmada bütün

َُمَدآ

kelimesini sarf etmem dediğim gibi mi? Böylesi uygun değildir, çünkü

ُ لعفأ

vezni kelamda

ُ َمَدآ

kelimesinin yerine geçecek şekilde sıfat olarak yerleşmemiştir/yaygın değildir.

Örnek verecek olursak - görüldüğü gibi - ki bir kişiyi

ُُ لَُعُْفأ

vezninden bir kelime ile adlandırırsak nekre geldiği zaman sarf ederiz, çünkü

ُُ ل_َُعُْفأُ

veznindeki bu kelime ile bir şey nitelemedik; yani sıfat durumunda olmadı. Ancak onu sıfata örnek verdiğin zaman tenvini terk etmelisin, tıpkı

ًُلَُعُْفأ

ile fiili kastettiğinde bunun nasb edilmesi gerektiği gibi.

ُُُ لَُعُْفأُ

vezni sözde/kelamda kullanılan bir fiil olarak bilinmez.

ُ ٌلعفأُ ٌلجرُاذه

şeklindeki ifade,

ٌُديزُ َلعفأ

şeklindeki sözünle aynı durumdadır. Eğer isim açık şekilde ve dammeli olarak bulunmaz ve

bunun yanında bir de mevsufu zikretmezsek, bu

ُُ لَُعُْفأُ

vezni ile aynı durumda olmuş olur. O zaman da

ُُ لَُعُْفأ

veznini sıfata örnek vermek isteyenler, “

ُُ لَُعُْفأ

veznindekilerin hepsi sıfattır ve ben bunu sarf etmem” şeklinde bir ifade kullanmaktan men edilmez. Denilir ki: Bu daha önce bahsettiğimiz ile aynı durumdadır.

Böyle bir şey uygun oldu ise, bu

ُُ ل_َُعُْفأ

vezninin, dilde bir şeye örnek olarak değil de apaçık bir sıfat şeklinde gelmesindendir. “Sıfat olması gerekir şeklinde bir ifade kullanmamıza gerek yoktur”; fakat Sîbeveyhi, böyle olmasının sebebi bu veznin sıfat olmasından ötürüdür görüşündedir. Tıpkı kendisinin, “Dildeki bütün

َُمَدآ

kelimelerini sarf etme!” dediğinde muhatabın, “çünkü o sıfattır” demesi gibi. Böyle olduğunda, “Bununla sıfat yapmak istedim” şeklinde bir ifade kullanılmaması gerekir ki soran kişi zaten

َُمَدآ

kelimesinin sıfat yerinde olmadığını görür. Zira o başlı başına kendisi sıfattır. Buna dayanarak şöyle dersek:

ٌُُلجرُاذه

َُف

ُْع

ُ نل

(Bunun iki yönü/tarafı vardır çünkü sen bununla sıfatı kast edersen bu

ُ

َُىلُْعَُف

ُ

vezninden olur ki bu gayr-i munsariftir.

ُنَُلُْعَُف

ve

ُ

َُىلُْعَُف

ُ

vezninden değilse onu sarf et.) Burada, kelamda yaygın olarak kullanılan bir sıfat olarak

َُىلُْعَُف

vezninden olanlar vardır; ancak "Bütün

ُ لَُعُْفأ

veznindekiler sıfatsa şu şekilde yap " tarzında ifade edildiği gibi burada da

نَُلُْعَُف

vezni ve

ُ لَُعُْفأ

vezni aynı durumdadır. Yani

ُ لَُعُْفأ

vezni için geçerli olan gramer kaideleri,

نَُلُْعَُف

vezni için de geçerlidir. Aynı şekilde Bütün

نَُلُْعَُف

veznindekiler sıfat konumundaysa ve

َُىلُْعَُف

vezninden olup yine

نَُلُْعَُف

vezninde olduğu gibi sıfat konumundaysa onları sarf etmemek gerekir. “

َُىلُْعَُف

vezninden olup sıfat konumundaysa” cümlesinin işaret ettiği örnek bize delil olarak yeter.

