10. FİZİBİLİTE ETÜDLERİ
Giriş
G r ş mc n n kafasında bel ren proje f kr nden sonra bu düşüncen n uygulanab l r (feas ble) n tel kte olup olmadığı yapılacak “f z b l te etüdler ” adı ver len çeş tl ön araştırmalar veya etüdler sonucu ortaya çıkacaktır.
F z b l te İng l zce’den gelen b r kavram olup (feas ble) yapılab l rl k, olab l rl k anlamında kullanılmaktadır.
Etüd se Fransızca kökenl b r kavram olup, bel rl b r konuda yapılan ön nceleme, araştırma ve çalışma anlamına gelmekted r. F z b l te etüdler fades , bel rl b r alanda yapılması düşünülen b r yatırımla lg l proje taslağının karlılık vb. açılardan uygulanab l rl ğ ya da olab l rl ğ le lg l yapılan ön nceleme ve araştırmalar anlamına gelmekted r.
F z b l te (Yapılab l rl k) Etüdü, b r projen n ekonom k potans yel n ve prat k olarak uygulanab l rl ğ n bel rlemek amacıyla, projen n tekn k, f nansal ve ekonom k ver ler n n araştırılmasına dayanır. F z b l te etüdler , kes n yatırım kararının ver lmes nden ve uygulama projeler n n hazırlanmasından önce yapılmalıdır.
İy hazırlanmamış b r f z b l te etüdüne dayanmayan b r projen n, başarılı olma şansı yoktur.
F z b l te etüdü yatırımcının ne üreteceğ n , nereye satacağını, nasıl üreteceğ n , ne kadar b r yatırım yapacağını, yatırımı nereye yapacağını ve ne kazanacağını gösteren b r rapordur. F z b l te etüdler , kes n yatırım kararının ver lmes nden ve uygulama projeler n n hazırlanmasından önce yapılan ve projeler n tekn k, t car , f nansal, ekonom k, sosyal ve kurumsal yapılab l rl kler n anal z eden kapsamlı b r çalışmadır.
F z b l te çalışmaları olumlu sonuç verd ğ takd rde, bunu ön proje ve kes n projen n hazırlanması aşamaları zleyecek ve yatırım kararı ver lm ş olacaktır. F z b l te etüdler n n asıl amacı, şletme kurma düşünces nden doğan hedefler gerçekleşt rmen n bütün seçenekler n ekonom k, tekn k, f nansal ve yasal açılardan nceley p, bulguları ve ver ler s steml b r şek lde sunmaktır. Aşağıda f z b l te etüdü kapsamında gerçekleşt r len ekonom k, tekn k, f nansal ve yasal araştırmalar detaylı b ç mde açıklanmaktadır.
10.1. Ekonomik Etüd
Ekonom k faktörler n zaman ç nde çok fazla değ şkenl k göstermes , bu etüdün yalnızca kuruluş aşamasında değ l, fakat şley ş esnasında da sürekl yapılması gereken b r etüd hal ne get rm şt r. Ekonom k etüd üret lecek mal ve h zmetler n neler olacağı, şletmen n faal yet göstereceğ alandak rekabet, mal ve h zmetler n b r m üret m mal yetler vb. pekçok farklı konuyu kapsamaktadır.
229
F z b l te raporuna g ren ekonom k etüd ve anal zler genel olarak şu konuları kapsamaktadır:
10.1.1. Pazar Araştırması Ve Talep Tahmini
Önceden bel rlenen b r mamul le lg l bazı temel b lg ler sağlamayı amaçlamakta olup, bel rl b r malın bel rl b r pazarda bel rl f yattan ne kadar satılab leceğ (toplam talep); ku-rulacak şletmen n ne kadar satab leceğ (satış) tahm nler çeş tl stat st ksel ver lerden, o malla l¬g l thalat- hracat, tüket m, f yat ser ler nden yararlanılarak ve yapılacak olan bazı araştırmalarla saptanmaya çalışılır. Mevcut arz ve taleb n gel şme eğ ¬l mler üzer nde durulur.
