ÜSKÜDAR SEMPOZYUMU II Mart 2004 B LD R LER C LT 2. Editörler

(1)

ÜSKÜDAR

SEMPOZYUMU II

1 2 - 1 3 M a r t 2 0 0 4

B‹LD‹R‹LER

C‹LT 2

Editörler

Prof. Dr. Zekeriya Kurflun Doç. Dr. Ahmet Emre Bilgili

Dr. Kemal Kahraman Celil Güngör Seyfettin Ünlü

Tel. 0216 341 05 00 Fax 0216 391 60 61

(2)

Üsküdar Araflt›rmalar› Merkezi Yay›n No: 16

ISBN Tak›m No: 975-92019-4-1 ISBN Cilt 2: 975-92019-6-8

Editörler

Prof. Dr. Zekeriya Kurflun Doç. Dr. Ahmet Emre Bilgili

Dr. Kemal Kahraman Celil Güngör Seyfettin Ünlü

Mart, 2005 ‹stanbul

TEKN‹K HAZIRLIK: KAKNÜS AJANS KAPAK DÜZEN‹: KAKNÜS AJANS

‹Ç BASKI: ALEMDAR OFSET KAPAK BASKI: M‹LSAN C‹LT: D‹LEK MÜCELL‹T

Üsküdar Sempozyumu

Yer: Üsküdar Belediyesi Çaml›ca E¤itim Merkezi Tarih: 12-13 Mart 2004

Düzenleyen: Üsküdar Belediyesi

(3)

ÜSKÜDAR TÜRBE VE HAZ‹RELER‹NDE XVIII. YÜZYILA A‹T OSMANLI KADIN

MEZAR TAfiLARI

Gülçin Erol Canca^*

T

ürk sanat› ve mimarisi içinde mezartafl› gelene¤i, köklü bir geçmifle sahip olup kitabesi, süslemesi ve formu ile önemli birer sanat eseri niteli¤indedir. Bunun en önemli ne- denlerinden biri mezartafl›n›n ait oldu¤u kiflinin kimli¤i, toplum içindeki sosyal mevki hak- k›nda fikir vermesi yan›s›ra tafl üzerine ifllenen süslemeleri ile dönemin estetik anlay›fl›n›, be-

¤enisini mezartafl›na ve kitabesine yans›tarak araflt›rmac›lara de¤iflik aç›lardan inceleme ola- na¤› sa¤lamas›d›r.

‹stanbul’un en büyük ve en çok anlat›lan tarihi mezarl›¤›na sahip Üsküdar, XV. yüzy›l›n sonlar›ndan itibaren Osmanl› devlet adamlar›n›n, saray görevlilerinin, padiflah kad›nlar›n›n arala- r›nda üç fleyhülislam›n da bulundu¤u ileri gelenlerin gömülmeyi tercih etti¤i önemli bir yer olmufltur. Buraya gömülenlerin toplumsal yap›s›na, maddi güçlerine ba¤l› olarak an›tsal boyut- taki mezarlardan, dinsel yap›lar›n çevresindeki küçük hazirelere ve türbelere kadar Üsküdar dahilindeki ve Karacaahmet’teki mezarlar, Osmanl› mezartafl› iflçili¤ini, ait oldu¤u dönemin us- lubunu kronolojik olarak izlememize olanak sa¤layacak zenginliktedir.

Burada Üsküdar çevresinden seçilen ve kendi çap›nda bir moday› yans›tan XVIII. yüzy›la ait kad›n mezartafllar›n› öncelikle tarihsel bir s›ralama içinde tan›tmay›, mimari süsleme ile paralel bir geliflmenin izlendi¤ini göstermeyi amaçlamaktay›z. Yapt›¤›m›z araflt›rmalar s›ras›nda Karaca- ahmet mezarl›¤› içinde söz konusu özelliklere sahip çok say›da mezartafl› örne¤i tesbit edilmifl, ancak bu bildiri çerçevesinde türbe ve hazirelerdeki mezartafllar› öncelikli olarak ele al›nm›flt›r.