Sîbeveyhi,

ًُىلُْعَُف

ya da

َُُُىلُْعِفُُ

veznindeki isimlerin elifleri tensiye/ikil elifi değilse bunların çekime uğratılması taraftarıdır; ancak elifler tesniyye/ikil elifi ise bunlar sarf edilmez. Buna göre, tüm

_{ًُىلْعِف}

ya da

ُُُ َىلْعِفُُ

veznindekileri tenvinlemek gerekir; çünkü bu harfe bağlıdır. Bunları sarf etmek istemezsek tesniyye/ikil elifi koyabiliriz; ancak sarf etmek istersek de tsniyye/ikil elifi dışında bir elif ikame etmek gerekir.

ُ ًىلُْنَُع

َُُفٌُلجرُ اذه

şeklinde bir cümle kurulacak olursa, burada bu kelimeyi tenvinlemiş oluruz. Çünkü böylece onunla özel olarak zikredilen bir şeye örnek vermiş oluruz.

ًُىلُْنَُعَُف

,

ًُىطَُبُْنَُح

örneğinde olduğu gibi.

Bunlar da tenvinsiz asla olmaz (

ًُىطَُبُْنَُحٌُُلجرُاذه

örneğinde olduğu gibi).

َُُُىلُْعَُف

da bu kalıba girer. Konuşmada yani kelamda bütün

_{ُىَلَعَف}

_{ءَلَع ف}

görüş var. Çünkü kelamda bunun örnekleri sarf edilmemiştir. Tıpkı

ُُ لَُعُْفأٌُُلجرُاذه

şeklinde bir cümle kurarsak bunun sarf edilmeyişi gibi. Burada sıfat olduğundan gayr-ı munsarif bir kelimeye örnek olarak vermiş oluruz.

ُ لَُعُْفأ

da tıpkı

َُءَُلُْعَُف

gibi sıfattır. 5.6..

ُ لَعُ ف

..Kalıbı

Sîbeveyhi,

_{ُلَع ف}ُ

vezninde olan ve herkesçe bilinen bir isim ya da sıfat olan tüm isimlerin munsarif olduğu görüşündedir.

ٌُةَبق ثُ

ve

ٌُة َرف ح

kelimelerinin çoğulları olan

ُ ٌبَق ثُ

ve

ٌُرَف حُ

kelimeleri ile bir kuş ismi olan

ُ د َر ص

ile

ُ لَع ج

bu vezinden isimlere örnek olarak verilebilir. Sıfatlara örnek teşkil eden diğer bir örneğe gelince;

ٌُمَط حٌُلجرُاذه

bunun için uygundur. Yine Hutam el-Gaysî’nin bir şiirinde geçen şu beyitler de bunun bir diğer örneği niteliğindedir;

ُْمَط حُ قا وَسِبُ ليللاُاهَّفَلُدق

Sîbeveyhi’nin zikrettiği bu örnekleri sarf etmek gerekir; çünkü o ilk harfi ziyade olup sonunda zâid müenneslik eki bulunmayan fiile ve isimlerde karşılaştığımız

لَع ف

vezninden olanlara benzemez. Bu bakımdan çoğulu olan

ُ رَجَح

örneğindeki gibi isimlerden olur. Bunun yanı sıra çoğulu bulunan

ُ رَسِك

ve

ُ رَبإ

örnekleri de bu grubu girer. Ancak sıfatsa

ٌُمَط حٌُلجرُاذه

şeklindeki sözünle aynı durumda/konumda kabul edilir tabi ki bununla “çalışkan” anlamını kast edersen.

ُ رَم عُ

ve

ُ رَف ز

kelimelerine gelince, Araplar bu ikisi ve bu ikisine benzeyen yapıları sarftan men ederler.