Talep tahm n ne yönel k pazar araştırmaları genel olarak aşağıdak başlıklarla sıralanab l r:
Talep m ktarının araştırılması
Yurt ç üret m ve thalat durumunun araştırılması Car p yasa f yatları ve mal yet durumunun araştırılması
Üret lecek mal ve h zmetler n özell kler ve kullanım alanlarının araştırılması Tüket c ler n t p ve özell kler n n araştırılması
Rekabet koşullarının araştırılması
Üret lecek mallar ve kame mallarının arz kaynaklarının araştırılması Dağıtım kanallarının araştırılması
Üret lecek mallar konusunda hükümetler n ekonom k pol t kasının araştırılması
İşletmen n kuruluş aşamasında yapılan talep tahm nler le üret lmes düşünülen mal ve h zmetlere, y ne satılması düşünülen f yattan ne kadar talep olacağı bel rlenmeye çalışılır. Tüket c ler n talepler n başta gel r durumları olmak üzere, zevk ve alışkanlıkları, rak p ve tamamlayıcı mal ve h zmetler n f yatları g b değ şkenler etk ler. Dolayısıyla talep tahm n n n doğru b ç mde yapılab lmes ç n sağlıklı ve yeterl ver ye
ht yaç vardır.
B r talep araştırmasının güven l rl ğ n bel rleyen en öneml faktör ver ler n doğruluğudur. Bunun yanında talep tahm n nde kullanılan yöntemler n de doğru yöntemler olması gerek r. Ver ler talep araştırmasının temel n oluşturmasına rağmen hesaplama yöntem n n yanlış seç lmes veya kullanılması, toplanan ver ler doğru olsa b le talep araştırmasının geçerl l ğ n y t rmes ne neden olacaktır. Bunun ç n talep tahm n yöntem n n doğru seç lmes araştırma ç n hayat önem taşımaktadır.
Talep tahm n nde kullanılan yöntemler genel olarak k ye ayrılmaktadır. B r nc grupta ‘görüş alma’ şekl nde gerçekleşen, tecrübe ve sezg ye dayanan yöntemler çeren “dolaysız talep tahm n yöntemler ” yer alırken,
k nc grupta stat st k yöntemler n kullanıldığı “dolaylı talep tahm n yöntemler ” yer almaktadır.
231
Dolaysız talep tahm n yöntemler
Dolaysız yolla talep tahm n çalışmasında, ver lere doğrudan doğruya ulaşılıp, or j nal (asıl) kaynaklardan elde ed lmes söz konusudur. Tahm nlerde kullanılan b lg ler tecrübe, k ş sel yargı ve sezg ye dayanır.
İşletmen n çeş tl ün teler nde ve lg l kuruluşlarında çalışan k ş ler n görüşler s stemat k b ç mde toplanarak anal z ed l r. Bu yöntem n bas t ve düşük mal yetl olma g b avantajlarına karşılık en büyük sakıncası tamamen tecrübe ve sezg ye dayanmasıdır.
a.Anket yoluyla talep tahm n : Bu yöntemde doğrudan tüket c lere yönelmek söz konusudur. Önceden anket formları hazırlanarak tüket c veya malı kullanacaklara gönder l p onların duygu, düşünce ve beklent ler öğren leb l r. Ortaya çıkan sonuçlara göre talep tahm nler yapılıp fonks yonel, şek l ve üret m tasarımları yen den gözden geç r leb l r. Anket yöntem n n b l msel yönü b raz zayıf kalmaktadır. Ver len b lg ler n objekt fl kten uzak, güven rl k durumları tartışma konusu olab len ve b lg verenlerle let ş m hatalarının söz konusu olab ld ğ bu yöntem buna rağmen çok yaygın olarak kullanılmaktadır.
b.Yönet c ler n görüşler n n alınması yoluyla talep tahm n : İşletmelerde tedar k, üret m, pazarlama, f nansman, muhasebe, personel, halkla l şk ler ve Ar-Ge g b departmanlar örgütsel amaçlara ulaşma yönünden oldukça büyük önem taşır. Buralarda görev alan yönet c ler n gerek geçm ş deney mler ve gerekse geleceğe l şk n sezg ler şletme üst yönet m nce öğren lmel ve alınacak kararlarda kullanılmalıdır.
c.K l t personel n görüşler alınmak yoluyla talep tahm n : Bu yöntem genelde gen şleme yatırımlarında etk n olarak kullanılmaktadır. Özell kle, pazarlama departmanı ve görevl ler nden pazarlama stratej ler n n yen den bel rlenmes nde; ürün çeş tlend rmes nde, f yatın bel rlenmes nde, dağıtım ve tutundurma etk nl kler nde çok yararlı b lg ler elde ed leb l r.
