A N A L İ Z ULUSLARARASI ENDEKSLER IŞIĞINDA TÜRKİYE. Furkan BEŞEL

(1)

Furkan BEŞEL

Şubat 2016

ULUSLARARASI ENDEKSLER IŞIĞINDA TÜRKİYE

A N A L İ Z

(2)

PESA ANALİZ (Şubat 2016)

Sayfa

• 1

ULUSLARARASI ENDEKSLER IŞIĞINDA TÜRKİYE

Bu çalışmada Uluslararası Kuruluşlar tarafından yayınlanan seçilmiş endeksler ışığında Türkiye’nin durumu değerlendirilmiştir. Endeksler

TÜİK’ten (İstatistik Göstergeler – Uluslararası Endeksler) elde edilmiştir. TÜİK tarafından Uluslararası Endeksler başlığı altında 33 endeks bulunmakta olup bu çalışmada bunlardan 23’ü ele alınmıştır.

Endekslerin her biri ekonomik, sosyal ve politik açıdan incelenmeye değer, ayrı ayrı çalışma konusu olabilecek derinliktedir. Bu çalışmanın hazırlanma

amacı ise söz konusu endeksler ile Türkiye’ye ait verileri bütüncül olarak sunmaktır.

Değerlendirilen endekslerin birçoğu düzenli olarak yayınlanmamaktadır. Ayrıca çalışmada ele alınan endeksler farklı ülke gruplarını kapsadığı ve düzenli olarak da yayınlanmadığı için ulaşılabilen veriler sadece Türkiye açısından derlenmiştir.

1. Annelerin Endeksi

“Save the Children” adlı uluslararası kuruluşun yıllık olarak hesapladığı Annelerin Endeksi, ülkelerdeki annelerin koşullarını göstermekte, en iyi durumda olanlar ile büyük zorluklar yaşayanların nerelerde yaşadığını tespit etmektedir.

Çocukların yaşamlarının kalitesinin, annelerinin sağlık, güvenlik ve refahına bağlı olduğu görülmüş, anne ve çocukların hayatta kalması ve gelişimi için annelerin eğitim, ekonomik ve politik alanda, anne/çocuk sağlığı hizmetlerine erişimde eşit fırsatlara sahip olmasının önemi fark edilmiştir. Bu kapsamda 2000 yılından itibaren Annelerin Endeksi hesaplanmakta ve kullanıcılara sunulmaktadır.

Her gösterge için ülkeler sıralanarak 1’den 179’a kadar sıra numarası verilmiş, annelerin endeksi bu sıra numaralarının ortalaması alınarak hesaplanmıştır. 179 ülke için belirlenen anne sağlığı, çocuk sağlığı, eğitim durumu, ekonomik durum ve siyasi duruma ilişkin 5 gösterge için mevcut olan en güncel değerler, uluslararası kaynaklardan alınarak derlenmiştir.

Çalışmada Uluslararası Kuruluşlar tarafından yayınlanan seçilmiş endeksler ışığında Türkiye’nin durumu değerlendirilmiştir.

Endeksler Türkiye İstatistik Kurumu verilerinden elde edilmiştir.

(3)

Sayfa

• 2 Tablo 1: Annelerin Endeksi, Türkiye

Anne Sağlığı¹

Çocuk Sağlığı²

Eğitim Durumu³

Ekonomik Durum⁴

Siyasi Durum⁵

Annelerin Endeksi

Sırası

2300 19.2 14.5 10.970 14.4 65

Kaynak: TÜİK, http://www.savethechildren.org/atf/cf/%7B9def2ebe-10ae-432c-9bd0- df91d2eba74a%7D/SOWM_MOTHERS_INDEX.PDF

Endeks sıralamasına göre Türkiye 179 ülke içerisinde 65. sırada yer almaktadır. En iyi durumda olan Norveç'i, Finlandiya ve İzlanda takip etmektedir. 179. sırada bulunan ülke ise Somali'dir.

Yukarıdaki tabloda 2015 yılı için Türkiye verileri sunulmuştur.

2. Avrupa 2020 Rekabetçilik Endeksi

Avrupa 2020 Rekabetçilik Endeksi, Dünya Ekonomik Forumu (WEF) tarafından yayımlanan Avrupa 2020 Rekabetçilik Raporu bünyesinde hesaplanan bir endekstir. Küresel Rekabetçilik ve Kıyaslama Ağı çerçevesi içinde Dünya Ekonomik Forumu (WEF) tarafından hesaplanarak yayınlanmıştır.

Lizbon Ajandası’nda yer alan rekabetçilikle ilgili hedeflerin karşılanamaması sebebiyle Avrupalı karar vericiler tarafından 2010 yılında, Avrupa 2020 Stratejisi adında yeni bir plan geliştirilmiştir.

Bu stratejinin amacı akılcı, sürdürülebilir ve kapsayıcı bir büyümenin, Avrupa ve ulusal politikaların bir üst koordinasyonu yoluyla hayata geçirilmesidir. Avrupa 2020 stratejisi doğrultusunda Avrupa’nın rekabetçiliğinin değerlendirilmesi için bu on yılın sonuna kadar her iki yılda bir yayınlanacak bir serinin ilk raporu olarak, Avrupa Rekabetçilik Raporu 2012 yılında yayınlanmıştır. 2014 yılında ikinci bir rapor yayınlanmıştır. Endeks 1 ile 7 arasında (1 en kötü, 7 en iyi) değerler almaktadır.

Avrupa 2020 Rekabet Endeksi 2014 raporuna göre Türkiye 3,83 puanla 28 ülkeli AB ülkeleri sıralamasında 26. sıradaki Macaristan ile aynı puanı almış, Bulgaristan ve Yunanistan ile diğer aday ülkelerden Makedonya ve Sırbistan'ın üzerinde yer almıştır.

1 Yaşam boyu anne ölüm riski, Belirtilen sayıda bir.

2 5 yaş altı ölümlülük hızı, 1.000 canlı doğum başına düşen.

3 Resmi eğitimde geçirilmesi beklenen yıl sayısı.

4 GSMH, Güncel ABD $

5 Kadınların hükümete katılımı, Kadınların oturduğu koltuk yüzdesi.

(4)

Sayfa

• 3 Tablo 2: Avrupa 2020 Rekabetçilik Endeksi, Türkiye

Yıllar Puan

2010 -

2012 3.75

2014 3.83

Kaynak: TÜİK,

http://www3.weforum.org/docs/WEF_Europe2020_CompetitivenessReport_2014.pdf

2014 yılı için birinci sırayı 2.'likten yükselen Finlandiya 5,28 değeriyle almış, 2010 ve 2012 yıllarında ilk sırada yer alan İsveç 2014'te ikinci sıraya düşmüştür. Bu ülkeleri 2014'te sırasıyla Hollanda, Danimarka ve Almanya takip etmiştir. Türkiye'nin puanı hesaplanmaya başladığı 2012'de 3,75'ten, 2014'te 3,83'e yükselmiştir.

3. E-Devlet Kalkınma Endeksi

Birleşmiş Milletler e-devlet kalkınma endeksi, ulusal idarelerin kamu hizmetlerinin sunumunda bilgi ve iletişim teknolojilerini kullanma konusundaki isteklilik ve kapasitelerini ölçen kompozit bir göstergedir. Endeks matematiksel olarak e-devletin en önemli 3 alanındaki derecelerin normalleştirilmiş ağırlıklı ortalamasından oluşur:

 Online hizmetlerin kapsamı ve kalitesi,

 Telekomünikasyon altyapısının gelişme durumu,

 İnsan kaynakları.

