iii çindekiler çindekiler Önsöz ÜN TE

(1)

‹çindekiler

Önsöz ... xii

Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik... 2

G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER ... 3

Paleontolojik Ça¤ ... 3

Milattan Önce (M.Ö. 50.000-0) ... 4

Milattan Sonra (M.S. 0-1900) ... 5

DO⁄AL HAZ‹NE KAYNA⁄I OLARAK B‹TK‹LER ... 6

B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE: TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER ... 7

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri ... 7

Farmakope ve Bitkisel Ürünler ... 9

Türk Farmakopesi Standartlar› ... 11

Farmakope’de Bitkisel Droglarda Kalite ile ‹lgili Kriterler ... 12

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR ... 14

Etkinlik ... 15

Kalite ... 16

Güvenilirlik ve Güvenlik ... 16

Özet... 18

Kendimizi S›nayal›m... 19

Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ... 20

S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ... 20

Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ... 21

Yararlan›lan ‹nternet Adresleri ... 21

Yararlan›labilecek Di¤er Kaynaklar... 21

T›bbi ve Aromatik Bitki ve Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›nda Etik ... 22

G‹R‹fi ... 23

ET‹K NED‹R? ... 24

Günlük Hayatta Etik ... 27

B‹YOET‹K ... 28

Biyolojik Çeflitlilik ve Çevre - Bitki Eti¤i ... 30

TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA ET‹K... 31

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik Üretimi ... 32

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Pazarlamas› ve Ticaretinde Etik... 33

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Etik ve Etik Olmayan Kullan›m› ... 33

TIBB‹ AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIMINDA SAKINCALI DURUMLAR ... 36

Baz› Uygulama ve Önlemler ... 37

Özet ... 44

Kendimizi S›nayal›m ... 45

Ek 1 ... 48

‹çindekiler iii

1. ÜN‹TE

2. ÜN‹TE

(2)

Bitkisel Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›... 50

G‹R‹fi ... 51

B‹TK‹SEL FARMASÖT‹K ÜRÜNLERDE GACP VE GMP ... 53

T›bbi Bitkilerde ‹yi Tar›m ve Toplama Uygulamlar› (GACP) ... 54

‹yi Üretim Uygulamalar› (GMP) ... 56

D‹ST‹LASYON VE EKSTRAKS‹YON YÖNTEMLER‹ ‹LE HAZIRLAMA... 58

Distilasyon ... 58

Ekstraksiyon... 59

Perkolasyon ... 59

Maserasyon ... 59

‹nfüzyon ve Dekoksiyon ... 60

Perkolasyon Haz›rlanmas›... 60

Ekstreler (Extracta) ... 61

Bitkisel Droglar (Plantae Medicinales)... 61

Bitki Çaylar› (Plantae ad ptisanam) ... 63

Tentürler (Tinctura)... 63

Aromatik Sular... 64

FARMASÖT‹K fiEK‹L HAL‹NE GET‹RME... 65

Çözeltiler... 65

fiuruplar... 66

Spiritler... 67

Eliksirler ... 68

Posyonlar ... 68

Yar› Kat› Preparatlar... 69

Merhemler... 69

Jeller ... 69

Kremler ... 70

Sabunlar ... 70

Yak›lar... 70

Kat› Preparatlar... 70

Tozlar ... 70

Granüleler ... 70

Tabletler... 70

Kaplanm›fl Tabletler ... 71

Kapsüller (Capsulae gelatinae, Capsulae gelatinosae, Capsules gelatineuses, Gelules) ... 72

Özet... 74

Bitkisel Hammadde ve Ürünlerin Kullan›m›nda Dikkat Edilecek Hususlar ... 78

G‹R‹fi ... 79

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER NEDEN ZARARLIDIR? ... 80

ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN DO⁄AL ETK‹N B‹LEfiENLER ... 81

Aristoloik Asit ... 82

Atropin ... 82

‹çindekiler

iv

3. ÜN‹TE

4. ÜN‹TE

(3)

β - Asaron ... 82

Berberin ... 82

Kalp Glikozitleri ... 83

‹yot ... 83

Lektinler ... 84

Oksalatlar ... 85

Pirolizidin Alkaloitleri ... 85

Safrol ... 86

Salisilatlar ... 87

Siyanogenejtik Glikozitler ... 87

Tanenler... 88

Tuyon ... 88

ÖNEML‹ YAN ETK‹LER‹ OLAN B‹TK‹SEL DROGLAR ... 89

Karsinojenik Reaksiyonlar... 89

Alkannae radix (Havaciva kökü) ... 89

Senecio herba... 89

Eupatorii herba... 90

Rubia tinctorii radix (Boyac› kökü) ... 90

Rhamnus purshiana, Rhamni purshianae cortex (Cascara Sagrada) . 90 Cocae folium ... 90

Farfarae folium ... 91

Euphorbia herba ... 91

Kalp-Damar Sistemi Rahats›zl›klar›... 91

Crataegi flos (Al›ç çiçe¤i)... 91

Ephedra herba (Deniz Üzümü)... 92

Ginseng radix (Ginseng kökü)... 92

Liquiritiae radix (Meyan kökü) ... 93

Gastrointestinal Rahats›zl›klar... 94

Eucalyptii folium (Ökaliptus yapra¤›)... 94

Eucalypti aetheroleum [Ökaliptus (uçucu) ya¤›] ... 94

Elaterii fructus (Ac›düvel, Ac›dülek, Eflekh›yar›)... 94

Bromelainum (Ananas suyundan elde edilen proteolitik enzim)... 95

Echinaceae purpureae herba (Ekinezya)... 95

Cimicifuga racemosae rhizoma (Black Cohosh) ... 96

Rusci aculeati rhizoma (Kuzukula¤›, Tavflan memesi) ... 96

Taraxaci radix cum herba (Karahindiba¤)... 96

Hippocastani semen (Atkestanesi tohumu)... 96

Menthae aetheroleum (Nane ya¤›) ... 97

Sabal fructus (Sabal meyvas›)... 97

Urtica radix (Is›rgan otu kökü) ... 98

Curcumae longae rhizoma (Zerdaçal) ... 98

Salicis cortex (Kavak kabu¤u)... 99

Hydrastis rhizoma ... 99

Solunum Sistemi Rahats›zl›klar›... 100

Strobili lupuli (fierbetçi otu) ... 100

Sinir Sistemi Rahats›zl›klar› ... 100

Kava kava rhizoma ... 100

Colae semen ... 100

Mate ... 101

Tanacetii flos (Gümüfldü¤me) ... 101

‹çindekiler v

(4)

Hyperici herba (Sar› Kantaron, Binbirdelik otu)... 102

Salviae folium (Adaçay› yapra¤›) ... 102

Gentianae radix (Centiyan kökü) ... 103

Üriner Sistem Rahats›zl›klar› ... 104

Frangulae cortex (Barut a¤ac› kabu¤u) ... 104

Sennae folium (Sinameki yapra¤›), Sennae acutifoliae fructus (Sinameki meyvas›)... 104

Lini semen (keten tohumu)... 105

Aloe (Sar›sab›r)... 105

Cardui mariae fructus (Devedikeni meyvas›) ... 105

Juniperi fructus (Ard›ç meyvas›) ... 106

Genel Alerjik Reaksiyonlar ... 106

Foeniculi fructus (Rezene meyvas›), Foeniculi aetheroleum (Rezene uçucu ya¤›) ... 107

Asparagi rhizoma (Kuflkonmaz)... 107

Ginkgo biloba (Mabet a¤ac›) ... 107

Pini aetheroleum (Çam ya¤›) ... 107

Arnicae flos (Arnika)... 108

Helicis folium (Sarmafl›k)... 108

Capsici fructus (K›rm›z›biber)... 108

Agni casti fructus (Hay›t meyvas›) ... 109

Foenugraeci semen (Çörek otu) ... 109

Allii sativi bulbus (Sar›msak)... 109

Populi gemma (Karakavak tomurcu¤u)... 110

Angelicae radix (Melek otu kökü)... 110

Aurantii fructus (Portakal kabu¤u)... 110

Özet ... 111

Zehirli, Narkotik ve Halusinojenik Bitkiler ... 116

G‹R‹fi ... 117

ZEH‹R VE ZEH‹R ETK‹S‹ NED‹R? ... 117

ZEH‹RLER‹N SINIFLANMASI... 118

TOKS‹K ETK‹ T‹PLER‹ ... 120

SEKESTRASYON VE AKÜMÜLASYON... 120

TOKS‹K ETK‹ MEKAN‹ZMALARI ... 121

Yal›n Toksik Etkiler ... 121

Özel Toksik Etkiler ... 122

‹mmün Reaksiyonlar ve Allerji ... 123

Genetik Farkl›l›klara Ba¤l› Reaksiyonlar ve ‹diyosenkrazi ... 123

Dayan›ks›zl›k veya Afl›r› Duyarl›k Reaksiyonlar› ... 124

Ba¤›ml›l›k ve Yoksunluk Reaksiyonlar› ... 124

ZEH‹RL‹ B‹TK‹LER ... 124

BA⁄IMLILIK VE BA⁄IMLILIK TÜRLER‹ ... 132

BA⁄IMLILIK OLUfiTURAN D‹⁄ER B‹TK‹LER... 137

B‹TK‹LER‹N SU‹ST‹MAL‹ ... 137

B‹TK‹LERLE TEDAV‹ VE ZEH‹RLENMELER ‹Ç‹N SON SÖZLER ... 138

Özet ... 139

‹çindekiler

vi

5. ÜN‹TE

(5)