ُ

Çünkü onlar bizim bahsettiğimiz kelimelerden değildirler. Bu ikisi kendileri için daha uygun olan asıl binaları ile sınırlıdırlar.

Bu asıllarının dışına çıktıklarında sarftan men edilirler. Bu duruma

ُُ رِماع

ve

ُ رِفاز

kelimeleri örnek verilebilir ki bu ikisi

ُ رَم ع

ve

ُ رَف ز

kelimelerinden udûl etmişlerdir; yani asıl yapılarından çıkmışlardır.

رَم ع

ve benzerleri kendileri için daha uygun olan belirli kalıpta ve ma’rife dışında gelmedikleri takdirde kelamda yukarıda bahsettiğimiz muameleye tâbi tutulur.

ُ

Eğer

ٌُرَم ع

dersek, sonunu sarf etmemiz gerekir. Zira onu

ُ رِماع

ma’rife yapısından dönüştürüp nekre yapmışızdır. Onunla ism-i tasgir yapıp bir kişiyi adlandırırsak, sarf etmek gerekir. Çünkü

ُنلْيَعُ ف

vezni, Arapların dilinde

ُ لعْي َو ف

ve buna benzer vezinler gibi belirli bir kalıpta/yapıda bulunmazlar.

ُ رماعُ

kelimesinin vezni olan

ٌُلع ف

vezninin kendine has nekre yapısının/binasının kelamda bulunmayışı gibi. İsm-i tasgîri de

ُو رْمَع

kelimesinin ism-i tasgîri gibi yapılır. Tıpkı nekre formunun

_{ُ د َر ص}

kelimesi ve benzerlerinin nekresi ile aynı

etmek istersek gayr-i munsarif olur.

ُعَم ج

ve

َُعَُت ك

hakkında el-Halîl’e sorulduğunda, “Bu ikisi hepsi anlamındaki

ُ م هُّل ك

kelimesi ile aynıdır. Bu ikisi maduldür ;

عَم ج

kelimesi ,

َُءاعْمَج

çoğulundan ve

ُ ُ َعَت ك

kelimesi de

ُ َءاعْتَك

çoğulundan ‘udul etmiş olup bu ikisi nekre olduklarında munsariftirler.” demişti.

Yine kendisine

ُ ىرْغ صلا

ve

ُ رَغ ص

şeklindeki ifadeler sorulduğunda, “Bu ikisini ma’rife durumda sarf ederim; çünkü bu ikisi

ُ ةَبْق ث

ve

ُ بَق ث

kelimelerinin yerindedir.” demiştir.

َُرَخ أ

kelimesinin ma’rife ve nekre durumda gayr-ı munsarif oluşunun sebebini sorulduğunda da, “

َُرَخ أ

kelimesi hem aslıyla hem de benzerleriyle ters düşmüştür. O,

لوُّطلا

,

طَس ولا

,

رَب كلا

kelimeleri gibi harf-i tarif almadığı sürece sıfat olmayan kelimeler yerindedir. Bunlar ma’rife olduklarında munsariftirler .

ٌُرَغ صُ ٌةوسن,ُ ٌطَسوُ ٌةوسن,ُ رِغاصَأُ ٌموق

şeklinde bir ifade kullanamadığını görmez misin?” cevabını verir. Aslına ters düşüp, harf-ı tarif almayıp sıfat şeklinde gelirse o kelime sarftan men edilir. Tıpkı

عَك ل

ve

قَس ف

kelimeleri ile nidâ yapılıp

ُاي

ُ عَكْلَا

ve

ُ قِسافُ اي

dendiğinde bu ikisinin sarftan men edilmesi gibi.

قَس فُ

kelimesinin sarf edilmeyişinin sebebi ‘udûl etmiş (dönüşmüş)

اي ل ج َرُ

ifadesi ile aynı durumda kabul edilebilecek bir yapıya sahip olmayışıdır.