2003 yılında başlayan çalışma, 2005, 2008, 2010, 2012 ve 2014 yılları için gerçekleştirilmiştir.

2014 yılı çalışmasında 193 ülke kapsanmıştır.

Birleşmiş Milletler e-Devlet Kalkınma Endeksi, bilgi iletişim alanındaki çeşitli altyapısal gelişmeler ve vatandaşların bilgi ve iletişim teknolojilerine uyumunu gösteren bir ölçme endeksidir.

Tablo 3: E-Devlet Kalınma Endeksi, Türkiye

Yıllar Puan Sıra

2010 0.478 69

2012 0.5281 80

2014 0.54428 71

Kaynak: TÜİK, http://unpan3.un.org/egovkb/en-us/Data-Center

193 ülkenin kapsandığı 2014 yılı verilerine göre Kore, 0,9462 ile en yüksek endeks değerine sahip ülke, Somali ise 0,0139 endeks değeri ile en düşük endeks değerine sahip ülkedir. Türkiye, 0,5443 e-Devlet Kalkınma Endeks değeri ile 2014 yılında 71. sırada yer almaktadır.

(5)

Sayfa

• 4

4. EFA (Herkes için eğitim) Kalkınma Endeksi (EDI)

EFA (Herkes için Eğitim) Kalkınma Endeksi (EDI); bir ülkenin eğitim sisteminin EFA hedefleriyle ilişkisini gösteren endekstir. EFA Kalkınma Endeksi’nin oluşturulabilmesi için gerekli hesaplamalar, 2008 yılı verilerine dayanılarak UNESCO İstatistik Enstitüsü’nün veri tabanı ile gerçekleştirilmiştir.

EDI hesaplamasında (2015 yılı için) 92 ülkenin gerekli verilere sahip olması nedeniyle, bu ülkeler karşılaştırılmıştır. Değerlendirme kapsamında olan ülkelerin eğitim sistemlerinin EFA hedefleriyle ilişkisini gösteren söz konusu endeks dört bileşen içermektedir. Bu bileşenler;

 İlkokul çağındaki çocukların net okula kayıt oranı

 Yetişkin okur-yazarlık oranı

 Cinsiyete özgü EFA endeksi (GEI)

 Okulda 5.sınıfa kadar devam etme oranı

EFA Kalkınma Endeksi 0 ile 1 arasındaki değer almaktadır. Örneğin değer 1 ise, söz konusu ülkenin EFA’nın 4 hedefine ulaştığı, değer 0 ise hedeflere ulaşılamadığı anlaşılmaktadır.

Tablo 4: EFA (Herkes için eğitim) Kalkınma Endeksi (EDI), Türkiye

2005 2006 2007 2008 2010 2011 2012 2015

0.901 0.909 0.922 0.919 0.932 0.966 0.939 0.950

Kaynak: TÜİK, http://en.unesco.org/gem-report/education-all-development- index#sthash.QJqRh1ET.dpbs

92 ülkenin 2015 yılı EDI (EFA Kalkınma Endeksi) sıralamasında ülkeler yüksek, orta ve düşük kalkınma puanları bakımından üç başlığa ayrılmıştır ve Türkiye bu sıralamada yüksek grupta ve 50. sırada yer almaktadır. Türkiye’nin EFA Kalkınma Endeksi puanı 0,950’dir. Yukarıdaki tabloda yıllar itibarıyla (Herkes için eğitim) Kalkınma Endeksi verileri Türkiye için sunulmuştur.

5. E-Katılım Endeksi

Birleşmiş Milletler (BM) e-devlet çalışmaları kapsamında e-devlet kalkınma endeksi (E- Government Development Index) göstergelerine ek olarak iki yılda bir hesaplanmaktadır.

Endeks internet yoluyla; devletten vatandaşlarına bilgi paylaşımı olanakları (e-bilgi paylaşımı), paydaşlar ile karşılıklı etkileşim (e-danışma) ve karar alma süreçlerine entegrasyon (e-katılım) konularına odaklanmaktadır. Bir ülkenin e-katılım endeks değeri, bu özelliklerin ne kadar kullanışlı olduğu ve diğer ülkelere göre devletin bunları ne kadar iyi sunduğunu yansıtmaktadır.

2014 yılı çalışmasında 193 ülke kapsanmıştır.

E-katılım endeksi ülke skoru; ilgili ülkenin aldığı toplam puan değerinden diğer ülkeler içerisindeki en küçük değer çıkarılarak ve en büyük değere bölünerek normalleştirilmesi suretiyle hesaplanmaktadır.

2014 sıralaması, yoğunluk sıralaması yerine standart rekabet sıralaması kullanılarak yapılmıştır.

Bu sıralamada aynı endeks rakamına sahip ülkeler aynı sırayı almışlardır. Standart rekabet sıralaması stratejisinde iki veya daha fazla ülke aynı endeks rakamına sahipse diğerleri bu ülkelerin konumuna göre yerleştirilmektedir. Örneğin A ülkesi aynı endeks rakamına sahip ve D ülkesinden daha önde olan B ve C ülkesinden daha önde ise A ülkesi birinci, B ve C ülkesi ikinci,

(6)

Sayfa

• 5 D ise dördüncü konuma yerleştirilmektedir. Ülkeler 1 ile 193 arasında sıralanmakta ve endeks ilk

sırada olanın en iyi olduğunu göstermektedir.

Tablo 5: E-Katılım Endeksi, Türkiye

2003 2004 2005 2008 2010 2012 2014

0.207 (50)

0.2951 (27)

0.2857 (35)

0.1364 (86)

0.2143 (57)

0.0526 (132)

0.4902 (65) Not: Parantez içindeki rakamlar söz konusu yılda Türkiye’nin sıralamasını göstermektedir.

Kaynak: TÜİK, http://unpan3.un.org/egovkb/en-us/Data-Center

Birleşmiş Milletler Kamu Yönetimi Ağı'nın 2014 raporuna göre, Türkiye 0,4902 endeks değeri ile 193 ülke arasında 65. sırada yer almaktadır. Birinci sırada yer alan Hollanda ve Kore Cumhuriyeti'ni Uruguay takip etmektedir. Son sırada ise Eritre ve Papua Yeni Gine yer almaktadır.

6. Ekonomik Kırılganlık Endeksi

Ekonomik Kırılganlık Endeksi (Economic Vulnerability Index-EVI), BM Genel Kurulu tarafından ifade ihtiyacına yanıt olarak Kalkınma Politikası Komitesi tarafından tanımlanmıştır. Uluslararası kalkınma politikası için tasarlanan endeksin iki amacı vardır. Birinci amacı, az gelişmiş ülkeler arasında yardım ve ticaret konusunda seçim yapabilmektir. EVI, kişi başına gelir ve insan sermayesinin yanında, bir ülkenin az gelişmiş olarak algılanabilmesi için gerekli olan üç kriterden birisidir. İkinci amacı da gelişmekte olan ülkeler arasında yardım tahsisi için diğer geleneksel tedbirlere ek olarak kullanılmaktır. Dışsal ekonomik ve çevresel şoklara karşı ülkelerin yapısal kırılganlığını ölçmektedir.