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Halk Aras›nda Kullan›m› ... 144

G‹R‹fi ... 145

HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI... 145

G›da... 145

Baharat... 147

Çay Yap›m›nda ... 148

‹laç ... 149

Boyar Madde ... 149

Yakacak ... 150

Silah... 150

Nazarl›k ve Süs Eflyas› Olarak ... 150

Dekoratif ve Süs Bitkisi Olarak ... 150

Büyü... 150

Parfümeri ve Kozmetik Sanayiinde ... 151

Selüloz Sanayiinde ... 151

Zararl›lara Karfl› ... 151

Hayvan Yemi Olarak... 151

Mesken Yap›m›nda ... 151

HALK ARASINDA B‹TK‹LER‹N KULLANIM fiEK‹LLER‹ ... 152

Toz ... 152

Hap... 152

Dekoksiyon... 152

‹nfüzyon... 152

HALK ARASINDA TEDAV‹ AMAÇLI KULLANIMDA B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹... 152

HALK ‹LAÇLARI... 154

B‹TK‹SEL HALK ‹LAÇLARI... 154

Anadolu’da Halk Aras›nda Uygulanan Tedavi fiekilleri... 155

Anadolu’da Halk Hekimli¤i Uygulamalar› ... 155

HALK ARASINDAK‹ TEDAV‹ AMAÇLI KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER... 156

Özet... 164

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin G›da ve Baharat Olarak Kullan›m›... 168

G‹R‹fi VE TAR‹HÇE ... 169

B‹TK‹LER‹N GIDA VE BAHARAT OLARAK KULANIMINDA YER‹ VE ÖNEM‹ ... 171

B‹TK‹LER‹N GIDA OLARAK KULLANIM fiEK‹LLER‹ VE ÖRNEKLER‹ ... 173

Çi¤ Olarak Yenenler ... 173

Özel Bir ‹fllemden Sonra Kullan›lan Bitkiler ... 174

Piflirildikten Sonra Yenenler ... 174

‹çindekiler vii

6. ÜN‹TE

7. ÜN‹TE

(6)

Kavrularak Kullan›lan Bitkiler ... 175

Turflu Veya Salamuras› Yap›larak Yenenler ... 175

Baz› G›dalara Kat›larak Yenen Bitkiler ... 175

Pekmez Haz›rlanmas›nda Kullan›lanlar ... 176

Reçel Yap›m›nda Kullan›lan Bitkiler ... 176

Kurutulduktan Sonra Kullan›lan Bitkiler... 176

BAHARAT OLARAK KULLANILAN B‹TK‹LER ... 177

Baharat Nedir? ... 177

Köri ... 179

Köfte Baharat›... 179

Çin Baharat›... 179

Berbere ... 180

Tavuk Baharat› ... 180

Baharat Olarak Kullan›lan Bitkiler ... 180

Kekik (Thymus, Origanum, Satureja, Thymbra, Coridotyhmus Türleri)... 180

Nane (Mentha Türleri)... 181

Biberiye (Rosmarinus officinalis) ... 181

O¤ulotu (Melissa officinalis) ... 182

Fesle¤en, Reyhan (Ocimum basilicum) ... 183

Kimyon (Cuminum cyminum) ... 183

Frenk Kimyonu (Carum carvi) ... 184

Rezene (Foeniculum vulgare) ... 184

Kiflnifl (Coriandrum sativum) ... 185

Anason (Pimpinella anisum) ... 186

Dereotu (Anethum graveolens) ... 186

Maydanoz (Petroselinum crispum) ... 187

Roka (Eruca sativa) ... 188

Çörek Otu (Nigella sativa)... 188

Safran (Crocus sativus) ... 189

Sumak (Rhus coriaria)... 189

Karabiber (Piper nigrum) ... 190

Çemen Otu (Trigonella foenum-graecum)... 190

Zencefil (Zingiber officinale) ... 191

Karanfil (Eugenia caryophyllata) ... 192

K›rm›z›biber (Capsicum annuum)... 192

Özet ... 194

Yararlan›lan ‹nternet Adresleri ... 197

Bitkisel Çaylar. ... 198

G‹R‹fi ... 199

B‹TK‹SEL ÇAYLAR... 199

B‹TK‹SEL ÇAYLAR ‹Ç‹N UYGUN B‹TK‹ TEM‹N‹... 200

Bitkisel Çay Droglar›n›n Depolanma ve Paketlenmesi... 201

Bitkisel Droglar›n Depoland›¤› ve Sakland›¤› Kaplar›n Özellikleri... 202

Bitkisel Droglar Üzerinde Yap›lan Kalite Kontrol Testleri ... 202

Bitkisel Droglarda Kontaminasyon... 203

‹çindekiler

viii

8. ÜN‹TE

(7)

Mikrobiyal Kirlenme ... 203

A¤›r Metal kirlili¤i... 204

Bitki Koruma Ürünleriyle Oluflan Kirlenme ... 204

Radyoaktif Maddelerle Kirlenme... 205

B‹TK‹SEL ÇAY ÇEfi‹TLER‹... 205

Mono Çaylar ... 205

Kar›fl›m Çaylar ... 206

Paket Çaylar ... 209

Poflet Çaylar ... 209

Çözünür (Instant) Çaylar... 210

Püskürterek Kurutulmufl (spray-dried) Çaylar... 210

Granüle Çaylar ... 210

B‹TK‹SEL ÇAY HAZIRLAMA... 211

Drog /S›v› Oran›... 211

Drogun Ö¤ütme Derecesi ... 212

Bitkisel Çay Haz›rlama Yöntemleri ... 212

B‹TK‹SEL ÇAYLARIN KULLANILDI⁄I RAHATSIZLIKLAR... 213

Grip ve So¤uk Alg›nl›¤›nda ... 214

Ba¤›fl›kl›k Sistemi Rahats›zl›klar›nda ... 214

Gastrointestinal Sistem Bozukluklar›nda... 214

Safra Kesesi Rahats›zl›klar›nda ... 214

Psikolojik Rahats›zl›klarda ... 215

Böbrek ve Mesane Rahats›zl›klar›nda ... 215

Kad›n Hastal›klar›nda... 215

Zay›flama Çaylar›... 215

BAZI FARMAKOPELERDE VE STANDART RUHSATLARDA YER ALAN KARIfiIM ÇAY REÇETELER‹... 216

Özet ... 220

Tamamlay›c› Tedavi Sistemleri ve Kullan›lan Bitkiler ... 224

G‹R‹fi ... 225

TAMAMLAYICI TEDAV‹ S‹STEMLER‹NDE B‹TK‹LER‹N YER‹ VE ÖNEM‹... 226

GELENEKSEL Ç‹N TEDAV‹ S‹STEM‹... 226

Akupunktur... 228

YUNAN‹ TEDAV‹ S‹STEM‹ ... 229

AYURVEDA... 230

HOMEOPAT‹ ... 233

AROMATERAP‹... 236

F‹TOTERAP‹... 239

Özet ... 244

Okuma Parças› ... .. 246

‹çindekiler ix

9. ÜN‹TE

(8)

T›bbi Bitkilerin Farkl› Hastal›klarda Kullan›m›... 252

G‹R‹fi ... 249

DO⁄AL ÇEVRE VE YAfiAM-HASTALIK ‹L‹fiK‹S‹... 249

DO⁄AL ÇEVRE VE HASTALIK ‹LAÇ ‹L‹fiK‹S‹ ... 249

F‹TOTERAP‹ NED‹R?... 250

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹... 251

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER ‹LE TEDAV‹ ED‹LEB‹LEN HASTALIKLAR ... 251

Sinir Sistemi Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ... 252

Duyu Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 263

Hareket Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 265

Sindirim Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 268

Dolafl›m Sistemi ve Kan Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 276

Solunum Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 281

Boflalt›m Sistemi Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 285

Metabolizma ve Endokrin Sistem Hastal›klar›nda Bitkilerin Kullan›m› ... 286

Üreme Sistemi ile ‹lgili Bitkilerin Kullan›m› ... 288

Deri Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ... 290

Enfeksiyon ve Ba¤›fl›kl›k Sistemi Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m›... 293

Kanser Hastal›klar›nda Bitkisel Ürünlerin Kullan›m› ... 294

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMINA ‹L‹fiK‹N SON SÖZLER ... 295

Özet ... 296

Kiflisel Bak›m Ürünlerinde Kullan›lan T›bbi ve Aromatik Bitkiler... ... 300

G‹R‹fi ... 301

K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹ ... 302

K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANILAN B‹TK‹LER‹N GÜVENL‹⁄‹ ... 303

