imparatorluğu tarafından işgal edilmeden öncekine göre önemli ölçüde daha düşüktü.463 Menelik, Shawa Kralı olarak ilk başta köle ticaretini kısıtlamaya teşebbüs etmişti, ancak hükümdarlığının sonuna kadar “insan ticareti” iç bölgelerden sahile taşınmasını etkili bir şekilde kısıtlamak için herhangi bir güçlü önlem almadı. Aksine, o (Menelik) ülkedeki en büyük köle tüccarı olur.464
Habeş yetkilileri işgal altındaki tüm bölgelerde kendilerini zenginleştirmek için insanları keyfi olarak köleliğe sattılar. Güney-orta Etiyopya'da, bir sömürü mekanizması olarak gabbar sistemine özgü tüm vahşete rağmen, naftenya tarafında büyük ölçüde ataerkil bir his vardı.465 Bu duygu, ırksal olarak onlardan önemli ölçüde farklı olmayan otokton nüfusa yönelik bazı naftenya arasındaydı. Kural olarak, usta, tartışmalı konularda gabbarını savunmaya, belirli şenliklere katılmalarına izin vermeye ve onları kuzey Etiyopya'dan mahsuller ve tarım tekniklerine alıştırmaya çalıştı.466 Gabbar'ın resmi olarak Hristiyan olması durumunda, naftenya sık sık onların vaftiz babası olarak hareket etti. Naftenya, soylu ailenin yerel halkıyla sık sık evlilik ilişkilerine girdi ve bazen bazı gabbarlarla özel arkadaşlıklar kurdular.467 Uygulama, nüfuzlu kişinin sembolik olarak meme ucunu emme eylemiyle, bu kişinin, kelimenin tam anlamıyla baba ve oğul olmak anlamına gelen harma hodhuu (anne sütüyle beslenen bebek) haline geldi. Sonra yerli ünlü rütbeli adam bundan böyle naftenya'ya koruma sağlamak zorunda kaldı.468
yerli din gibi yazımda kullanmayı tercih ettiğim belirli terimleri kullanmaktır.471 Etiyopya'da birçok dini kimlik ve her birinin kendine özgü özellikleri vardır. Bununla birlikte bu bölüm, Semavi olmayan Oromo dinlerinin çoğunda, Waqefanna veya Waqa kavramında ortak olan özelliklerin bazılarını ve işgal sonrasında geçirdiği değişiklikleri gösterecektir.
3.3.1. Waqa ve Waqefanna'ya Kısa Genel Bakış
Öncelikle, vakanın kısa bir tanımını ve kavramsallaştırmanın anlamını vermek gerekir.
Bazı yazılı kaynaklara göre Waqa adının birbiriyle ilişkili iki anlamı vardır. Birincisi evren veya gökyüzü anlamına gelir ve ikincisi, evrenin kendisinin yaratıcısıdır. Burada, ikinci anlamın Tanrıyı temsil ettiği görülmektedir. Bu anlamda Bartles renkli bir şekilde şunları sunmuştur:
"Waqa" kelimesinin iki anlamı vardı. İlki 'gökyüzü', yani bizim gördüğümüz haliyle gökyüzünün tonozudur. İkincisi, İngilizce "Tanrı" kelimesinin ne anlama geldiğini yaklaşık olarak gösterir; ama bundan daha fazlasını, batı anlamında 'Evrenin yaratıcısı ve yöneticisi olan Yüce Varlık'tan daha fazlasını içerir. Varlıklar olarak tasavvur edilen, O'nun yaratıcı çalışmasının tikelleştirilmelerini, bu dünyada Waqa'nın daha sayısız özel tezahürlerini içerir. Bu nedenle, 'Tanrısallık' kelimesi çoğu zaman 'Tanrı'dan daha iyi bir çeviri olacaktır.472
Wemlinger Identity in Ethiopia: The Oromo from the 16th to the 19th Century adlı çalışmasında Bartle'ın gözlemine daha fazla katkıda bulunuyor: Waqa tüm yaşamın kaynağı ve yaratıcıdır. Waqa sonsuzdur ve her yerde mevcuttur. Her şey Waqa tarafından düzenlenmiştir ve O koruyucusudur.473 Görüştüğüm Arsi kişiler bu Waqa kavramını desteklediler ve Waqa'nın her şeyin üstünde olduğunu ve görünür ve görünmez dünyanın kaynağı olduğunu savundular.474 Ayrıca Arsi Waqa'nın Afan Oromo'da söyledikleri yedi gökyüzünün ötesinde olduğunu öngördüler 'Waaqa samii torbaa uumte si kadhanna',475 Size itaat ettiğimiz yedi göğün (evrenin) yaratıcısı Waqa anlamına gelir.