Uluslararası kalkınma politikası için tasarlanan EVI, 0-100 arasında uzanır. Yüksek bir puan yüksek düzeyde kırılganlık anlamına gelmektedir. 2015 yılı raporuna göre, Türkiye 11,8 endeks değeri ile 145 ülke arasında 1. sırada yer almaktadır. Türkiye'yi, Güney Kore ve Cezayir takip etmektedir. 145. sırada ise Kiribati Cumhuriyeti yer almaktadır. Aşağıdaki tabloda Türkiye’nin 2015 yılı skoru ve sırası gösterilmiştir.

Tablo 6: Ekonomik Kırılganlık Endeksi, Türkiye

Puan Sıra

11.8 1

Kaynak: TÜİK, http://www.un.org/en/development/desa/policy/cdp/ldc/ldc_data.shtml

7. KOF Küreselleşme Endeksi

Küreselleşme, ulusal sınırları aşan, ulusal ekonomileri, kültürleri, teknolojileri ve yönetişimi bütünleştiren, karşılıklı bağımlılığın karmaşık ilişkilerini üreten bir süreç olarak kabul edilmektedir. İsviçreli Ekonomi Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayımlanan endeks, küreselleşmeyi ekonomik, sosyal ve politik olarak üç temel boyutta ele almaktadır. Her yıl bu üç boyutuyla ülkelerin genel küreselleşme seviyelerini ölçerken ayrıca ekonomik, politik ve sosyal küreselleşme seviyelerini de belirlemektedir.

(7)

Sayfa

• 6 Küreselleşme Endeksi en son 191 ülke için hesaplanmıştır. Ekonomik, sosyal ve politik

küreselleşmeyi ölçen üç endekse ilave olarak;

 Gerçek ekonomik akışlar,

 Ekonomik kısıtlamalar,

 Bilgi akışı verileri,

 Kişisel iletişim verileri,

 Kültürel yakınlık verileri

olmak üzere beş alt endeksten de yararlanılarak, ülkelerin genel küreselleşme seviyesi ölçülmektedir.

Küreselleşme Endeksinde alt endeksler ve göstergeler değişik ağırlıklara sahiptirler.

Küreselleşme Endeksinin oluşturulmasında kullanılan bütün değişkenler 1 ile 100 arasında bir endekse dönüştürülür. Belirli bir değişken için “100” en büyük, “1” ise en küçük değerdir.

Endekste yüksek değerler daha fazla küreselleşmeyi göstermektedir.

Endeks, küreselleşmenin ekonomik, sosyal ve politik boyutlarını kapsar. 2015 yılı Mart ayında yayımlanan ve 2012 yılı değerlerini gösteren son çalışmada 207 ülke veya coğrafi birimin 191'i için endeks hesaplaması açıklanmaktadır.

Tablo 7: KOF Küreselleşme Endeksi, Türkiye

2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

67.75 68.67 68.74 70.10 69.26 68.17 69.02

Kaynak: TÜİK, http://globalization.kof.ethz.ch/

2012 yılında Türkiye 69,02 endeks değeri ile 191 ülke arasında 44. sırada yer almaktadır. 2012 yılında birinci sırada yer alan İrlanda'yı, Hollanda ve Belçika takip etmektedir. 1970 yılından 2012 yılına gelindiğinde, Türkiye 66. sıradan 44. sıraya kadar bir ilerleme göstermiştir.

8. Küresel Perakende Gelişme Endeksi

A.T. Kearney Küresel Perakende Gelişme Endeksi (GRDI) küresel perakendecilere stratejik yatırımları için rehberlik etmektedir. Endeks gelişmekte olan ülkelerde perakende ortamında bazı önemli değişiklikleri yansıtmaktadır.

Gelişmekte olan 200 ülke arasından;

 Euromoney ülke risk skoru 110'un altında olan,

 2 milyon üstünde nüfusu olan,

 3.000 ABD doları üstünde kişi başına milli gelire sahip 30 ülke değerlendirmeye alınmaktadır.

Ülkenin puanının yüksek olması yatırım yapma adına öncelik verilmesi gerektiğine işaret etmektedir.

(8)

Sayfa

• 7 Tablo 8: Küresel Perakende Gelişme Endeksi, Türkiye

Yıllar Puan Sıra

2014 52.6 11

2015 54.1 11

Kaynak: TÜİK, http://www.atkearney.com/consumer-products-retail/global-retail- development-index/

A.T. Kearney Küresel Perakende Gelişim Endeksi sonuçlarına göre, Türkiye 2014 ve 2015 yıllarında 11. sırada yer almıştır. Endeks kapsamında 2014 yılında ilk sırada Şili son sırada Azerbaycan, 2015 yılında ilk sırada Çin son sırada ise Angola yer almaktadır.

9. Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA)

Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı, OECD'nin üç yıllık aralıklarla düzenlemekte olduğu ve 15 yaş grubu öğrencilerin kazandıkları bilgi ve becerilerin değerlendirildiği bir tarama araştırmasıdır. PISA projesi, zorunlu eğitimin sonunda örgün eğitime devam eden 15 yaş grubu öğrencilerin öğretim programlarında ele alınan konuları (matematik, fen bilimleri ve okuma becerisi) ne dereceye kadar öğrendikleri değil, günümüz bilgi toplumunda karşılaşabilecekleri durumlar karşısında sahip oldukları bilgi ve becerisini kullanabilme yeteneğini ölçmeyi amaçlamaktadır.

PISA projesinde Matematik okuryazarlığı, Fen Bilimleri okuryazarlığı, Okuma Becerisi konu alanları ve öğrencilerin motivasyonları, kendileri hakkındaki görüşleri, öğrenme biçimleri, okul ortamları ve aileleri ile ilgili veriler toplanmaktadır. PISA Projesi’ne katılacak olan okul ve öğrencilerin seçim işlemi, OECD tarafından tesadüfî yöntemle belirlenmektedir. PISA Projesi kapsamında geliştirilen başarı testleri ve anketleri, Türkiye’de Nisan ayı içerisinde uygulanmaktadır.

Başlangıçta OECD’ye üye ülkelerin katıldığı PISA, günümüzde dünya genelinde yapılan en önemli araştırmalardan biri haline gelmiştir. PISA 2000’e 43, PISA 2003’e 41, PISA 2006’ya 57, PISA 2009’a 74 ülke katılırken, PISA 2012’ye 64 ülke katılmıştır. 2012 yılındaki çalışmaya 28 milyon öğrenciyi temsilen ve 15 yaş grubunda yer alan 510 bin civarında öğrenci katılmıştır. PISA 2012 çalışmasına Türkiye’den 4848 öğrenci katılmıştır. Türkiye’de PISA uygulamasının tüm süreçleri Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülmektedir.

Tablo 9: Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA), Türkiye 2012 Ortalama Matematik Puanları Ortalama Okuma Becerisi

Puanları

Ortalama Fen Puanları

448 475 463

Kaynak: TÜİK

Türkiye’nin 2012 yılı için matematik alanındaki ortalama PISA puanı 448’dir. Türkiye bu puanla programa katılan tüm ülkeler içerisinde 44. Sırada, OECD ülkeleri içerisinde 32. sırada yer almaktadır. Türkiye’nin 2012 yılı okuma becerisi alanındaki ortalama puanı ise 475’tir. Bu puanla Türkiye programa katılan tüm ülkeler içerisinde 40. sırada, OECD ülkeleri içerisinde ise 31.