B‹TK‹LER‹N K‹fi‹SEL BAKIM ÜRÜNLER‹NDE KULLANIMI ... 305

Aromaterapi ... 306

Ayurvedik Cilt Bak›m›... 306

Bal ile Cilt Bak›m› ... 307

Jojoba Ya¤› ile Cilt Bak›m› ... 307

Shea Ya¤› ile Cilt Bak›m› ... 307

Bitkisel Antioksidan Maddeler ... 307

Bitkisel Ya¤lar ... 308

Di¤er Bitkisel Cilt Bak›m› Madde ve Ürünleri ... 310

SONUÇ ... 314

Özet ... 315

‹çindekiler

x

10. ÜN‹TE

11. ÜN‹TE

(9)

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Tar›m ve Hayvanc›l›k

Alanlar›nda Kullan›m› ... 318

G‹R‹fi ... 319

TARIM VE HAYVANCILIK ... 319

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N TARIM ALANINDA KULLANIMI ... 321

TARIMDA KULLANILAN B‹TK‹SEL ÜRÜNLERE ÖRNEKLER ... 327

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N HAYVANCILIKTA KULLANIMI ... 329

HAYVANCILIKTA KULLANILAN B‹TK‹LERE ÖRNEKLER... 333

Özet... 335

Yararlan›lan ‹nternet Kaynaklar›... 338

Sözlük ... 339

‹çindekiler xi

12. ÜN‹TE

(10)

Önsöz

Do¤al kaynaklar›n tedavi amac›yla kullan›lmas› insanl›k tarihi kadar eskidir.

‹nsano¤lu bitkilerin kök, yaprak, çiçek, meyve gibi çeflitli k›s›mlar›n›n tedavi edici etkileri oldu¤unu deneme-yan›lma yöntemi ile veya tesadüfler sonucu ö¤renmifltir.

Bitkiler o dönemlerde de, gelifli güzel de¤il, dönemin flifac›lar›n›n önerilerine göre kullan›l›yordu. Daha sonra bitkilerin kimyasal yap›s› ayd›nlat›lm›fl ve içerdikleri etkili maddeler saf olarak izole edilmifl, böylece “saf ve standart ilaç” kavram›n›n temelleri at›lm›flt›r. Bunun en güzel örne¤i, sö¤ütten Salisilik Asit’in izole edilmesi ve yap›s›n›n ayd›nlat›lmas›d›r. 1890 Y›l›nda bu bileflikten basit bir kimyasal ifllemle sentetik olarak elde edilen “Aspirin” (Asetil salisilk asit) insanl›¤›n yarar›na sunulmufltur. Morfin, kodein, kinin, rezerpin gibi maddeler bitkilerden izole edilen ilk bilefliklerdir. Do¤al kaynaklardan elde edilen bu model bileflikler yap›s›

ayd›nlat›ld›ktan sonra, üzerinde çeflitli kimyasal grup de¤ifliklikleri yap›larak daha aktif ve daha az yan etkili sentetik türevler gelifltirilmifltir. Eczac›l›k Fakültelerinin Farmakognozi Anabilim Dallar› do¤al kaynaklardan yeni bilefliklerin izolasyonu ve yap› ayd›nlatmas›, Farmasötik Kimya Anabilim Dallar› bu bilefliklerin sentetik yollarla elde edilmesi ve türevlendirilmesi, Farmasötik Teknoloji Anabilim Dallar›

ise bu bitkisel ürünlerin ve sentetik ilaç etken maddelerinin uygun dozaj flekline getirilmesini sa¤layan bilim dallar›d›r. Ancak bilimsel yollarla standardize edilerek ve farmasötik dozaj flekline getirilerek haz›rlanan ürünler tedavide güvenle kullan›labilen ilaçlar haline gelebilirler.

Son y›llarda t›bbi ve aromatik bitkiler konusunda bilimsel temelden yoksun popüler bir gündem yarat›lmaktad›r. Görsel ve yaz›l› bas›nda, bu popüler günde- mi haks›z ç›kar sa¤lamak amac›yla kullanan kifli ve kurulufllar, insanlar›n sa¤l›k konusundaki hassasiyetinden de yararlanarak, etik ve bilimsel olmayan yay›nlar yapmaktad›rlar. Yap›s› ve güvenilirli¤i ispatlanmam›fl çeflitli bitki veya bitki kar›fl›mlar›n›, hastal›klar›n tedavisine önererek, insanlar› rasyonel tedavi seçenek- lerinden uzaklaflt›r›p ciddi sa¤l›k sorunlar›na neden olmaktad›rlar. Bitkisel ürün- lerin kullan›l›fl›yla ilgili olarak “do¤al maddeler oldu¤u için hiç bir zararl› etkileri yoktur” gibi bir yanl›fl görüfl toplumumuzda hakimdir. Eczaneler d›fl›nda çeflitli marketlerde sat›lan, g›da deste¤i olarak isimlendirilen bu ürünlerin bir k›sm›n›n ciddi yan etkiler yapt›¤›, hatta ölümlere neden oldu¤u bilinmektedir. Bu arada, gerekli bilimsel flartlar› sa¤lamamas› nedeniyle, Sa¤l›k Bakanl›¤›’ndan ruhsat ala- mam›fl bitkisel içeri¤e sahip olan bu ürünler, g›da deste¤i kapsam›nda Tar›m Bakanl›¤›ndan ruhsatland›r›larak kendilerine bir ç›k›fl yolu bulabilmifllerdir. Bu üzerinde tart›fl›lmas› gereken önemli bir sorundur. Bitkisel ürünler için “do¤ald›r zarars›zd›r” veya “faydas› olmasa dahi, en az›ndan zarar› olmaz” ifadeleri tam olarak gerçe¤i yans›tmamaktad›r. Bilimsel olarak haz›rlanmayan hiçbir ürün güve- nilir de¤ildir.

Önsöz

xii

(11)

Bitkisel ilac›n elde edildi¤i bitkinin yetiflti¤i yer, mevsim koflullar›, bitki k›s›mlar›n›n toplanma zaman› gibi çok çeflitli faktörler, içindeki etken maddenin miktar›n› ve dolay›s›yla etkinli¤ini de¤ifltirebilmektedir. Kullan›lacak bitkilerin standart miktarda etken madde içermeleri gerekmektedir. Herhangi bir yerden toplanan bitki ayn› cins ve tür olsa dahi, içeri¤indeki etken madde miktar› farkl›

olabilece¤inden doz ayarlamas› mümkün olamayacak ve amac›na uygun bir tedavi yap›lamayacakt›r. Kurutma, paketleme, haz›rlama ve depolama ifllemlerinin standardize edilmesi son derece önemlidir. Farmakopeler ve monograf kitaplar› bitki ve bu bitkilerden elde edilen ürünlerin standardizasyonu amac›yla haz›rlanm›fl bilimsel kaynaklard›r. Ayr›ca bu standardizasyon, GAP (Good Agricultural Practice,

‹yi Tar›m Uygulamalar›) ve GMP (Good Manufacturing Practice, ‹yi ‹malat Uygulamalar›) gibi uluslar aras› kurallara uyularak güvence alt›na al›nmaktad›r.

12 üniteden oluflan ve T›bbi ve Aromatik Bitkilerle ilgili k›sa, kapsaml›, görsel ve aç›klay›c› bilimsel bilgiler verilen bu kitab›n haz›rlanmas›, uzun bir planlama ve organizasyon sonucu profesyonel bir ekip taraf›nca gerçeklefltirilmifltir. Bu süreçte her türlü imkan› sa¤layan Say›n Rektörümüze, Prof. Dr. Ayd›n Ziya Özgür’e, ünite yazarlar›na, tasar›m birimine ve tüm eme¤i geçenlere sonsuz teflekkürlerimi sunar›m.

Editör Doç.Dr. Lütfi GENÇ

Önsöz xiii

(12)

Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;

Bitkisel kaynakl› ham maddelerin tarihsel geliflimini de¤erlendirebilecek, Bitkisel kaynakl› ham maddeleri tan›mlayabilecek,

Bitkisel kaynakl› ham maddelerinden elde edilen ürünleri (droglar›) karfl›lafl- t›rabilecek,

Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kalitelerini Farmakopelere göre s›n›fland›r›p yorumlayabilecek,

Bitkisel kaynakl› ham maddeler ile t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›mlar›n›

ve güvenli¤ini aç›klayabileceksiniz.