Dolaylı talep tahm n yöntemler
Dolaylı yolla talep tahm n nde zaman ser ler anal z kullanılır. Zaman ser ler anal z nde geçm şe a t ver lerden yararlanılmakta, geçm ş n gözlem ne dayanılarak geleceğe yönel k tahm nlerde bulunulmaktadır.
Zaman ser ler nde bağımsız değ şken da ma saat, ay, gün vs. g b b r zaman ölçüsüdür. Bağımlı değ şken stok düzey , para, mamul sayısı, ver m g b ölçüleb len herhang b r varlık olab l r. Elde ed len geçm ş dönemlere a t b lg ler n stat st k değerlemes yapılıp trendler saptandıktan sonra, gelecektek olası talep düzey tahm n ed leb l r.
Zaman ser ler anal z nde b rçok yöntemden yararlanılmakta olup bunların başlıcaları aşağıda özetlenm şt r:
a. Bas t trend yöntem le talep tahm n : Bu yöntemde geçm şe yönel k çalışmalar ağırlık kazanır.
İşletmen n üret p-pazara sunmayı düşündüğü mal ve h zmet n geçm ş 5-10 yıllık ortalama artış hızı saptanıp, geleceğe l şk n b r hedef bel rleneb lmekted r.
233
234
b. Graf kle gösterme yolu le talep tahm n : Bas t trend yöntem n n gel şt r lmes le elde ed len bu yöntem daha çok göze h tap eden b r özell k taşır. Graf kle gösterme yöntem nde, talep tahm n yapılacak zaman ser s ç n, geçm ş yıllara a t değerler graf k üzer nde göster l r. Uzun süredek gel şme b r doğru veya eğr ç z lerek gelecek yılların durumu göz kararı le tahm n ed lerek kağıt üzer nde göster l r.
c. Önde g den göstergeler yöntem le talep tahm n : Ekonom de temel ekonom k gösterge sayılan ve olası ekonom k gel şmeler n haberc s ve şaret olan b rtakım göstergeler mevcuttur. Bunlar aşağıdak Tabloda görülmekted r.
Bu göstergelerle d ğer malların tüket m ve f yatları arasında korelasyon ( l şk ) araştırılır. Örneğ n k ş başına harcanab l r m ll gel r, f yatlar, st hdam ve ücretler arasındak l şk den b r sonuç çıkarılarak geleceğe a t tahm nde bulunulab l r.
10.1.2. İşletme Büyüklüğünün Saptanması
İşletmen n kuruluş yer seç m yle yakından l şk l olan şletme büyüklüğünün ne olması gerekt ğ sorunu çok yönlü olarak ele alınması gereken b r konudur ve bu konunun üzer nde şletmeler n kuruluş çalışmaları çerçeves nde önemle durulmalıdır. Çünkü kurulması planlanan şletmen n günlük, aylık ve yıllık üret m gücünün ne olacağı ya da ne olması gerekt ğ öneml d r.
Tablo 5: Temel Ekonomik Göstergeler Kaynak: M. Şerif ŞİMŞEK, Adnan ÇELİK, 2013, a.g.e., s. 78-79
İşletme büyüklüğünün saptanması, üret m kapas te¬s n n bel rlenmes ne da r b r sorundur. B r şlet¬men n el ndek üret m faktörler n en y şek lde kullanarak ya¬pab leceğ üret m m ktarı “kapas te” olarak tanımlanmaktadır. Kapas te seç m nde göz önünde bulundurulması gereken çeş tl faktörler vardır. Bu faktörlerden önde gelenler arasında, ürüne olan talep düzey yer almaktadır. Talep tahm n ed l rken şletmen n faal yete geçt ğ andak talep hacm değ l, daha ler k dönemlerdek talep m ktarını esas almak ve hracat mkanlarını da göz önünde bulundurmak gerek r. Kapas te seç m n etk leyen d ğer faktörler arasında teknoloj , kuruluş yer ve f nansman mkanları da sayılab l r.
10.1.3. İşletmenin Kuruluş Yerinin Seçimi
Kuruluş yer şletmen n faal yette bulunduğu yer anlamına gelmekted r. Bu nedenle kuruluş yer n n doğru seç m çok öneml d r. Bu öneml kararın ver lmes le şletmen n yaşam alanı bel rlenm ş olmaktadır. Bu önem dolayısıyla kuruluş yer rastgele seç lmemel , seç m yapılırken rasyonel davranılmalı, çeş tl ekonom k ve tekn k faktörler n yanında, kurulacak şletmen n çalışma konusu ve büyüklüğü gözönüne alınmalıdır. Kuruluş yer n n seç m le lg l karar üret m mal yetler n ve karlılığı doğrudan etk led ğ nden şletmen n varlığını sürdürmes ve rekabettek başarısında bel rley c olmaktadır.