(9)

Sayfa

• 8 sırada yer almaktadır. Türkiye’nin 2012 yılında fen okuryazarlığı alanındaki ortalaması 463

puandır. Bu puanla, Türkiye, programa katılan tüm ülkeler içinde 43. sırada, OECD ülkeleri içerisinde ise 32. sıradır. Aşağıdaki tabloda 2012 yılı için Türkiye’nin üç kategoride ortalama puanları gösterilmektedir.

10. Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi

Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi, farklı ülkelerdeki seyahat ve turizm sektörünü geliştirmeyi cazip hale getiren faktörleri ve politikaları ölçmeyi hedeflemektedir.

Endeks, ülkelerin seyahat ve turizm ortamlarının ayrıntılı değerlendirmelerini sağlamaktadır.

Endeks sonuçları ülkelerin ulusal ekonomilerinde sanayi sektörünün rekabet gücünü artırmak amacıyla tüm paydaşlar tarafından kullanılabilmekte ve böylece ulusal büyüme ve refaha katkı sağlanabilmektedir. Ayrıca endeks, ülkelerin ölçümü yapılan çeşitli alanlarda kendilerinin zaman içinde ilerlemelerini izlemelerine olanak sağlamaktadır. Endeks 4 alt endeksten oluşmaktadır.

Alt endeksler 14 kriteri, kriterler ise 90 göstergeyi içermektedir. Endeks değerleri 1-7 aralığında yer almaktadır.

Tablo 10: Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi, Türkiye

2007 2008 2009 2011 2013 2015

4.32 (52)

4.19 (54)

4.20 (56)

4.37 (50)

4.44 (46)

Kaynak: TÜİK,

http://www3.weforum.org/docs/TT15/WEF_Global_Travel&Tourism_Report_2015.pdf

Dünya Ekonomik Forumu Küresel Rekabet Ağı'nın 2015 raporuna göre, Türkiye, Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi'nde 4,08 endeks değeri ile 141 ülke arasında 44. sırada yer almaktadır.

2007 yılında 52. sırada olan Türkiye, 2015 yılında 44. sıraya yükselmiştir. Birinci sırada yer alan İspanya'yı, Fransa ve Almanya takip etmektedir. En son sırada 2,43 endeks değeri ile 141. olarak Çad yer almaktadır.

11. Sosyal Kurumlar ve Cinsiyet Endeksi

OECD Kalkınma Merkezi, Sosyal Kurumlar ve Cinsiyet Endeksi (SIGI) ayrımcı sosyal kurumların yenilikçi bir ölçüsüdür. Ayrımcı sosyal kurumlar, kadın hakları, adalet ve güçlendirme fırsatlarına kadınların erişimini kısıtlayan resmi ve gayri resmi yasalar, tutum ve uygulamalar olarak tanımlanmaktadır. Bunlar SIGI tarafından çok yönlü bir yaklaşımla yakalanır. SIGI sosyal kurumları ayırt etmede yasal ve fiili durumları dikkate alarak nitel ve nicel verileri birleştiren bir yaklaşımdır. Bu yaklaşım ayırımcı sosyal kurumların kadının yaşamını yoksulluk ve güçsüzlük döngüleri içine nasıl bağladığının tüm aşamalarını kapsar. SIGI ve alt göstergeleri 0-1 arasında değer alır. 0 en düşük, 1 en yüksek ayırımı ifade etmektedir.

Sosyal Kurumlar ve Cinsiyet Endeksi toplumsal kurumlarda kadınlara karşı ayrımcılığın farklı bir boyutunu temsil eden beş alt gruptan oluşmaktadır. 2009 yılında yapılan ilk çalışmada ülkelerin sıralamaları verilmişken, 2012 yılında sadece skor değerleri verilmektedir. En son 2014 yıllında yapılan çalışmada ülkeler skor değerlerine göre kategorileştirilmiştir.

(10)

Sayfa

• 9 Tablo 11: Sosyal Kurumlar ve Cinsiyet Endeksi, Türkiye 2014

Skor Kategori

0.1032 Düşük

Kaynak: TÜİK, http://www.genderindex.org/sites/default/files/docs/BrochureSIGI2015.pdf

Türkiye'ye ait veriler 2009 ve 2012 yılında yer almazken 2014 yılında Türkiye verilerine yer verilmiştir. Buna göre Türkiye 2014 yılında sosyal kurumlarda cinsiyet ayrımcılığı düşük seviyelerde olan ülkeler arasında yer almaktadır.

12. Ticareti Kolaylaştırma Endeksi

Ticareti Kolaylaştırma Endeksi (ETI); her bir ekonomik sistemin bünyesinde varolan kurumları, politikaları ve hizmetleri; dış ticarete konu olan malların serbest dolaşımı için hangi ölçekte kolay hale getirdiğini ölçümlemektedir.

Dünya Ekonomik Forumu (WEF), 138 ülkenin ticareti kolaylaştıracak eylemler ve düzenlemeleri ne derece etkin bir biçimde gerçekleştirdiğine dair bir rapor hazırlamaktadır. Bir ülkenin özellikle uluslararası ticarete konu olacak eko-sisteminin gelişmişlik düzeyini ölçmek amacıyla geliştirilmiştir. Raporun ilki 2008 yılında kamuoyuna sunulmuştur.

Alt endeks değerleri, göstergelerin aritmetik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Alt endekslerden genel endeks değerinin hesaplanması ise yine alt endeks değerlerinin aritmetik ortalaması alınarak yapılmaktadır. Bileşen değerleri, 1 ile 7 arasında bir puan (1 en kötü, 7 en iyi) alacak biçimde yapılanmıştır.

Bağımsız bir uluslararası organizasyon olan Dünya Ekonomik Forumu, Ticareti Kolaylaştırma Endeksi ile ülkeleri dış ticarete konu olan malların serbest dolaşımını hangi ölçekte kolay hale getirdiğine göre sıralamaktadır.

Tablo 12: Ticareti Kolaylaştırma Endeksi, Türkiye

2010 2012 2014

4.07 (62)

4.13 (62)

Kaynak: TÜİK, http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalEnablingTrade_Report_2014.pdf

2014 raporuna göre, Türkiye 4,32 endeks değeri ile 138 ülke arasında 46. sırada yer almaktadır.

Birinci sırada yer alan Singapur'u, Hong Kong, Hollanda, Yeni Zelenda ve Finlandiya takip etmektedir. 138. sırada ise Çad yer almaktadır. 2010 ve 2012 yıllarında 62. sırada yer alan Türkiye 2014 yılında 46. sıraya yükselerek gelişme göstermiştir.

13. Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi

Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi’nde (YDYGE), ülkelerin ekonomik, politik ve düzenleyici değişimlerden nasıl etkilendikleri gösterilerek ülkeler sıralanmaktadır. Endeks gelecek bir ile üç yıllık süreler içinde, belirli pazarların doğrudan yatırımların küresel dağılımından alacağı payın tahmin edilebilmesi için hazırlanmıştır. Endeks, uluslararası yatırım akışı için günümüz ve gelecekteki fırsatlar açısından benzersiz bir görünüm sağlar. Dünyanın

(11)

Sayfa

• 10 önde gelen şirketlerinin üst düzey yöneticilerine uygulanan özel bir anketten veriler kullanılarak

kurgulanmıştır.