‹çerik Haritas›

• Bitkisel ham maddeler

• T›bbi ve aromatik bitkiler

• Drog

• Farmakope

• Kalite

• Etkinlik

• Güvenlik ve güvenilirlik

Anahtar Kavramlar Amaçlar›m›z

N N N N N

1 TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER‹N KULLANIM ALANLARI VE ET‹⁄‹

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

• G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER

• DO⁄AL HAZ‹NE OLARAK B‹TK‹LER

• B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE:

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER

• B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR

Bitkisel Kaynakl›

Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

(13)

G‹R‹fi - TAR‹H ÖNCES‹NDE (TIBB‹) B‹TK‹LER Paleontolojik Ça¤

Bitkilerin kullan›m› insanl›k tarihi kadar eskidir. Ancak, çok eski dönemlere ait ka- y›tlar ve belgeler olmad›¤› için etnobotanik (daha spesifik olarak arkeo-botanik veya paleo-botanik) çal›flmalar ve arkeolojik bulgularla, ayr›ca ça¤›m›zdaki ilkel top- lum ve topluluklar›n davran›fl ve uygulamalar› do¤rultusunda bitkilerin kullan›m›

ile ilgili sadece tahminler yap›lmaktad›r. Önceleri sadece g›da olarak kullan›lan bitkiler, daha sonra içgüdüsel, deneme yan›lma yoluyla veya etraftaki hayvanlar›n davran›fllar› gözlemlenerek, zaman içinde insanlar taraf›ndan daha farkl› flekillerde de¤erlendirilmeye bafllanm›flt›r. ‹nsanlar, do¤adan kazan›lan bilgi ve tecrübelerle, nesilden nesile aktar›lan bilgilerle “faydal› bitkilerden” çeflitli flekillerde yararlan- m›flt›r: G›da, içecek, tatland›r›c›, korucuyu, yem, boya, kozmetik, tütsü, adak, yakacak, bar›nma ve izolasyon malzemesi gibi... ‹nsanlar ayr›ca çok çeflitli kullan›m- lar yan›nda t›bbi amaçlarla, yani ilaç olarak günümüze dek bitkilerden faydalan- m›flt›r ve faydalanmaya halen devam etmektedir.

Hayvanlar t›bbi bitki kullan›yor! Maymunlar hastaland›klar›nda etraflar›ndaki çeflitli bit- kileri aray›p bulur ve kullan›rlar (fiekil 1.1). Koyunlar›n yaraland›klar›nda civan perçemi- ni (Achillea millefolium L.) daha çok tükettikleri gözlenmifltir; bitkinin ayr›ca sindirim faaliyetlerine de katk›da bulundu¤u bilinmektedir. Benzer flekilde mide barsak sorunla- r›nda kedi ve köpekler otcul olmamalar›na ra¤men çim ve benzeri yeflil bitkileri yerler.

.

Bitkisel Kaynakl›

Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite,

Etkinlik ve Güvenlik

S O R U

D ‹ K K A T SIRA S‹ZDE

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

T E L E V ‹ Z Y O N

K ‹ T A P

‹ N T E R N E T ‹ N T E R N E T

(14)

Milattan Önce (M.Ö. 50.000-0)

Günümüze dek, keflfedilmifl en eski bulgular aras›nda M.Ö. 50.000 y›llar›na ait, Ana- dolu ve Mezopotamya topraklar›ndaki fianidar Ma¤ras›nda bulunan Neanderthal is- keletleri ve çeflitli bitkilere ait polenler vard›r. Fransa’da Chauvet Ma¤ras›nda ve baflka ma¤aralarda, yaklafl›k M.Ö. 30.000 y›llar›na dayanan, “Paleolitik Ça¤ dönemi” arkeolojik bulgular› ve kal›nt›lar› aras›nda günümüzde de kullan›lan baz› t›bbi bitkilere ait fosil kal›nt›lar bulunmufltur. Yine arkeolojik çal›flmalar sonucunda M.Ö.

10.000’de, ilk tar›msal faaliyetlere dair arkeo-botanik kan›tlar tespit edilmifltir.

M.Ö. 3.300 y›llar›nda yaflam›fl olan ve çok iyi koflullarda korunmufl olarak bulunan “Buz adam› Ötzi” 90’l› y›llarda tesadüfen Avusturya Alpleri’nde keflfedilmifl ve bak›r ça¤› dönemine ait önemli bilgiler vermifltir. Yan›nda bulunan bitkilerden baz›lar›n›n koruyucu ve t›bbi amaçlarla kullan›ld›¤› düflünülmektedir.

Tarih boyunca insanlar büyücü, flaman, otac›, hekim, herbalist, aktar gibi bitki uzmanlar› olarak çeflitli flekillerde t›bbi ve aromatik bitkilerden yararlanmas›n› bil- mifllerdir. Günümüzde halen bu gelenek ve kültürlerine ba¤l› olan ve bunlar› devam ettiren toplumlar mevcuttur.

Bitkilerin tedavi amac›yla kullan›ld›¤› yerleri ve yöreleri irdeleyiniz!

Bitkilerin kullan›mlar› ile ilgili ilk yaz›l› metinler aras›nda M.Ö. 3.500-3.000 y›l- lar› civar›nda Sümerler’in çivi yaz›s›yla kil tabletlere iflledikleri tar›msal ve t›bbi re- çete bilgileri say›labilir. Geleneksel Çin tebabetinin kökenlerinin dayand›¤› iddia edilen, M.Ö. 3.000-2.700 y›llar›nda yaflam›fl efsanevi Çin imparatoru Shennong’a ait t›bbi bitki ve tar›m› ile ilgili bilgiler daha sonraki yüz y›llarda kaleme al›n›p günü- müze ulaflt›r›lm›flt›r. M.Ö. 1.700’lü y›llarda Babil kral› Hammurabi, içinde t›bbi ve aromatik bitkiler ve sa¤l›kla ilgili kanunlar›n da (kodeks) bulundu¤u bir yaz›t› bü- yük bir an›t tafla iflleterek sonsuzlaflt›rm›flt›r. Yaklafl›k M.Ö. 1.500 y›llar›nda yaz›ld›-

¤› düflünülen ve en az 1.000-1.500 y›l öncesinin bilgilerini içerdi¤i tahmin edilen Ebers papirüsleri ise, günümüze ulaflan t›bbi ve aromatik bitkiler ile ilgili en eski ve önemli yaz›l› kaynaklardand›r. Ayn› flekilde Hindistan’da, binlerce y›ll›k t›bbi ve aromatik bitki kullan›mlar›yla ilgili geleneklere dayal› ve Ayurveda ö¤retisini içe- ren Charaka Samhita ve Sushruta Samhita adl› eserlerin yaklafl›k M.Ö. 100 y›llar›n- 4 T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

fiekil 1.1 Do¤al ortam›nda t›bbi bitki kullanan bir maymun.

(http://www.action bioscience.org/biodi versity/figures/plotki n2.jpg)

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

1

(15)

da kaleme al›nmas›na karfl›l›k kökeninin M.Ö. 2.000 y›l›na dayand›¤› san›lmakta- d›r. Helenistik dönemde, hekimli¤in de piri olarak kabul edilen Hipokrat (M.Ö.

460-377) t›bbi bitkiler ile ilgili bilgiler ve yaz›l› eserler b›rakm›flt›r. Aristoteles (M.Ö.

384-322) ve ö¤rencisi Theophrastus (M.Ö. 370-287)’un günümüzdeki bitki sistema- ti¤ine önemli katk›lar› olmufl, bitkilerin s›n›fland›r›lmas› ile ilgili çok say›da eser kaleme alm›fllard›r.

Milattan Sonra (M.S. 0-1900)

Önceleri Roma ‹mparatorlu¤u’nda, Milad’›n bafllang›ç› ile Bizans’ta, Arap (di¤er ad›yla Unani veya Yunani) ve Osmanl› medeniyetleri dönemlerinde ayr›ca Orta Ça¤ Avrupa’s›nda (örne¤in manast›rlarda) t›bbi ve aromatik bitkiler araflt›r›lm›fl, kullan›lm›fl ve zaman zaman yaz›l› kaynaklara aktar›lm›flt›r. Adana, Kozan yak›nla- r›nda Anavarza’da dünyaya gelen Pedanius Dioskorides (M.S. 40-90) taraf›ndan derlenen t›bbi ve aromatik bitki kullan›mlar›n› içeren “de Materia Medica” daha sonra yüz y›llarca baflka eserlere de önemli bir kaynak olmufltur (fiekil 1.2). Pliny, Mitridat, Bergamal› Galen (di¤er ad›yla; eczac›l›¤›n piri Galenus), Dinaveri, El-Bi- runi, ‹bni-Sina (Avrupa’da bilinen ismi ile Avicenna), Paracelsus, Gegrard, Parkin- son, Sertürner, Pelletier gibi çok say›da de¤erli araflt›r›c›lar t›bbi ve aromatik bitkilerle ilgili önemli çal›flmalar ve eserler b›rakm›fllard›r.

‹pek ve baharat yollar› (fiekil 1.3) sosyal hayat ile birlikte öncelikle Asya ve Av- rupa’da t›bbi ve aromatik bitkilerin tar›m›n›, teknolojisini, nakliyesini, ticaretini ve kullan›m›n› as›rlarca etkilemifltir.