Kuruluş yer n n seç m , yalnız şletme kurulurken değ l, sonrak dönemlerde de öneml d r. İşletme faal yete geçt kten sonra b le çevresel koşullardak değ ş mler neden yle ver ml , karlı ve ekonom k olan b r kuruluş yer n n bu özell kler n y t rmes mümkündür. Böyle b r durum şletmen n yen kuruluş yerler aramasını gerekt reb l r. Bu yüzden kuruluş yer seç m nde azam d kkat göster lmes gerekl d r.
İşletmen n kuruluş yer n n seç m şletmeden şletmeye farklılaşmaktadır. Bazı şletmeler kaynağa yönel k olarak (dem r-çel k ş¬letmeler g b ), bazıları da pazara yönel k (ekmek fabr kası g b ) olarak kurulur. Bazı
şletmelerde se, hammadde, d ¬ğer kaynaklar ya da pazar, kuruluş yer seç m nde etk l olmaz.
10.2. Teknik Etüd
Tekn k etüd kapsamına g ren konular genel olarak aşağıda sıralanmıştır :
a. Projen n tekn k tanımı, tes s kurulacak araz n n zem n etüdler , hammadde ve yardımcı madde etüdler , laboratuvar testler .
b. Üret m ulus ve teknoloj s seç m : seç m n gerekçes , elde ed l ş b ç m (l sans, satın alma, ortak g r ş m);
alternat fler ve mal yetler.
c. Üret lecek malların, yan ürün ve artıkların çeş tler , n tel kler artıkları değerlend rme olanakları.
d. Mak ne ve teçh zat seç m ; özell kler , terc h sebepler , yurt dışından get r lecek olanlar, tekn k ömürler ve mal yetler .
e. Tes s n yerleşme planı.
235
236
237
238
f. İnşaat şler .
g. Montaj şler n n k m tarafından, nasıl yapılacağı ve harcama m ktarı.
h. Uygulama planı: İşletmen n yatırım dönem nde kuruluşunun aylara göre graf k veya tablolarla ayrı ayrı göster lmes .
Bu konular; projen n boyutuna göre oluşturulmuş olan ve f nansal anal st, muhasebec , ekonom st, mühend s ve lg l d ğer uzmanlardan oluşan b r proje ek b tarafından hazırlanmakta ve değerlend r lmekted r .
10.3. Finansal Etüd
F nansal etüd, şletmen n kurulması ç n gerekl olan ülke ç nden ve dışından sağlanab lecek kaynak fonların m ktarının saptanması ve en düşük fa zlerle karşılanması, şletmen n gel r ve g der tahm nler ve şletmen n kârlılık durumuyla lg l anal zler kapsamakta olup daha özell kl olarak aşağıdak konuları ele almaktadır : a. Yatırım tutarının hesaplanması: Kuruluş çalışmaları yapılan şletmen n sab t yatırım mal yet le döner sermaye ( şletme ya da çalışma sermayes ) toplamı yatırım tutarını vermekted r. Öneml b r kısmı tekn k etüdle lg l olan sab t mal yet g derler çeş tl kalemlerden oluşmakta olup bazı kalemler hem ç parayla, hem de döv z c ns nden ayrı ayrı göster l r. Başlıca yatırım g derler şunlardır: Etüd ve proje g derler , patent ve know-how, arsa bedel , araz düzenleme, nşaat şler , ulaştırma yatırımları, mak ne ve teçh zat bedel , thal ve gümrükleme, montaj, genel g derler, taşıt araçları, şletmeye alma g derler , beklenmeyen g derler, fa zler, çalışma sermayes .
b. İşletmen n gel r ve g der tahm nler n n yapılması: İşletmen n gel r ve g der tahm nler n n yapılması, gel r ve g der bütçeler n n hazırlanması anlamına gel r. Yıllık gel r tahm nler ne esas olan satış m ktarları ve b r m f yatlar çeş tl yılların talep ve kapas te kullanım durumuna göre hesaplanmış olduğu ç n ekonom k etüdden sağlanır. Üret m g derler veya üret m mal yetler ekonom k ve tekn k etüdlerden yararlanılarak farklı yıllar ç n y ne üret m durumuna göre hesaplanır. Bel rlenen bu yıllık gel r ve g der tahm nler b r kâr ve zarar tablosunda b raraya get r l r ve karşılaştırılır; ödenecek verg ve d ğer kes nt ler de hesaba katılarak
şletmen n net kârlılık durumu ortaya çıkarılmış olur.