ÖRNEK 1

Yeri : Yeni Valide Külliyesinin Hakimiyet-i Milliye Caddesi’ne bakan güneydo¤u cephesinde, sebil ile muvakkithanenin aras›ndaki aç›k türbede bulunmaktad›r. (resim 1)

Ait Oldu¤u Kifli : Sultan III. Ahmet’in annnesi Gülnufl Emetullah Valide Sultan Tarihi : 1127 / 1715¹

* Ö¤r.Gör.Dr. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Fen Ed. Fak. Sanat Tarihi Bölümü.

1Cami, çeflme, sebil, s›byan mektebi, imaret, türbe, hünkar kasr›, muvakkithane, sarn›fl ve dükkanlardan meydana gelen genifl kapsaml› külliye 1710 y›l›nda tamamlanarak ibadete aç›lm›fl, 1715 y›l›nda Edirne’de vefat eden Gülnufl Sultan‘›n cenazesi ‹stanbul’a getirilerek Üsküdar’da kendi ad›n› tafl›yan cami önündeki aç›k türbe- sine defn edilmifltir. ‹.H. Konyal›; Üsküdar Tarihi I, s.388-390, H.Önkal; Osmanl› Hanedan Türbeleri, s.211-212.

(4)

Kitabesi : Bafltafl›nda Arapça talik hatl› onbir sat›rl›k kitabesi yer al›r. Anlam›: “Bu mezar gaza ve fetihler babas› muzaffer Sultan Ahmet Han’n›n hay›r ve hasenat sahibi, hayal›lar›n efendisi, saltanat güneflinin do¤uflu ve hilafet ay›n›n ortaya ç›k›fl›n› sa¤layan annesine aittir.”

Tan›m› : Türbenin içinde biri baflucunda di-

¤eri ayakucunda bulunan iki mezartafl›, blok halinde kal›n mermerden yap›lm›flt›r. (resim 2) Di- key oturtulmufl bir dikdörtgenden meydana gelen baflucu ve ayakucu tafl›n›n caddeye bakan yüzleri birbirine benzeyen bir kompozisyonla ifllenmifltir. Her ikisinin merkezine dokuz dilimli yar›m yuvarlak formda birer istiridye nifl oturtulmufltur. (resim 3) Dilimli yuvarlak kemerin üçgen köflelikleri ile kemerin bafllang›ç seviye- sindeki alt k›sm› ve iki yan bordür birbirine benzer nitelikte ince k›vr›k dal ve rumilerden oluflan bitkisel k›vr›ml› bir kompozisyonla bezenmifltir. Köfleler ince burmal› sütunçelerle yu- muflat›lm›flt›r. Dilimli yuvarlak kemerin üstünde

bir s›ra mukarnas dizisi en üstte ise içi simetrik olarak iki yana da¤›lan k›vr›k dal ve rumilerle dolgulanm›fl üç bölümlü taç k›sm› yer al›r. Her iki tafl›n arka yüzünde boydan boya birer servi a¤ac› motifi uzan›r. Servi motiflerinin gövdeleri taranm›fl, uç k›s›mlar› içe do¤ru k›vr›kt›r.

Ayakucu tafl›nda di¤erinden farkl› olarak kitabelik k›sm› vazodan ç›kan karanfiller, güller ve sümbüllerle bezenmifltir. Gövdesi dilimlenmifl, ayakl› vazo ile bunun içinden ç›kan çiçekler yüzeysel olarak ifllenmifltir. (resim 4)

Resim 1

Resim 2 Resim 3 Resim 4

ÜSKÜDAR TÜRBE VE HAZ‹RELER‹NDE XVIII. YÜZYILA A‹T OSMANLI KADIN MEZAR TAfiLARI n

(5)

ÖRNEK 2

Yeri : Aziz Mahmut Hüdai Camii yan›nda, merdivenlerle ç›k›larak ulafl›lan kare planl› aç›k türbede yer al›r. (resim 5-6)

Ait Oldu¤u Kifli: Fatma Han›m Sultan² Tarih : 1140 / 1727³

Kitabe : Oniki sat›rl›k kitabesi baflucu tafl›n- da yer al›r.