Endeks, önümüzdeki üç yıl içinde bir pazarda doğrudan yatırım olasılığı ile ilgili sorulara verilen yüksek, orta ve düşük yanıtlarının sayısının ağırlıklı ortalaması alınarak hesaplanır. Yüksek endeks değerleri daha cazip yatırım hedeflerini göstermektedir. Endeks 0 ile 3 arası değerler almaktadır. 0 en kötü, 3 ise en iyi anlamı taşımaktadır. Ülkelerin almış oldukları endeks değerlerine göre o ülkenin sıralaması belli olmaktadır. Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi ülkelerin politik, ekonomik ve düzenleyici değişikliklerden nasıl etkilendiğini göstermektedir.

Tablo 13: Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi, Türkiye

2005 2007 2012 2014 2015

1.13 (13)

1.59 (20)

1.39 (13)

1.60 (24)

Kaynak: TÜİK, http://www.atkearney.com/research-studies/foreign-direct-investment- confidence-index

2015 yılında, yabancı doğrudan yatırımın yapılacağı en iyi ülke 2,1 puan ile Amerika Birleşik Devletleri'dir ve 25 ülke içinde 1. sırada yer almıştır. Bu ülkeyi Çin 2,0 puanla 2.sırada ve 1,95 puanla Birleşik Krallık 3. sırada takip etmiştir. Aynı yılda, Finlandiya en son sırada yer almıştır.

2015 yılında Türkiye 1,69 puanla 22. sırada yer almıştır.

14. Bütçe Şeffaflığı Endeksi

Bütçe Şeffaflık Anketi ile elde edilen endeks, dünya genelinde ülke bütçelerinin şeffaflığının durumunu, kamuoyunun katılımını, hesap verilebilirliği ve bütçe süreçlerinin denetimini ölçmektedir. 140 soru içeren anket, ülkelerdeki farklı uzmanlarca tamamlanmaktadır. Ankette bütçe hazırlama sürecinin sekiz anahtar dokümanının kamuoyuna sunumunu ve kapsamını sorgulayan yüz dokuz soru bulunmaktadır. Otuz soruda bütçenin oluşturulmasında ve sonraki denetiminde yasal ve dış denetim kurumlarının oynadıkları rollerle kamuoyunun bütçe sürecine katılım oranı gibi konular sorgulanmaktadır. Anket görüş veya fikirleri sorgulayan bir yapıda değildir. Endeks iki yılda bir yayımlanmaktadır. Ülkeler arası ve farklı yıllar arasında karşılaştırmalar yapabilmek için bütçenin şeffaflığıyla ilgili olan 109 anket sorusu, basit ağırlıklandırmaya tabi tutulmaktadır. Endekste her ülke için 0’dan 100’e kadar sıralanan bir skor verilmektedir.

Bağımsız enstitü ve araştırmacıların ortaklığıyla oluşturulan Uluslararası Bütçe Ortaklığı İnsiyatifi, Bütçe Şeffaflığı Endeksi ile ülkeleri bütçe hazırlama ve uygulama süreçlerindeki şeffaflıklarına göre sıralamaktadır.

Tablo 14: Bütçe Şeffaflığı Endeksi, Türkiye

2006 2008 2010 2012 2015

42 (23)

43 (38)

57 (26)

50 (40)

44 (58) Not: Parantez içindeki rakamlar söz konusu yılda Türkiye’nin sıralamasını göstermektedir.

Kaynak: TÜİK, http://internationalbudget.org/what-we-do/open-budget-survey/

(12)

Sayfa

• 11 2015 raporuna göre, birinci sırada yer alan Yeni Zelanda'yı, İsveç ve Güney Afrika takip

etmektedir. Son sıralarda ise Myanmar, Katar ve Suudi Arabistan yer almaktadır. 2012 yılından 2015 yılına gelindiğinde, Türkiye 40. sıradan 58. sıraya gerilemiştir. 2015 yılında ankete 2012 yılına göre yeni bir ülke katılmıştır.

15. Eurochambres Ekonomik Araştırma Göstergeleri

Eurochambres Ekonomik Araştırması (EES), Avrupa'da Avrupa Birliği üye ve aday ülkelerinde yürütülen yıllık nitel bir işyeri araştırmasıdır. Bu araştırma, Eurochambres koordinasyonunda Sanayi ve Ticaret Odaları ile birlikte 23 yıldır yürütülmektedir.

26 Avrupa ülkesindeki (Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Hırvatistan, Güney Kıbrıs Rum Yönetimi, Çek Cumhuriyeti, Estonya, Finlandiya, Almanya, Yunanistan, Macaristan, İrlanda, İtalya, Litvanya, Letonya, Lüksemburg, Malta, Karadağ, Hollanda, Portekiz, Romanya, Slovakya, Slovenya, İspanya, Sırbistan ve Türkiye) Ticaret ve Sanayi Odaları ve işyerlerinin ekonomik durum değerlendirmeleri ile gelecek beklentileri konu edilmektedir. Kapsanan ekonomik göstergeler; işyeri güveni, yurt içi satışlar, ihracat, istihdam, yatırım ve bunlara ek olarak ekonomik zorluklar olarak sıralanmaktadır.

İşyeri yöneticilerine, "bir önceki yıldan daha iyi", "bir önceki yıl ile aynı" ve "bir önceki yıldan daha kötü" gibi karşılaştırmalı cevap seçenekleri sunulmaktadır. Sonuçlar, pozitif cevap veren işyerleri yüzdesinden negatif cevap veren işyerleri yüzdesi çıkartılarak elde edilen denge değerleridir. Sonuçların analizi ulusal sanayi ve ticaret odalarından ve çeşitli dışsal kaynaklardan elde edilen girdilere dayanmaktadır. Girişimlerden gelen cevaplar toplulaştırılmakta ve resmi GSYH tahminlerine göre ulusal düzeyde toplulaştırılmaktadır. Ağırlıklı ortalamalar bölge ve ülke büyüklüğü ile temsil edilebilirliği sağlamak için kullanılmaktadır.

Tablo 15: Eurochambres Ekonomik Araştırma Göstergeleri, Türkiye

2014 2015

12 (7)

31 (6)

Not: Parantez içindeki rakamlar söz konusu yılda Türkiye’nin sıralamasını göstermektedir.

Kaynak: TÜİK, http://www.eurochambres.eu/

Eurochambres 2016 yılı Ekonomik Araştırması raporunda yer alan işyeri güvenine ait değerlere ve sıralamalara bakıldığında; 2014 yılında Türkiye 12 denge değeri ile 26 ülke içerisinden 7.

sırada yer almıştır. 2015 yılında 31 denge değeriyle 6. sıraya yükselirken 2016 yılında işyeri güveninde 10. sıraya gerilemiştir. İşyeri güveninde 1. sırada 2014 yılında Hollanda, 2015 ve 2016 yıllarında İrlanda yer almaktayken son sırada 2014 yılında Finlandiya, 2015 ve 2016 yıllarında Yunanistan bulunmaktadır. Yukarıdaki tabloda 2014 ve 2015 yıllarında Türkiye’nin işyeri güveni skorları ve sıralaması gösterilmiştir.