5

1. Ünite - Bitkisel Kaynakl› Ham Maddelerin Kullan›m›nda Kalite, Etkinlik ve Güvenlik

fiekil 1.2 Dioskorides’in “de Materia Medica”

adl› eseri (Vienna Dioscorides, De Materia Medica, 512).

(http://www.hsl.virg inia.edu/historical/

rare_books/herbalis m/assets/materia_m edica.jpg)

(16)

Bitkisel kaynakl› ham maddeler as›rlarca do¤adan yabani olarak temin edilmifltir. Çok az bir k›sm› g›da amaçl› olarak kültüre al›n›p tar›m› gerçeklefltirilmifltir. Sa- y›lar› daha da az olan ancak genelde ticari de¤eri yüksek olan baharat bitkilerinin tar›m› yap›lm›flt›r. T›bbi amaçlarla kullan›lan bitkilerin tar›m› ise daha çok 19. yüz- y›ldan sonra gerçekleflmifltir. Günümüzde de genelde t›bbi bitkilerin tar›m›, üreti- mi (daha çok Uzakdo¤u ve Güney Amerika), standardizasyonu, amblajlanmas› ve pazarlanmas› (Avrupa ve Amerika) ayr› ülkelerde gerçekleflmektedir ekonomik fa- aliyetler aç›s›ndan önemli ticari boyutlara ulaflm›flt›r.

DO⁄AL HAZ‹NE KAYNA⁄I OLARAK B‹TK‹LER

Ço¤unlu¤u tropiklerde olmak üzere, dünyada yaklafl›k 425.000 çiçekli bitki oldu¤u tahmin edilmektedir. Ayr›ca her y›l 1.000-3.000 yeni bitki türü keflfedilmektedir. Ana- dolu üç farkl› eko-co¤rafik bölge ile - ismen; Avrupa-Sibirya, Akdeniz ve ‹ran-Turan bölgeleri - biyoçeflitlilik aç›s›ndan flansl› bir bölge olup floras›nda 10.000 civar›nda bit- ki türünü bar›nd›rmaktad›r. Daha önemlisi, Türkiye’de yetiflen yaklafl›k 3.500 bitki tü- rünün endemik olmas›d›r. Günümüzde dünyada genelinde tedavide kullan›lan bitki- lerin say›s› 50.000’den fazla oldu¤u tahmin edilirken, ülkemizde bu say› yaklafl›k 1.000 civar›ndad›r. Dünyada tar›m› yap›lan bitki say›s› yaklafl›k 7.000 olarak tahmin edilirken bu rakam›n içinde en fazla 200-300 t›bbi ve aromatik bitki oldu¤u düflünülmektedir.

T›bbi bitkiler ile ilgili resmi kay›tlar›n ve istatistiklerin çok sa¤l›kl› olmad›¤› göz önünde bulundurularak, dünya pazar›nda y›lda yaklafl›k 700.000 ton bitki tüketilirken sadece Avurapa’da bu miktar›n 440.000 ton oldu¤u san›lmaktad›r. ‹statistiksel ve ticari verilere göre, tezgah üstü pazarda 2004 y›l›nda 120’den fazla ülkeye dünya çap›nda en az 10 milyar Avro hacminde önemli ekonomik girdi sa¤lanm›flt›r.

Daha önce de belirtildi¤i üzere, di¤er önemli bir husus, bu ham maddelerin genelde do¤adan rastgele toplamak suretiyle tedarik edilmekte oldu¤u gerçe¤idir. Bu tür bi- linçsiz uygulamalar ile çevre ve bitki çeflitlili¤i tehdit alt›nda olup, birçok canl› ve bitki türünün bu flekilde yok oldu¤u rapor edilmektedir. Günümüzün di¤er bir gerçe¤i de;

halen daha birçok 3. Dünya ülkesinin modern t›p ve sa¤l›k olanaklar›ndan yoksun olmas›d›r. Hastal›k durumlar›nda, tedavide kullanmak üzere ulaflabildi¤i ilk ve belki de tek kaynak, çevresindeki do¤ada yetiflen bitkilerdir. Dünya Sa¤l›k Örgütü (WHO) ve- rilerine göre, özellikle az geliflmifl ülkelerde dünya nüfusunun yaklafl›k %80’i, tedavi için t›bbi bitkilere muhtaçt›r. Çin ve Hindistan gibi Asya ülkelerinin nüfus kalabal›kl›¤›

ve ço¤unlu¤unun yoksullu¤u, yüz y›llarca t›bbi ve aromatik bitkilerin kullan›ld›¤› geleneksel tedavi sistemlerinin yayg›n, ayn› zamanda ekonomik bir flekilde ifller ve etkin olmas›n› sa¤lam›flt›r. Ayr›ca, do¤ada yabani olarak yetiflen bu bitkiler yerliler taraf›nca toplan›p sat›l›r bu flekilde önemli bir ekonomik gelir elde edilir.

6 T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i

fiekil 1.3 Tarih boyunca baharat yolu ve ipek yollar›.

(17)

Modern sa¤l›k hizmetlerinde teflhis ve tedavi hekim ve eczac› denetiminde yap›lmal›d›r.

T›bbi bitkiler ilaçlara, fitoterapi de modern tedaviye alternatif de¤ildir!

B‹TK‹SEL KAYNAKLI HAM MADDE:

TIBB‹ VE AROMAT‹K B‹TK‹LER

T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Özellikleri

T›bbi ve aromatik bitkiler, ilaç ve g›da/g›da katk› maddesi aras›nda geçifllere sahip bitkilerdir. “T›bbi bitkiler” genellikle belirli rahats›zl›k ve hastal›klar›n önlenmesin- de, tedavisinde ve ilaç yap›m›nda kullan›l›rken “aromatik bitkiler” daha çok koku ve tat (= aroma) özelliklerine sahip olmalar›dan dolay› çeflni ve g›da veya içecek- lerde katk› olarak kullan›l›r. Hem koku ve tat özellikleri olan, ayr›ca tedavi özelli- kerinden dolay› ilaç olarak kullan›lan bitkilere t›bbi ve aromatik bitkiler denilmek- tedir. Bitkinin kokusu, genelde sahip oldu¤u uçucu bilefliklerden (uçucu ya¤) kaynaklanmaktad›r. Aromatik bitkilerden, genelde distilasyon ile elde edilen uçu- cu ya¤lar, koku ve tat özelliklerinden baflka kozmetik ve parfümeride yayg›n ola- rak kullan›l›r. Örne¤in, kültürü de yap›lan pelin otu (Artemisia absinthium L.) an- tiparaziter ilaç olarak kullan›m› yan›nda özel tat ve kokusundan dolay› ayr›ca ab- sint, vermut gibi alkollü içkilerin üretiminde kullan›l›r (bkz. fiekil 1.4).

Baharat nedir? Örnek veriniz.

Bu ünite kapsam›nda, t›bbi ve aromatik bitkiler (TAB) tedavi amaçl› kullan›m- lar› ve ham madde kaynaklar›na özgü özellikleri aç›s›ndan de¤erlendirilecektir. Ta-

7

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

fiekil 1.4 Eski ça¤lardan beri bilinen t›bbi ve aromatik bitki:

Artemisia absinthium L.

(Vienna Dioscorides, De Materia Medica, 512).

(http://www.hsl.virgi nia.edu/historical/ra re_books/herbalism/a ssets/apsynthion.jpg)

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

(18)

rihsel geliflim içinde çok say›da bitkinin çeflitli biyolojik aktivitelerinden dolay› tedavide ve ilaç olarak kullan›lm›fl olmas›, bu uygulamalar›n rasyonel ve do¤ru uygulamalar oldu¤unu göstermez!

K›saca ilaç, “belirli standartlar›” olan, do¤al veya sentetik, özel bir madde / maddeler karfl›m›d›r.

Dünya Sa¤l›k Örgütü’ne göre ilaç; “fizyolojik sistemleri veya patolojik durumla- r›, alan›n yarar› için de¤ifltirmek veya incelemek amac›yla kullan›lan veya kullan›- m› öngörülen bir madde veya üründür.” T›pta kullan›lan ve biyolojik etkinli¤i olan saf bir kimyasal madde ya da ona eflde¤er olan bitkisel veya hayvansal kaynakl›, standart miktarda aktif madde içeren bir kar›fl›md›r. Eczac›l›k Bilimlerinde Farmako- lojinin ve Farmakognozinin konusu içinde geçen droglar, genel anlamda tedavi amac›yla kullan›lan her türlü do¤al ve sentetik maddeyi ifade eder. Baflka bir ifade ile ilaç, bir veya birkaç dro¤u içeren, hastaya en yararl› olacak flekilde uygulanabi- lecek, tedavi edici dozlar içinde toksik olmayan etkin madde veya maddelerdir.

‹laçla ilgili daha fazla bilgiye AÖF Farmakoloji önlisans ders kitab›ndan, ayr›ca O¤uz Ka- yaalp, Farmakoloji kitab›ndan ulaflabilirsiniz.

Örnek olarak bitkilerde drog olarak kullan›lan k›s›m veya ürünler Tablo 1.1’de s›- ralanm›flt›r.