c. F nansman kaynaklarının saptanması: F nansman ht yacını karşılayacak fon kaynaklarının saptanmasında d ğer etüdler çerçeves nde yapılan d ğer çalışmalardan sağlanan ver lere göre ç para ve döv z üzer nde durulur. D ğer b r dey şle, nereden, ne zaman, ne kadar ve ne mal yetle para ve kred sağlanab leceğ bel rlen r; yan en düşük fa zlerle fon kaynakları sağlanmasına çalışılır. Ayrıca, faal yetlerle lg l nak t
ht yaçları ve nak t g r ş ve çıkış hesapları yapılarak fon akım ve nak t akımı planlanmış olur.
239
240
d. İşletmen n kârlılık durumuyla lg l anal zler: İşletmen n gel r-g der tahm nler ve fon kullanım ver ler le yapılan bu anal zler, f z b l te raporu ç n, yatırımcıyı yatırım kararı almaya götüren, “değerlend rme ve yatırım kararı” aşamasında yararlanacağı temel ver ler n öneml bölümler n sağlamakta olup, f nansal oranlar den len b rtakım oranlar kullanılarak bu anal zler yapılmaktadır.
e. Organ zasyon durumu: F z b l te raporunun organ zasyonla lg l bölümü ç n genell kle kurulacak şletmen n t p , hukuk şekl terc h sebepler ve yapısı; proje uygulama (kuruluş) ve şletme aşamalarındak organ zasyon şemaları ve kadrolar; projen n uygulanmasıyla lg l hukuk sorunlar, patent ve l sans anlaşmaları ve benzer konular; projeyle lg l d ğer k ş veya kamu kuruluşlarıyla yapılacak veya yaptırılacak
şler ve tekn k ve dar personel n sağlanması ve eğ t m g b konularda araştırma yapılır.
10.4. Hukuki Etüd
İşletmen n hang hukuk yapıda kurulacağı kuruluş aşamasında karar ver lmes gereken b r konudur. Bunun yanında hukuk sürece l şk n verg , s gorta, şç , şveren l şk ler g b alanlarda şletmey lg lend ren hukuk düzenlemeler n de ncelenmes söz konusudur.
Kuruluş aşamasında g r ş len hukuk (yasal) etüdün başlıca amacı; şletmen n türünü bel rlemek, kurulması düşünülen şletmey devlet n destekley p destekleyemeyeceğ n ortaya çıkarmak ve n hayet kuruluş ç n alınması gerekl z nler ve yapılacak d ğer şler tesp t etmekt r. Ülkem zde, gerek Türk vatandaşlarına, gerekse yabancılara Anayasa tarafından tanınan şletme kurma hakkı ve unvanları; özel şletmeler, kamu şletmeler , karma şletmeler ve yabancı sermayel şletmeler olmak üzere sıralanmış olup, bu türler n n her b r n n kend ne özgü sakınca ve yararları vardır. Kuruluş aşamasında şletmen n yasal türü seç l rken bu yarar ve sakıncaların b rl kte ele alınmaları ve ona göre karar ver lmes en rasyonel davranış olacaktır .
Hukuk yapı le lg l araştırmaların k aşamalı ele alınmasında yarar vardır. B r nc aşamada, kuruluşun yapılacağı ülke yasalarına göre kurulmak stenen şletmen n hukuk şekl bel rlenmel d r. İk nc aşamada se, kuruluş f kr nden başlamak üzere şletmen n faal yete geçmes ne kadar yürütülmes ve tamamlanması gereken tüm yasal şlemler ve alınması gereken z nler n araştırılması gerekmekted r .
Uygulamalar
Seçt ğ n z b r şletmen n kurulmadan önce hazırlamış olduğu f z b l te raporunu nceley n z.
F z b l te raporunun her b r alt başlığı ç n örnekler bulunuz.
Uygulama Soruları
Her b r şletme kurma düşünces f z b l te raporu gerekt r r m ?
F z b l te raporu merak ed len sorulara yeter nce cevap vereb l yor mu?
241
242