16. Açık Pazar Endeksi

Açık Pazar Endeksi (OMI); ülkelerin ticarete açıklıklarını dengeli ve güvenilir bir şekilde ölçebilmek amacıyla Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından oluşturulmuştur. Endeks, hükümetlerin açık ekonomiler yaratmak için verilen taahhütleri ne ölçüde yerine getirdiklerini, hükümet politikalarına dayalı pazara giriş engellerini, tedbirlerini ölçümlemeyi amaçlayan

(13)

Sayfa

• 12 göstergelerden oluşturulmuştur. 75 ülkenin değerlendirildiği endeksin ilk sürümü 2011 yılında,

ikincisi 2013, üçüncüsü 2015 yılında kamuoyuna sunulmuştur.

Açık Pazar endeksi ticarete açıklık, ticaret politikaları, doğrudan yabancı yatırıma açıklık, ticaret altyapısı olmak üzere 4 alt endeks başlığı altında toplanmıştır. Endeks 4 alt endeks ve 30 göstergeden oluşmaktadır.

Alt endeks değerleri, göstergelerin ağırlıklı aritmetik ortalaması alınarak hesaplanmaktadır. Alt endekslerden genel endeks değerinin hesaplanması ise yine alt endeks değerlerinin ağırlıklı aritmetik ortalaması alınarak yapılmaktadır. Ticarete açıklık ve ticaret politikaları alt endeksleri

%35’er ağırlığa, doğrudan yabancı yatırıma açıklık ve ticaret altyapısı alt endeksleri %15’er ağırlığa sahiptir. Endeks değerleri, 1 ile 6 arasında puanlandırılmıştır (1 en kötü, 6 en iyi değeri ifade etmektedir).

Tablo 16: Açık Pazar Endeksi, Türkiye

2011 2013 2015

3.1 (51)

3.4 (47)

Kaynak: TÜİK, http://www.iccwbo.org/global-influence/g20/reports-and-products/open-markets- index/

2015 raporuna göre, Türkiye 3,2 endeks değeri ile 75 ülke arasında 51. sırada yer almaktadır.

Birinci sırada yer alan Singapur'u Hong Kong, Lüksemburg, Belçika ve Hollanda takip etmektedir.

Son sırada ise Sudan yer almaktadır. 2013 yılında 3,4 puan 47. sırada yer alan Türkiye 2015 yılında 3,2 puan ile 51. sıraya gerilemiştir.

17. Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi

Bilgi ve İletişim Teknolojileri (ICT) Gelişmişlik Endeksi, ICT alanındaki gelişmeleri gözlemlemek ve ülkeler arasında karşılaştırma yapmak amacıyla 11 göstergeden hesaplanan kompozit bir endekstir. Üye ülkelerin talepleri doğrultusunda Uluslararası Telekomünikasyon Birliği tarafından 2008 yılında geliştirilmiş ve ilk kez 2009 yılında yayımlanmıştır.

Endeksin temel amaçları aşağıdadır:

 ICT alanında zaman içerisinde yaşanan gelişim ve düzeyin ölçülmesi ve diğer ülkeler ile kıyaslanması,

 Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerde ICT alanındaki gelişimin ölçümü,

 Dijital farklılığın (ülkelerin ICT alanındaki düzey farklılıklarının) ortaya konulması.

Endeks 167 ülkeyi kapsamakta, 3 alt endeks ve bunları oluşturan 11 gösterge üzerinden hesaplanmaktadır.

Uluslararası Telekomünikasyon Birliği, "Bilgi Toplumunun Ölçümü" adında bir kitap yayımlamakta ve bu kitabın içeriğinde Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi'ne yer vermektedir.

(14)

Sayfa

• 13 Tablo 17: Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi, Türkiye

2002 2007 2008 2010 2011 2012 2013 2015

2.41 (63)

3.63 (56)

3.9 (57)

4.17 (66)

4.38 (69)

5.12 (68)

5.29 (68)

Kaynak: TÜİK, http://www.itu.int/en/ITU-D/Statistics/Documents/publications/misr2015/MISR2015- w5.pdf

167 ülkenin yer aldığı Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi'nde 2015 yılında ilk sırada Kore Cumhuriyeti yer alırken, bu ülkeyi Danimarka ve İzlanda takip etmektedir. Türkiye, 2015 yılında 5,58 endeks değeri ile 167 ülke arasında 69. sırada yer almaktadır.

18. İnsani Gelişme Endeksi

İnsani Gelişme Endeksi uzun vadeli ilerlemeyi, insani gelişmenin üç temel boyutu olan “uzun ve sağlıklı bir yaşam”, “bilgiye erişim” ve “iyi bir yaşam standardı” kapsamında ele alarak ölçen bir endekstir. Bu endeks, kalkınmanın gelirin ötesinde daha basit ama daha güçlü bir ölçüt olduğu düşüncesini ortaya çıkarmıştır. Gelirin yanı sıra insani gelişmeyi ölçmeyi amaçlayan gelir dışı göstergeleri de esas almaktadır. İnsani Kalkınma Endeksi’nin amacı hem sosyal, hem de ekonomik kalkınma için referans olan tek bir istatistiğin yaratılmasıdır.

İlk İnsani Gelişme Raporu, 1990 yılında insanları, kalkınmanın merkezine almak ve uzun dönem refahını değerlendirmek için gelirin ötesinde bir olgu yaratmak amacıyla Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından hazırlanmaya başlanmıştır. Raporda kapsanan ülke sayısı her yıl değişmektedir. Son rapor 2015 yılına aittir.

İnsani Gelişme Endeksi: Uzun vadeli ilerlemeyi, insani gelişmenin üç temel boyutu olan “uzun ve sağlıklı bir yaşam”, “bilgiye erişim”, “iyi bir yaşam standardı” kapsamında ele alarak ölçen bir endekstir.

İnsani Gelişme Endeksi ile sağlık, eğitim ve gelir göstergelerini birleştirerek yeni bir kalkınma ölçümü geliştirilmiştir. Bu endeksin sağlık, eğitim ve gelir olmak üzere 3 alt endeksinde toplam 4 gösterge vardır. Sağlık alt endeksinde doğumda beklenen yaşam süresi, eğitim alt endeksinde ortalama okullaşma yılı ve beklenen okullaşma yılı, gelir alt endeksinde ise kişi başına gayri safi yurt içi hasıla göstergeleri yer almaktadır. Sağlık, eğitim ve gelir boyutlarını ölçmek için kullanılan değişkenler 1990 yılından 2010 yılına kadar sırasıyla doğumda beklenen ortalama ömür, yetişkinlerde okuryazarlık oranı ile brüt okullaşma oranı ve satın alma gücü paritesine uyarlanmış gayrisafi yurtiçi hasıla iken, 2010 yılından itibaren doğumda beklenen yaşam süresi, beklenen okullaşma yılı, ortalama okullaşma yılı ve kişi başına gayrisafi milli hasıla olmuştur.

2015 yılı raporunda 188 ülke kapsanmaktadır.

Tablo 18: İnsani Gelişme Endeksi, Türkiye

2014 0.761 (72)

Not: Parantez içindeki rakamlar söz konusu yılda Türkiye’nin sıralamasını göstermektedir.

Kaynak: TÜİK, http://hdr.undp.org/en/composite/HDI

(15)

Sayfa

• 14 2015 yılı raporunda 195 ülke içinde verileri mevcut 188 ülkeye bakıldığında, 2014 yılında İnsani

Gelişme Endeksi sıralamasında Norveç, 0,944 ile en yüksek endekse sahip ülke, Nijer ise 0,348 ile en düşük insani gelişme endeksine sahip ülkedir. Türkiye 2014 yılında 0,761 endeks değeri ile 72. sırada yer almıştır. Aynı yılda satın alma gücü paritesi cinsinden kişi başına gayri safi gelire (2011 SGP $) bakıldığında verisi olan 190 ülke içerisinde Katar 123 124 $ ile ilk sırada, Türkiye ise 18 677$ ile 60. sırada yer almıştır.

19. Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi

Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi kamu ve özel kredi kayıtları yoluyla mevcut kredi bilgisinin kalitesini, erişebilirliğini, kapsamını etkileyen kuralları ölçmektedir.

Endeksin teması özel sektör ve ticaret kapsamında iş çevreleridir. Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi kapsamında dünya üzerindeki birçok ülke için endeks değeri ölçülmekte olup yayımlanan ülke sayısı yıllar arasında değişmektedir. En son 2015 yılı için 187 ülke verisi yayımlanmıştır.

Endeksin toplulaştırılması için ağırlıksız ortalama yöntemi kullanılmıştır. Endeks kapsamındaki ülkeler 0 ile 8 puan arasında değerlendirilmektedir. Yüksek puan, kredi kararlarını kolaylaştırmak için kamu kayıtlarından veya özel büro kayıtlarının birinden daha çok kredi bilgisinin mevcudiyetini göstermektedir. Endeksin amacı kapsamında “0” en kötü, “8” ise en iyi skordur.

Tablo 19: Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi, Türkiye

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

4 4 5 5 5 5 5 5 5 6 7 7

Kaynak: TÜİK, http://data.worldbank.org/indicator/IC.CRD.INFO.XQ/countries

2015 yılında verisi olan 187 ülke içinde Kredi Bilgisi Derinlği Endeksi'ne göre 26 ülke 8 puan ile ilk sırayı paylaşmışlardır. Aynı yılda, 0 puan ile 58 ülke sonuncu sırada yer almıştır. Türkiye 2015 yılında endeks kapsamında 7 puan ile değerlendirilmiştir.

20. Yasal Hakların Gücü Endeksi

Yasal Hakların Gücü Endeksi teminat ve iflas kanunlarının borç veren ve borç alanların haklarını koruma derecesini ölçmekte ve böylece borç vermeye olanak sağlamaktadır.

Endeksin toplulaştırılması için ağırlıksız ortalama yöntemi kullanılmıştır. Endeks kapsamındaki ülkeler 0 ile 12 puan arasında değerlendirilmektedir. Yüksek puan, teminat ve iflas kanunlarının krediye ulaşımı genişletmek için daha iyi tasarlandığını göstermektedir. Endeksin amacı kapsamında “0” en kötü, “12” ise en iyi skordur.

Tablo 20: Yasal Hakların Gücü Endeksi, Türkiye

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

5 5 5 5 5 5 5 5 5 3 3 3

Kaynak: TÜİK, http://data.worldbank.org/indicator/IC.LGL.CRED.XQ

2015 yılında verisi olan 188 ülke içinde Yasal Hakların Gücü Endeksi'ne göre Karadağ, Kolombiya ve Yeni Zelanda 12 puan ile ilk sırada yer almışlardır. Bu ülkeyi 11 puan ile Amerika Birleşik Devletleri, Avustralya, Kamboçya, Mikronezya ve Ruanda izlemiştir. Aynı yılda, 0 puan ile Batı

(16)

Sayfa

• 15 Şeria ve Gazze, Bolivya, Doğu Timor, Eritre, Libya, Sao Tome ve Principe, Ürdün ve Yemen Cum.

sonuncu sırada yer almıştır. Türkiye 2015 yılında endeks kapsamında 3 puan ile değerlendirilmiştir.

21. İklim Değişikliği Performans Endeksi

İklim Değişikliği Performans Endeksi, emisyon trendleri ve düzeyleri, yenilenebilir enerjinin yaygınlaştırılması ve kullanımı, enerji verimliliği ve iklim politikaları alanlarında ülkeleri karşılaştırmaktadır. İklim Değişikliği Performans Endeksi, uluslararası iklim politikalarının şeffaflığını artırdığı kabul edilen bir araçtır. İklimi koruma konusunda iddialı eylem yapmada başarısız olan ülkelerin yanı sıra, iklim politikalarında iyi uygulamaları olan ülkeleri de vurgulayarak, ülkeler üzerinde siyasi ve toplumsal baskı oluşturulmasını amaçlamaktadır.

Standart kriterler temelinde, endeks, enerji ile ilişkili küresel CO2 emisyonlarının %90’ından fazlasını oluşturan 58 ülkenin iklimi koruma performansını değerlendirmekte ve karşılaştırmaktadır. Küresel CO2 emisyonlarının %1’inden fazlasını salan tüm ülkeler endekse dahil edilmiştir. Değerlendirmenin %80’i emisyon trendi ve düzeyi ile ilgili objektif göstergelere dayanmaktadır. %20’si ise ilgili ülkelerden 300’den fazla uzmanın ulusal ve uluslararası iklim politikalarını değerlendirmelerine dayanmaktadır.

0 en düşük puan ve 100 en yüksek puan olmak üzere ülkeler en yüksekten en düşüğe doğru sıralanmaktadır. İklim değişikliği performans endeksi ülkeleri mutlak terimlerle değerlendirmeyip birbirleri ile kıyaslamaktadır. Ülkeler, iklim değişikliği performansı sıralamasındaki yerine göre değerlendirilmektedir.

Tablo 21: İklim Değişikliği Performans Endeksi, Türkiye

2010 2011 2012 2013 2014 2015

49.1 (39)

49 (50)

41.7 (58)

46.6 (57)

46.47 (54)

Kaynak: TÜİK, http://germanwatch.org/en/9472

Alman sivil toplum örgütü olan Germanwatch, ülkelerin iklim değişikliği performanslarını değerlendirmekte ve sıralamaktadır. Değerlendirmede iklim değişikliği konusunda hiçbir ülkenin ilk üç sırada yer alacak çabayı göstermediği düşünülerek, sıralamada ilk üç sıra boş bırakılmaktadır. 2015 yılı raporuna göre, Türkiye 46.95 puan ile 51. sırada yer almaktadır. En yüksek puana sahip üç ülke, 71,19 puan ile Danimarka, 70,13 puan ile Birleşik Krallık ve 69,91 puan ile İsveç’tir. 21,08 puan ile Suudi Arabistan en son sırada yer almaktadır.

22. Dünya Ekonomik Özgürlük Endeksi

Dünya Ekonomik Özgürlük Raporunda yayımlanan endeks, ülkelerin politikalarının ve kurumlarının ekonomik özgürlüğü ne derecede destekleyici olduklarını ölçmektedir. Kişisel tercih hakkı, gönüllü mübadele, serbest rekabet, kişisel güvenlik ve özel mülkiyet hakları ekonomik özgürlüğün köşe taşları olarak tanımlanmaktadır.

Endeks bir ülkenin ekonomik özgürlük derecesini puanlamak için çok çeşitli veri setini bir araya getirmektedir. Endeks bileşenleri, temelinde yatan verilerin dağılımını yansıtan, 0 en az özgür, 10 en özgür olmak üzere, 0’dan 10’a puan değeri alan bir ölçekte yer almaktadır.