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

Drog: ‹laç yap›lmas›nda kullan›lan do¤al organik, inorganik veya sentetik kökenli, tedavi özelli¤i olan bütün ham maddelere verilen genel isimdir. Ancak daha çok bitkisel kaynakl›

ham maddeler veya bitkilerin ilaç olarak kullan›lan k›sm› “drog”

olarak tan›mlan›r.

Drog (Latince) Türkçe

Aetheroleum Uçucu ya¤

Amylum Niflasta

Balsamum Balsam

Carbo Kömür - karbon

Cera Mum

Extracta Ekstre

Extracta fluida S›v› ekstre

Extracta sicca Kuru ekstre

Extracta spissa Yumuflak ekstre

Gallae Maz›

Gummi Zamk

Gummi resina Reçineli zamk

Latex Lateks - eksudat

Oleoresina Ya¤l› reçine

Oleum Ya¤ (sabit ya¤)

Oleum virginale S›zma sabit ya¤

Pix Katran

Plantae ad ptisanam T›bbi çay

Plantae medicinalis Bitkisel drog

Plantae medicinalis preparatore Bitkisel drog preparatlar›

Resina Reçine

Succus Usare - bitki özsuyu

Tinctura Tentür

Tablo 1.1 Drog olarak kullan›lan bitkisel ham maddeler ve ürünlere örnekler.

(19)

T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, ‹laç Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü’nün bitkisel ürünler ile ilgili kulland›¤› genel tan›mlamalara bakacak olursak:

Bitkisel T›bbi Ürün: Bir ürünün içeri¤ini oluflturan aktif maddelerden bir veya daha fazlas› veya bir veya daha fazla preparat veya bir veya daha fazla say›da bu tip bitkisel kaynakl› preparatla birleflen bitkisel maddelerdir.

Bitkisel Maddeler: Bütün olarak parçalara ayr›lm›fl ya da kesilmifl bitkiler, bit- ki parçalar›, yosunlar, mantarlar, ifllenmemifl ve genelikle kuru ve bazen de taze liken. Spesifik numunelere tabi olan eksudalar da bitkisel maddeler olarak de¤er- lendirilirler. Bitkisel maddeler kesin olarak kullan›lan bitki parças› ve binominal sisteme göre botanik ad› ile tan›mlan›r [Kaynak: 11.05.2009 tarih ve 3186 say›l› Ma- kam Oluru ile yürürlü¤e konan GMP k›lavuzu, EMEA ve ICH k›lavuzlar›; Farma- sötik Ürünlerin ‹yi ‹malat Uygulamalar›na (GMP) ‹liflkin K›lavuz].

Bitki topland›ktan veya hasat edildikten sonra farkl› ifllemlere tabi tutularak hem stabilitesi hem de kalitesi art›r›labilmektedir. fiekil 1.5’te gösterildi¤i üzere ham bitki ile fitofarmasötik ürün aras›nda katma de¤er aç›s›ndan çok farkl›l›k ola- bilir. Ham madde ile ilgili her ifllem bir maliyet ve altyap› gerektirir, sonras›nda ürünün kalitesinin tescillenmesi ile birlikte pazarda daha fazla talep görür. Dolay›- s›yla piramitteki her ürünün belirli kalite standartlar›nda arz - talep iliflkisi ve ona ba¤l› olarak da bir ticari de¤eri vard›r.

Bitki veya bitkisel kaynakl› ham maddeler, en yayg›n olan g›da veya aromatik özellikleri d›fl›nda bitkisel ilaç olarak kullan›l›rlar. Ancak t›bbi amaçlar ile kullan›- lacak bitkilerin etkilerini pratik, tekrarlanabilir, güvenilir olarak sa¤layabilmek için, ilaç ham maddelerinde oldu¤u gibi, bitkisel ham maddelere ait özel farmakope standartlar›na ihtiyaç vard›r. Aksi halde, bitkisel ürünleri ilaç olarak standardize etmek mümkün olmaz.

Farmakope ve Bitkisel Ürünler

Yukar›da k›saca verilen Farmakope bilgileri do¤rultusunda anlafl›laca¤› üzere t›b- bi bitkisel ürünler k›saca; hastal›klar› iyilefltirmek, fliddetini hafifletmek, hastal›klar- dan korunmak, tedaviye yard›mc› olmak amac›yla bir veya birçok bitkinin çeflitli k›s›mlar›n›n do¤rudan veya çeflitli ifllemlerden geçirilmesinden sonra haz›rlan›p ambalajlanm›fl halde pazara sunulan do¤al t›bbi ürünler veya preparatlard›r.

9

fiekil 1.5 T›bbi ve aromatik bitkisel ürün piramiti ve katma de¤erleri.

Farmakope: Etkin maddelerin ve ilaçlar›n canl›larda koruma, teflhis ve tedavi amaçl› olarak kullan›labilmeleri için gerekli ve geçerli özellikleri bildiren resmi kaynak, kodeks.

(20)

Bir bitkiyi veya bitki organ›n› t›bbi ve farmasötik olarak de¤erlendirmek ve kullanmak üzere uluslararas› standartlara ihtiyaç vard›r.

T›bbi bitkilerin etkinli¤ini, kalite kriterlerini, güvenilirli¤ini kay›t alt›na alan çok say›da kaynak vard›r: Örne¤in, ulusal ve uluslararas› farmakope, kodeks ve benzeri standartlar [Avrupa Farmakopesi (EP), Alman Farmakopesi (DAB) /Kodeksi (DAC), ‹ngiliz Farmakopesi (BP), ‹ngiliz Bitkisel ‹laç Farmakopesi (BHP), Ameri- kan Farmakopesi (USP), Japon Farmakopesi, Çin Farmakopesi, Hint Ayurvedik Farmakopesi (API), Komisyon E monograflar› ve ESCOP monograflar› gibi] ilaç etkin ve yard›mc› maddeleri ve bitkisel droglar› içerir. Örneklerde görülebilece¤i üzere sadece bitkisel drog monograflar, konusunda özelleflmifl farmakopeler ve standart kitaplar mevcuttur.

Bu standartlar›n›n d›fl›nda kalan do¤al ürünlerin t›bbi ve farmasötik anlamda bir de¤eri yoktur. Di¤er taraftan, g›da ve kozmetik amaçlarla kullan›lan do¤al ürünle- rin de kabul edilir standartlarda olmas› istenir. Bu durumda ilgili mevzuatlar, G›da Kodeksleri, Türk Standardlar› Enstitüsü (TSE), Kalite Yönetim Sistemleri (ISO 9001, ISO= Uluslararas› standart Organizasyonu), G›da Güvenli¤i Yönetim Sistemi (ISO 22000 HACCP, HACCP = Hazard Analysis and Critical Control Points), Amerikan Baharat Ticaret Kurumu (American Spice Trade Association =ASTA) v.b. standart ve kriterlerin dikkate al›nmas› gerekmektedir. Aksi halde, söz konusu bitki veya il- gili organ› sadece bir bitki türü ve k›sm› olarak nitelendirilebilir.

Türkiye’nin Avrupa Farmakope Komisyonu’na üyeli¤i, Bakanlar Kurulu karar›

ile taraf olunan “Bir Avrupa Farmakopesi Gelifltirilmesine Dair Sözleflme” (10 Ekim 1993 tarih ve 21724 say›l› Resmi Gazete’de yay›mlanan Milletleraras› Sözleflme Ka- rar 93/4735) Resmi Gazete’de yay›mlanarak 22 fiubat 1994’de resmiyet kazanm›fl ve yürürlü¤e girmifltir. Bu sözleflme ve 767 say›l› “Türk Kodeksi Hakk›ndaki Ka- nun” gere¤i ifllemler yap›lmakta olup, 6. bask›s› 2007’de yap›lan Avrupa Farmako- pesi ve ekleri Avrupa’da oldu¤u gibi ülkemizde de yasal uyma zorunlulu¤u olan resmî bir belge niteli¤indedir. Sa¤l›k Bakanl›¤› taraf›ndan Farmakope Komisyo- nu’na haz›rlatt›r›lan “Türk Farmakopesi - Avrupa Farmakopesi Adaptasyonu” 21 Ekim 2004 y›l›nda (2004/6421 no’lu karar, 25620 say›l› Resmi Gazete ) yürürlü¤e girmifltir. Türkiye’nin de üye verdi¤i çok genifl bir uzmanlar grubu taraf›ndan titiz- likle haz›rlanan ve sürekli güncellenen Avrupa Farmakopesi’de halen 200’den fazla bitkisel drog monograf› mevcuttur. Tablo 1.2’de Avrupa Farmakopesi’nde yer alan baz› bitkilsel droglara ait örnekler verilmifltir.