Bu, Waqa'nın, gökte yaşayan yaratıcı olduğunu gösterir. Ayrıca dua ederken neden elini gökyüzüne kaldırıyorsun? Arsi Oromo, "Waaqni kan nu gubbaa kanaa,"476 Waqa bizim üstümüzde olan" anlamına gelir. Bu nedenle tüm Arsi Oromo dua ettiklerinde elini gökyüzüne kaldırıp Waqa’ya neye ihtiyaçları olduğunu sorarlar. Arsi Oromo için Waqa, insanlar, hayvanlar, ağaçlar, dağlar, nehirler ve dünyada var olan her şey dahil olmak üzere hem yaşayan hem de cansız sakinleri ile evrenin nihai yaratıcısıdır.477 Waqa'nın nihai yaratıcı olduğu kavramı
471 Bonsu, 2016: 111-112.
472 Bartles, 1983: 58.
473 Wemlinger, 2008: 71-72.
474 Azmach Edao Haga ile söyleşi, 22/01/2019, Batu, Oromya; Tedesse Ilu ile söyleşi, 20-23/01/2019, Batu, Oromya.
475 Gada Morketo ile söyleşi 02 ve 05-06/10/2018, Batu, Oromya.
476 Tedesse Gelgelu ile söyleşi 28/01/2019, Batu, Oromya.
477 Megerso Hinsene ile söyleşi 04-05/09/2018, Batu, Oromya.
sadece Arsi Oromo ile sınırlı değil. Tüm Oromolar arasında genel bir inanç gibi görünüyor.
Megersa, Borana Oromo ile ilgili hikayeleri de toplamıştır. Geleneksel Oromo'nun cenneti, yeri, üzerinde ve içinde bulunan her şeyi Waqa'nın yarattığına inandığını belirtir.478
Hristiyanlık ve İslam'ın tanıtılmasından önce, Oromoların yerli inanç sistemi vardı:
Waqa'ya inanç (Tanrının eşdeğeridir).479 İslam ve Protestanlık, Habeş sömürgeciliğine ve Ortodoks Kıpti Hıristiyanlığının dayatılmasına tepki olarak Oromia'nın her yerine yayıldı.480 Hristiyanlık ve İslam'ın Etiyopya devleti tarafından yasal olarak tanındığı, Waqefanna'nın ise olmadığı açıktır. 20. yüzyılın başlarında Waqefanna merkezlerinin çoğu Ortodoks Kilisesi olarak değiştirildi.481Bu, Arsi Oromo ritüel yerlerini yasaklayan imparator Haile Silassie sırasında agresif bir şekilde takip edildi. Bu bağlamda Melba, 'Oromia: An Introduction’ adlı kitabında, Oromo ibadet yerinin (Galma) hızla Oromya'daki Ortodoks kiliseleri ile değiştirildiğini açıkça savundu.482Waqefataa (Waqefanna'nın takipçisi/ takipçilerin) her zaman ve her yerde, ancak en çok tercihen dağlarda, nehirlerin ve göllerin yakınında dua edebilir.483 Waqeffana'da iki tür dua vardır. İlki evde her gün sabahın erken saatlerinde evden çıkmadan önce ve akşam geç saatlerde yapılır. Bu dua, Waqa'dan günlük yaşamlarında onlara yardım etmesini istemek, onlara sağlıklı bir gece verdiği için onu övmek için yapılır. Arsi Oromo, Waqa'ya sağlık vermesi ve çocuklarla babaları ve eşleri ile arasında uyum sağlaması için de dua eder. Ayrıca kendi aralarında anlamak ve nefreti ortadan kaldırmak için dua ederler.484 Waqeffana'daki diğer dua türü, Arsi Oromo, kuraklık ve bunun sonuçları gibi çeşitli felaket türleri ile karşı karşıya kaldığında yapılır: sığırların ölümü, açlık, çatışma, sel ve çıplaklık, yoksulluk gibi diğer kişisel sorunlar ve kendisinin veya aile üyelerinin hastalığıdır.485