(17)

Sayfa

• 16 Tablo 22: Dünya Ekonomik Özgürlük Endeksi, Türkiye

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013

96 110 109 92 84 90 93 90 67 74 80 70 73 82

Kaynak: TÜİK, https://www.fraserinstitute.org/sites/default/files/economic-freedom-of-the- world-2015.pdf

Son yayımlanan 2015 raporunda 2013 yılı verilerine yer verilmiştir. Bu raporda Türkiye 6,92 endeks değeri ile 157 ülke arasında 82. sırada yer almaktadır. Birinci sırada yer alan Hong Kong'u, Singapur ve Yeni Zelanda takip etmektedir. 157. sırada ise Venezuela yer almaktadır.

23. Küresel Rekabet Endeksi

Rekabet edebilirlik, bir ülkenin verimlilik düzeyini belirlemeye yarayan bir dizi kurum, politika ve faktör olarak tanımlanabilir. Küresel Rekabet Endeksi rekabet edebilirliği ve verimliliği belirleyen unsurları farklı ağırlıklı ortalamalar ortaya koyarak yansıtmaktadır. Çalışmanın asıl amacı, ülkelerin verimlilik düzeyini belirleyen etmenleri ortaya koyup, o ülkenin güçlü ve zayıf yanlarını ortaya çıkarmak ve politika yapıcılara yol gösterebilmektir.

Dünya Ekonomik Forumu (WEF), 2005 yılından bu yana rekabet edebilirlikle ilgili analizini Küresel Rekabet Endeksine dayandırmaktadır. Bu endeks, ulusal rekabet edebilirliğin mikroekonomik ve makroekonomik temellerini ölçen kapsamlı bir araçtır. Endeks, 1 ile 7 arasında bir puan (1 en kötü, 7 en iyi) alacak biçimde yapılanmıştır.

Tablo 23: Küresel Rekabet Endeksi, Türkiye

2012 2013 2014 2015

4.45 (43)

4.45 (44)

4.46 (45)

Kaynak: TÜİK, http://www3.weforum.org/docs/gcr/2015-2016/Global_Competitiveness_Report_2015- 2016.pdf

2015-2016 raporuna göre, Türkiye 4,37 endeks değeri ile 140 ülke arasında 51. sırada yer almaktadır. Birinci sırada yer alan İsviçre'yi, Singapur ve Amerika Birleşik Devletleri takip etmektedir. 140. sırada ise Gine yer almaktadır. 2010 yılından 2015 yılına gelindiğinde, Türkiye 61. sıradan 51. sıraya kadar bir gelişme göstermiştir.

SONUÇ

Endekslerin yayınlanmış son skorları itibarıyla Türkiye’nin Annelerin Endeksi sıralamasında 2015’te 179 ülke içerisinde 65. sırada olduğu; Avrupa 2020 Rekabet Endeksi sıralamasında (2014) 28 ülkeli AB ülkeleri arasında 26. sırada olduğu; E-Devlet Kalkınma Endeksi sıralamasında (2014) 193 ülke içinde 71. sırada olduğu; EFA Kalkınma Endeksi sıralamasında (2015) 92 ülke içinde yüksek grupta ve 50. sırada yer aldığı; E-Katılım Endeksi sıralamasında (2014) 193 ülke arasında 65. sırada yer aldığı; Ekonomik Kırılganlık Endeksi sıralamasında (2015) 145 ülke

(18)

Sayfa

• 17 arasında 1. sırada yer aldığı; KOF Küreselleşme Endeksi sıralamasında (2012) 191 ülke arasında

44. sırada yer aldığı; Küresel Perakende Gelişme Endeksi sıralamasında (2015) gelişmekte olan 30 ülke arasında 11. sırada yer aldığı; Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (2012) skorlarına göre 64 ülke arasında matematikte 44. sırada, okuma becerisi alanında 40. sırada, fen okuryazarlığı alanında ise 43. sırada yer aldığı; Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi sıralamasında (2015) 141 ülke arasında 44. sırada yer aldığı; Sosyal Kurumlar ve Cinsiyet Endeksi’nde (2014) ayrımcılığın düşük seviyelerde olduğu ülkeler arasında yer aldığı; Ticareti Kolaylaştırma Endeksi sıralamasında (2014) 138 ülke arasında 46. sırada yer aldığı; Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi’nde (2015) 25 ülke içinde 22. sırada yer aldığı; Bütçe Şeffaflığı Endeksi sıralamasında (2015) 103 ülke içinde 58. sırada yer aldığı; Eurochambres Ekonomik Araştırma Göstergeleri bağlamında (2015) işyeri güvenine ait değerlere ve sıralamalara bakıldığında 26 Avrupa ülkesi içinde 6. sırada yer aldığı; Açık Pazar Endeksi’nde (2015) 75 ülke arasında 51. sırada yer aldığı;

Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi sıralamasında (2015) 167 ülke arasında 69.

sırada yer aldığı; İnsani Gelişme Endeksi sıralamasında (2014) 188 ülke içinde 72. sırada yer aldığı; Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi’nde (2015) 187 ülke içinde 26 ülkenin 8 puan ile ilk sırada, 0 puan ile 58 ülkenin sonuncu sırada yer aldığı ve Türkiye’nin ise 7 puan ile değerlendirildiği; Yasal Hakların Gücü Endeksi’nde “0” en kötü “12” ise en iyi skor iken Türkiye’nin skorunun (2015) 3 olduğu; İklim Değişikliği Performans Endeksi verilerine göre (2015) 58 ülke arasında 51. sırada yer aldığı; Dünya Ekonomik Özgürlük Endeksi sıralamasında (2013) 157 ülke arasında 82. sırada yer aldığı; Küresel Rekabet Endeksi (2015) sonuçlarına göre 140 ülke arasında 51. sırada yer aldığı görülmektedir.

Ele alınan endeksler bağlamında Türkiye’nin gelişme kaydettikleri şunlardır; Avrupa 2020 Rekabetçilik Endeksi, E-Devlet Kalkınma Endeksi, EFA (Herkes için eğitim) Kalkınma Endeksi, KOF Küreselleşme Endeksi, Küresel Perakende Gelişme Endeksi, Seyahat ve Turizm Rekabet Endeksi, Ticareti Kolaylaştırma Endeksi, Yabancı Doğrudan Yatırım Güven Endeksi, Eurochambres Ekonomik Araştırma Göstergeleri (işyeri güveni), Bilgi ve İletişim Teknolojileri Gelişmişlik Endeksi, Kredi Bilgisi Derinliği Endeksi, İklim Değişikliği Performans Endeksi.

Endekslerin yorumlanmasında Türkiye’nin diğer ülkeler arasındaki sıralaması ele alınmıştır.

Ancak sıralamaların yanıltıcı olabileceği gerçeği de unutulmamalıdır. Şöyle ki herhangi bir endeks için Türkiye’nin durumunda iyileşme olmuş ancak diğer ülkelerdeki iyileşme Türkiye’ye kıyasla daha fazla gerçekleşmiş ve dolayısıyla Türkiye’nin sıralaması değişmemiş hatta geriye düşmüş olabilir. Ayrıca ankete dayalı endeksler veya algıya dayalı endeksler gerçek durumu başarıyla yansıtamamış olabilir. Endekslerin düzenli yayınlanması ve yıllar geçtikçe değişimleri daha iyi yakalayabilmesi, endekslerin yorumlanması açısından daha doğru sonuçlar verebilecektir. Bu çalışmada literatürde pek de yaygın olmayan endeksler ile Türkiye’nin durumu değerlendirilmeye çalışılmıştır.

(19)

Sayfa

• 18