10 T›bbi ve Aromatik Bitkilerin Kullan›m Alanlar› ve Eti¤i S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

(21)

Farmakope’de ayr›ca çok say›da bitkisel preparat ve ürünün monograflar›na ulaflmak mümkündür. Eczac›lar›n temel kitab› olan farmakopedeki standartlar, sentetik ve do¤al ilaç ham maddelerinin kalite s›n›rlar›n› ve yap›lmas› gereken standart test ve miktar tayini yöntemlerini belirledi¤i için ilaç kalitesinin, güvenilirli¤inin ve etkinli¤inin güvencesini sa¤lar. Tedavide kullan›lmas› önerilen bitkisel droglar bu standartlar› karfl›layamad›¤› anda etki göstermeyece¤i gibi tehlike unsuru da olabi- lir. Bitkilerin ilaç olarak kullan›m› ile ilgili uzman ve dan›flman bu konuda e¤itim al- m›fl eczac›lard›r. Ancak unutulmamal›d›r ki eczac› teflhis ve tedavi yapmaya yetkili de¤ildir. Hekimin önerdi¤i ilac› veya eflde¤erini haz›rlay›p hastaya vermekten so- rumludur.

Türk Farmakopesi Standartlar›

Bu bölümde, bir bitkinin t›bbi amaçlarda kullan›labilmesi için gerekli özellikleri, nitelikleri farmakopede yer alan flekli ve tan›mlar›yla verilecektir.

Türk Farmakopesi I’e (T.C. Sa¤l›k Bakanl›¤›, 2004) göre Bitkisel Droglar = Plantae medicinales (1433):

“...genellikle bütün, parçalanm›fl veya kesilmifl bitkiler, genellikle kuru halde ancak bazen taze, ifllenmemifl bitki parçalar›, algler, mantarlar, likenlerden iba- rettir. Özel bir ifllemden geçmemifl baz› salg› ürünleri (eksüdatlar) de bitkisel drog kabul edilir. Bitkisel droglar ikili isimlendirme sistemine göre (cins, tür, varyete ve otör) geçerli bilimsel botanik isimleriyle tan›mlan›rlar.” Örnek: T›bbi ve aromatik bitki: Hypericum perforatum L. - Drog: Hyperici herba.

11

Latince Drog ad› Türkçe Drog Elde edildi¤i bitki Acaciae gummi

dispersione desiccatum Arap zamk›, liyofilize

Acacia senegal L. Willd., A. seyal Del., di¤er Afrika Acacia’lar›

Aloes extractum siccum

normatum Sar›sab›r standart kuru ekstresi Aloe türleri Arnicae tincture Öküzgözü tentürü Arnica montana L.

Belladonnae folii extractum siccum normatum

Güzelavratotu yapra¤› standart

kuru ekstresi Atropa belladonna L.

Belladonnae pulvis normatus Güzelavratotu tozu Atropa belladonna L.

Myrtilli fructus siccum Çobanüzümü meyvesi, kuru Vaccinium myrtillus L.

Myrtilli fructus recens Çobanüzümü meyvesi, taze Vaccinium myrtillus L.

Capsici oleoresina raffinata et quantificata

Ac› biber meyvesi oleorezini,

rafine ve ayarl› Capsicum türleri Hyperici extractum Sar› kantaron ekstresi Hypericum perforatum L.

Colophonium Kolofan Pinus türleri

Plantaginis ovatae seminis

tegumentum Sar› karn›yar›k tohum k›l›f› Plantago ovata Forssk.

(P. isphagula Roxb.) Liquiritiae extractum fluidum

ethanolicum normatum

Meyan kökü etanollü s›v› eks-

tresi, standart Glycyrrhiza glabra L.

Peruvianum balsamum Peru balzam› Myroxylon balsamum (L.) Harms var. pereirae (Royle) Harms

Tablo 1.2 Bitkisel Drog

monograf› örnekleri.

(22)

Farmakope’de ayr›ca bitkisel droglar›n üretimleri ile ilgili de bir paragraf mev- cuttur: “... tar›m ürünü veya yabani bitkilerden elde edilirler. Uygun toplama, ta- r›m, hasat, kurutma, parçalama ve depolama flartlar›n›n sa¤lanmas› bitkisel dro-

¤un kalitesi için esast›r.”

Farmakope’de Bitkisel Droglarda Kalite ile ‹lgili Kriterler

“Bitkisel droglar, toprak, toz, kir ile mantar, böcek ve di¤er hayvan kirliliklerini mümkün oldu¤unca içermemelidir. Çürümüfl olmamal›d›r. Ar›nd›rma ifllemi uy- gulanm›flsa, bitkinin bilefliklerinin bundan etkilenmedi¤inin ve zararl› art›klar›n kalmad›¤›n›n gösterilmesi gerekir. Bitkisel droglar›n ar›nd›r›lmas›nda etilen oksit kullan›lmas› yasakt›r.” fleklinde s›ralanm›flt›r.

Ayr›ca, “...monografta aksi belirtilmemiflse, yabanc› madde (2.8.2) testi uygu- lan›r. Ta¤flifli mümkün bitkisel droglar için uygun bir özel test uygulan›r. Müm- künse, bitkisel droglar, bütün kül (2.4.16), hidroklorik asitte çözünmeyen kül (2.8.1), ekstre edilebilir madde, fliflme indisi (2.8.4) ve ac›l›k de¤eri gibi testlere uyum göstermelidir. Kurutmada kay›p (2.2.32) testi, monograf›nda aksi belirtil- memiflse, bitkisel droglara uygulan›r. Uçucu ya¤ miktar› yüksek droglar için su miktar tayini (2.2.13) yap›l›r. Bitkisel droglar pestisit art›¤› (2.8.13) gereklerine uymal›d›r. Gereksinimler dahilinde, bitkinin do¤as›, gerekli hallerde bitkinin kul- lan›laca¤› preparat, varsa bitki üzerinde yap›lm›fl olan ifllemlerin tam kayd› dikka- te al›n›r. Pestisit art›¤› miktar› genel yönteme ek yöntemle tayin edilebilir. Bitkisel droglar›n a¤›r metallerle kirlenme tehlikesi göz ard› edilmemelidir. Bir monograf a¤›r metal veya belli elementlerin s›n›rlar›n› vermemiflse, gerekli hallerde, bu limit- lere gereksinim duyulabilir.

Bir veya birden çok bitkisel drog içeren ürünlerin mikrobiyolojik kalitesi konu- sundaki tavsiyeler, Farmasötik preparatlar›n mikrobiyolojik kalitesi (5.1.4-katego- ri 4) metninde yer al›r.”

Tahflifl, Pestisit, Aflatoksin: bkz. Sözlük

Bitkisel Drog Preparatlar›= Plantae medicinales praeparatore (1434) Bitkisel drog preparatlar›, bitkisel droglar›n ekstraksiyon, distilasyon, s›kma, fraksi- yonlama, saflaflt›rma, yo¤unlaflt›rma veya fermentasyon gibi ifllemlere tabi tutulma- s›yla haz›rlan›rlar. Bunlar parçalanm›fl veya toz edilmifl bitkisel droglar, tentürler, ekstreler, uçucu ya¤lar, s›k›lm›fl usareler ve ifllenmifl salg› ürünleri (eksüdatlar) dir.

Bitki çaylar›, bitki çaylar› (1435) monograf›na uyum gösterir. Çözünebilir bit- ki çaylar›, kullan›m öncesi hemen haz›rlanan, bir veya daha fazla bitkisel drog preparat›ndan oluflan toz veya granüllerden ibarettir.

Gerekli yerlerde aflatoksin s›n›rlar›na ihtiyaç duyulabilir. Baz› özel durumlar- da, radyoaktif kirlenme tehlikesi dikkate al›n›r.

Aksine bir hüküm veya öneri yoksa, bitkisel droglar›n miktar tayini uygun bir yöntemle yap›l›r.

Bitkilerde drog olarak kullan›lan k›s›mlar Tablo 1.1’de s›ralanm›flt›r. Bitkisel preparat örnekleri daha detayl› olarak baflka ünitelerde ifllenecektir (daha genifl bilgi için bkz. Ünite 3.-Bitkisel Ham Maddelerin Kullan›ma Haz›rlanmas›).

Baz› bitkisel ürünlere ait önekler fiekil 1.6’da gösterilmifltir.

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

(23)

Bitki Çaylar›= Plantae ad ptisanam (1435)

Bitki çaylar›, a¤›zdan kullan›m niyetiyle dekoksiyon, infüzyon veya maserasyonla haz›rlanarak kullan›lan bir veya birden çok bitkisel drogdan ibarettir. Preparatlar kullan›mdan hemen önce haz›rlan›rlar.

Bitki çaylar› genellikle büyük ambalaj veya poflet halinde temin edilirler. Kulla- n›lan bitkisel droglar, ilgili Avrupa Farmakopesi monografar›na, yoksa Bitkisel droglar (1433) genel monograf›na uyum gösterirler.

Bitki çaylar›n›n mikrobiyolojik kalitesi (5.1.4-kategori 4) hakk›ndaki tavsiyeler, ilgili haz›rlama yöntemini (kaynar veya kaynamayan su kullan›m›) dikkate al›r.