رَخَأ

kelimesi ile ism-i tasgir yapılıp kişi adı olarak geldiğinde onu sarf etmek gerekir. Böylece onun ‘udûl durumu ortadan kalkar bu sebeple munsarif olur. Çünkü

_{ًُليَع ف}

vezni bir bakımdan belirli bir yapıda bulunmaz. Onunla ism-i tasgir yaparsan belirli olan yapısını da değiştirmiş olursun. El-Halîl'e

َُداح أ

, (

َُءانث

) ,

َُىنْثَم

,

َُثل ث

,

َُعاب ر

hakkında sorulduğunda, “Onlar

رَخ أ

ile aynı durumdadır, üleştirme sayılarıdır. Teker teker ve ikişer ikişer anlamında tekrarlanmadan geldiklerinde belirli bir yapıda olmaları hasebiyle onları sarf etmemek lâzımdır” cevabını vermiştir.

Nekre olarak geldiklerinde onları sarf edip etmeme meselesine gelince, cevap “hayır” olacaktır. Çünkü nekre nekreyi vasf eder. Ebû Amr'ın dediği gibi:

_{ُث َل ثُوُىنْثَمُ ةَحِنْجأَُُعاب رو}

ayetindeki13 ifadede ma’dul sayılar sıfattır. (

ُ ةَحِنْجأ

kelimesinin sıfatı) Burada sen tıpkı;

ُىلو أُ

ةثلثُُةثلثُوُنينثاُنينثاُةحنجأ

demişsin gibi oldu. Saʻâde bin Cu’ayye’nin şu şiiri de bunu tasdik eder:

ُ

امَّنأكُ تِبفُىنيدُيندواع

ُ

دَّدَمَمٌُع ْرِشُردَّصلاُِعول ضَُلل ِخ

Şair..sonra..şöyle..devam..eder:

َُءانث

ve

َُداح أ

ile ism-i tasgir yaparsak onları sarf etmeliyiz. Tıpkı

َُرَم ع

ve

َُرَخ أ

‘nın ism-i tasgiri olan

ًُاريَخٌأ

،

ًُارْيَم ع

kelimelerinin kişi adı olarak geldiklerinde sarf ettiğimiz gibi. Çünkü burada asıl yapılarına ters düşen bir durum yoktur. Kişi adı olarak geldiğinde sarf edilen

لاق

ve

َُلِع ف

vezninden olan

ليق

kelimeleri asıllarında olan belirli bir yapıdadırlar mı? Bunlardan hiçbiri bu sözün kapsamına girmez.

َُمِلَع

kelimesindeki harekeyi tahfif ettiğin gibi

َُلَعَف

ve

ُ لع ف

vezninin kendilerini de tahfif ettiğini kim kabul etmiştir?

_{ُ َمِلَع}ُ

kelimesindeki harekenin tahfifi, Temîm Kabilesi’ne mahsustur.

Derler ki ;

َُمْلَُع

örneğindeki hemzeyi sildikleri gibi, bunda da hemzeyi silip, kelamda hafif okunur hale getirirler. Bu örnek de isimlerden sarf ettiklerin gibi gelir.

ُ رَم ع

‘ya gelince bu

ُ رِماع

den mahzuf edilmiş bir kelime değildir. Tıpkı

اتْيَم

‘in

ُ تِ يَم

‘den mahzuf edilmiş bir kelime olmaması gibi. Fakat o, lafız üzerine bina edilmiş ve asıl yapısına ters düşen bir isimdir.

ُ ىنْثَم

‘nın

ُِنينثا

kelimesinden mahzuf edilerek elde edilmiş bir kelime olmaması bunun üzerine sana delil olarak gösterilebilir.

ب ِر ض

kelimesi ile kişi adlandırılır ve sonra

Belgede Sîbeveyhi'nin "el-Kitâb" Adlı Eserine Göre Munsarif ve Gayr-i Munsarif Konuları (sayfa 38-53)