Bu koşullar altında Arsi Oromo tepelere, dağlara ve diğer yüksek arazilere tırmanır çünkü bir dağın ve diğer yüksek arazilerin dünyanın sütunları olduğuna ve Waqa'ya daha yakın olduklarına inanırlar.486 Eck'e göre dağlar, tüm dünyada farklı şekillerde dini sembolizmde önemli bir rol oynamıştır. Bazı dağlar "kozmik dağlar" olarak görülürken, diğerleri "ilahi ikamet yerleri" ve "ilahi olanın coğrafi tezahürleri" olarak "vahiy ve vizyon yerleri" olarak kabul edildi.487 Yenilgilerinin ardından Arsi Oromo topraklarını tamamen kaybetti, dinlerini
478 Megersa, 1993: 142.
479 Melba, 1988: 43.
480 Haji Ahmed Mohammed Deko ile söyleşi, 25-26/10/2018 ve 07-12/11/2018, Batu, Oromya.
481 Haji Ahmed Mohammed Deko ile söyleşi, 25-26/10/2018 ve 07-12/11/2018, Batu, Oromya.
482 Melba, 1988: 65.
483 Jalata, 2005: 169.
484 Haji Ahmed Mohammed Deko ile söyleşi, 25-26/10/2018 ve 07-12/11/2018, Batu, Oromya.
485 Haji Ahmed Mohammed Deko ile söyleşi, 25-26/10/2018 ve 07-12/11/2018, Batu, Oromya.
486 Azmach Tashite Choroko ile söyleşi, 23/01/2018, Gowota, Oromya.
487 Eck, 2005: 6212.
uygulamaları yasaklandı ve yukarıda belirtildiği gibi kölelik statüsüne indirildi. Topraklarına el konuldu ve daha sonra naftenya ve yeni gelenlere verildi. İnsan gücünün sömürülmesi ve toprağın iyileştirilmesi, Shawa'ın olduğu en sert direnişlerle karşılaştığı yerlerde yüksekti.488
Shawan hükümdarları, Gada sistemi (ayrıntılar bir sonraki bölümde tartışılacaktır), Waqefanna, Irressa, siinqee ve Abba Muda'ya (kutsamanın babası) hacı gibi tüm Oromo'nun kutsama almak için ziyaret ettiği her türlü yerli kurumu yasakladı.489 Çoğunluk Oromo, kutsamak için Qallu'ya, Abba Muda'ya (kutsamanın babası) ve Şeyh Huseyin'in mezarlığına hacca giderler. Hacıların köyünden geçtiği tüm Oromolar onlara misafirperverlik sunmalıdır.490
“Etiyopya Kahve Töreni” aslında hacılara sunulan misafirperverlik konseptinden geliyor.
Kahve töreninde pek çok ritüel gerçekleşir, temel amaç böyle yaparak Tanrı'dan baraka (bereket) almaktır. Musk yazarken benzer bir şeyi anlatır:
Baraka kavramı Müslümanların zihnine yayılmıştır. Haccın resmi dini görevini mi yoksa işitme gücü olarak barakaya karşı daha büyülü tavırları mı yerine getirdiği önemli değildir. Konukseverliği reddetmek, baraka'ya karşı çıkmak, düşman gibi davranmaktır. Misafirperverliği kabul ederken ve kahve içerken, törene hem ev sahibi hem de misafir (kardeş gibi davranan) ve kahve (artı ve refahın sembolü) tarafından bereket getirilir.491