Bitkisel çaylara örnek veriniz.

Ekstreler= Extracta (0765)

Ekstreler, genellikle kuru bitkisel veya hayvansal droglardan üretilen s›v›, kat› veya yar›-kat› k›vamda yo¤un preparatlard›r. Baz› preparatlar için, ekstre edilecek drog, enzim inaktivasyonu, ö¤ütme veya ya¤›ndan ar›nd›rma gibi bir ön iflleme tabi tutulabilir.

Ekstreler, etanol veya baflka bir uygun çözücü kullanarak, maserasyon, perko- lasyon veya baflka bir uygun, valide edilmifl yöntemle haz›rlan›rlar. Ekstraksiyon- dan sonra, gerekti¤inde, istenmeyen maddeler uzaklaflt›r›labilir.

Perkolasyonla üretim. Gerekti¤inde, ekstre edilecek drog uygun bir ebata ufala- n›r. Kullan›lacak çözücünün belirli miktar› ile iyice kar›flt›r›l›r ve uygun bir süre beklemeye b›rak›l›r. Perkolatöre aktar›l›r ve üzerine sürekli çözücü ilave edilerek, musluk uygun bir ak›fl h›z›na göre ayarlan›p yavafl yavafl perkole edilir. Ekstraksi- yon sonunda dro¤un s›k›lmas›yla elde edilen ekstre perkolatla birlefltirilebilir. Ma- serasyonla üretim. Aksine bir hüküm yoksa, ekstre edilecek drog uygun bir ebata ufalan›r ve kullan›lacak çözücünün belirli miktar› ile iyice kar›flt›r›l›r. Kapal› bir kapta uygun bir süre beklemeye b›rak›l›r. Süre sonunda ekstre süzülerek al›n›r ve

13

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

3

fiekil 1.6 Ham madde olarak taze bitki ve kuru drogtan hareketle elde edilen t›bbi ve aromatik bitkisel ürünler.

(24)

gerekirse drog s›k›l›r ve elde edilen ekstre di¤eriyle birlefltirilir. ‹stenen k›vam› elde etmek için, uygun yöntemlerle, genellikle alçak bas›nçta ve bozulmay› en azda tu- tacak s›cakl›kta, ekstre yo¤unlaflt›r›l›r. Ekstredeki çözücü art›¤› belirtilen s›n›r de-

¤erlerin alt›nda olmal›d›r. Standart ekstreler, uygun inert maddeler kullanarak ve- ya üretimde baflka bitkisel veya hayvansal ekstrelerin kullan›m›yla bilefliklerin iste- nen miktarda olmas›n› sa¤layacak flekilde haz›rlan›rlar. S›v›, yumuflak ve kat› eks- treler tan›mlamalarda mevcuttur (TÜRK FARMAKOPES‹ I, 2004).

Su ekstraksiyonu ile hangi bitkisel ürünler elde edilebilir?

En yayg›n kullan›lan bitkisel ham madde ve ürünlerle ilgili güncel bilgileri Far- makope’lerden sa¤lanabilir ve ürünün ham maddeden itibaren standartlara uygun olup olmad›¤› kontrol edilebilir.

Sa¤l›k Bakanl›¤›’nda di¤er t›bbi ürün ve preparatlar›n yan›nda “ara ürün” olarak nitelendirilen ruhsatl› yaklafl›k 170 bitkisel preparat kay›tl›d›r. Bunlar›n haricinde standardize edilmifl Sa¤l›k Bakanl›¤› onayl› 700’den fazla de¤iflik farmasötik dozaj formunda nitelendirilen ayr›ca 200’den fazla bitkisel preparat mevcuttur (RxMedia).

B‹TK‹SEL ÜRÜNLER‹N KULLANIMI ÖNCES‹NDE D‹KKAT ED‹LECEK HUSUSLAR

Bitkilerin t›bbi amaçlarla kullan›labilmesi için öncelikle yukar›da belirtildi¤i gibi Far- makope koflullar›n› sa¤lamal›d›r. Konvansiyonel ilaçlar için zaten geçerli olan kalite, etkinlik ve güvenilirlik (güvenlik), t›bbi ve aromatik bitkiler aç›s›ndan da de¤erlendi- rilmeli ve bu amaçla kullanmadan önce bir kriter teflkil etmelidir (bkz. fiekil 1.7).

Ara Ürün: Tedaviye yard›mc›

ve sa¤l›¤› koruyucu do¤al (bitkisel, hayvansal, mineral vb.) ve di¤er farmasötik ürünler.

Orijinal T›bbi Ürün (Yeni

‹laç): Etkin madde/maddeler aç›s›ndan bilimsel olarak kabul edilebilir etkinlik, kalite ve güvenli¤e sahip oldu¤u kan›tlanarak, Türkiye’de pazara ilk defa sunulmak üzere ruhsatland›r›lm›fl/izin verilmifl ürünü ifade eder.

(‹laç ve Eczac›l›k Genel Müdürlü¤ü)

Drog (Latince) Türkçe

Bulbus So¤an

Cortex Kabuk

Epicarpium ‹ç meyva kabu¤u

Flos/ Flores Çiçek/ çiçekler

Folium/Folia Yaprak / yapraklar

Fructus Meyve

Gemmae/Turiones Dal tomurcuklar›

Herba Toprak üstü

Lignum Odun

Mesocarpium Pulpa - etli k›s›m

Pericarpium D›fl meyve kabu¤u

Pulpa Etli mezokarp

Radix Kök

Rhizoma Toprak alt› gövde

Semen Tohum

Seminis tegumentum Tohum kabu¤u

Sporae Sporlar

Stipes/stipites Dal sap›/saplar›

Summitates Dal uçlar›

Tuber/tubera Yumru/ yumrular

Tablo1.3

Farmakope’de geçen ve drog olarak kullan›lan bitki organlar›.

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

4

(25)

Bir ilaçta olmazsa olmaz nedir?

Avrupa ‹laç De¤erlendirme Ajans› (EMEA= European Medicines Agency) bün- yesinde 1997’de T›bbi Bitkisel Ürünler Çal›flma Grubunun kurulmas› (HMPWP) ile birlikte her ülkede farkl› flekillerde ruhsatland›r›lmakta olan t›bbi bitkisel ürünleri uyum sa¤lamak üzere incelemeye alm›fl, bu yönde çal›flmalar bafllatm›flt›r.

http://www.emea.europa.eu/htms/human/hmpwp/working.htm

Etkinlik

Avrupa ‹laç De¤erlendirme Ajans›, t›bbi bitkisel ürünün ruhsat alabilmesi için, ilgili farmakolojik ve toksikolojik çal›flmalar› tamamlanm›fl olmas› ve ürünün etkinli-

¤inin klinik deneylerle ve bulgularla kan›tlanm›fl ve endikasyonun belirlenmifl olmas›n› talep eder. Konvansiyonel ilaçlarda oldu¤u gibi, t›bbi ve aromatik bitkilerde ve preparatlar›nda farmakolojik etki ve etkinlik için klinik araflt›rma sonuçlar›

istenir. Kontrol gruplar› ile karfl›laflt›rmal› (plasebo etkisi dahil) olarak farmakodi- namik, farmakokinetik, toksikolojik ve di¤er klinik deney ve araflt›rmalar sonucu elde edilecek bulgularla ilgili ürünlerin etkinli¤i ve güvenli¤i ispatlanmal›d›r. Ayn›

flekilde fitoeflde¤er preparatlar da farmakope standartlar›na uygun olmal›d›rlar.

Avrupa’da çok iyi tan›mlanm›fl ve uzun süredir pazarda bulunan t›bbi amaçlar- la kullan›lan bitkisel ürünler için uygulanan Sa¤l›k Bakanl›klar›nca basitlefltirilmifl ruhsatland›rma sistemi de mevcuttur (CD 1999/83/EC). Ürünün etkili bileflikleri ile ilgili farmakolojik ve toksikolojik veriler, yay›nlanm›fl güncel kapsaml› bilimsel kaynaklardan ve yay›nlardan sa¤lan›r, etkinlik ve güvenilirlik ilgili kan›tlarla belge- lenir. Bu durumlarda bitkisel ürünler ile ilgili esneklikler de vard›r. Örne¤in; Baz›

etkiler için kan›t istenmemekle birlikte ‘geleneksel olarak ... için kullan›lmaktad›r’,

‘bu ürünün ... etkinli¤i ispatlanmam›flt›r’ (vb. ifadeler) kullan›labilir (EME- A/HMPWP/15/99).

Daha detayl› bilgi için EMEA - HMPC sayfalar›n› inceleyiniz! http://www.emea.euro- pa.eu/htms/general/contacts/HMPC/HMPC.html

15

fiekil 1.7 Tüm ilaçlar›n temeli, belirli bir standartta ve kalitede olmalar›d›r.

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

5

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

SIRA S‹ZDE

S O R U

DÜfiÜNEL‹M

D ‹ K K A T

AMAÇLARIMIZ

N N

K ‹ T A P K ‹ T A P

T