Tan›m› : Biri baflucunda di¤eri ayakucunda yer alan iki mezartafl›, kaliteli beyaz Marmara mermerinden yap›lm›flt›r. Bafltafl› dikey oturtulmufl bir dikdörtgenden oluflmaktad›r. Kenarlar burmal› sütunçelerle s›n›rland›r›lm›fl, kitabenin üst k›sm› ise merkezdeki kabaradan geliflen dokuz dilimli yar›m rozet çiçe¤ine benzeyen bir istiridye niflle dolgulanm›flt›r. (resim 7) Niflin üç- gen köfleliklerine simetrik olarak birer çiçek yer- lefltirilmifl, tafl›n kal›nl›¤›n› gösteren yan yüzey- ler ise bofl b›rak›lmadan spiral fleklinde k›vr›k dallarla bezenmifltir. Üst k›sma geçiflte bir s›ra mukarnas dizisi kullan›lm›fl, en üst k›s›m genifl bir taç k›sm› ile sonlan›r. Gülnufl Sultan örne¤inde oldu¤u gibi taç k›sm›n›n iç yüzeyi simetrik olarak iki yana da¤›lan rumili ince k›vr›k dallarla bezenmifltir.

358 n ÜSKÜDAR SEMPOZYUMU

2Kaya Sultan’›n k›z›d›r. Kaya Sultan (1632-1661 ?) IV. Murat’›n k›z›, Melek Ahmet Pafla’n›n da efli olmufltur.

bkz. M.N. Haskan; Yüzy›llar Boyunca Üsküdar 2, s.548-550.

3M.N. Haskan; a.g.e., s.549.

Resim 5

(6)

Ayakucu tafl›, di¤erinden biraz daha genifl tutulmufltur. Üç bölümlü taç k›sm› aynen uygulanm›fl farkl› olarak ortaya göv- desi zigzaglarla taranm›fl bir servi a¤ac› ifllenmifltir. Servinin çevresine simetrik olarak ince dallar› ile asma yapraklar› ve üzüm salk›mlar› doland›r›lm›flt›r. (resim 8 )

ÖRNEK 3

Yeri : Selimiye semtinde Çiçekçi ya da Selimiye Tekkesi Camii haziresinde yer al›r.⁴

Ait Oldu¤u Kifli : Himmet Efendizade fieyh Abdüssemed Efendi’nin k›z› fierife Afife Molla kad›n.

Tarih : 1152 / 1739

Kitabe : Baflucu tafl›nda befl sat›r halinde kitabe yer al›r.

Tan›m : ‹nce ve uzun formu ile dikkati çeken ayakucu ve baflucu tafl› beyaz ve kaliteli mermer iflçili¤ine sahiptir. Genel

hatlar›yla tafl›n ön yüz düzenlemesi ilk iki örne¤e benzemekle birlikte boyutlarda ve motiflerin kullan›l›fl biçimindeki de¤iflim aç›kça fark edilir. (resim 9-10) Kitabeli olan baflucutafl› burmal› ince sütunla s›n›rland›r›lm›fl, üst k›sma iç bükey k›vr›ml›, at nal› kemere yak›n formlu, dilimli yar›m yuvarlak kemer oturtulmufltur. Kemerin üçgen köfleliklerine ise yüksek kabartma halinde dallar› ve yapraklar› ile simetrik olarak birer gül motifi ifllenmifltir. Üst k›s›mda mukarnas dizisi de¤iflmeden yerini al›rken, üç bölümlü taç k›sm›n›n bezenmesinde ince k›vr›k dallar giderek “S” ve “C” k›vr›mlar›na dönüflerek kal›nlaflmaya bafllam›flt›r. (resim 11)

Arkada kalan ayakucu tafl›n›n cephe düzenlenifli ayn› olmakla birlikte dilimli kemerin alt k›sm›na ifllenen çifte vazolu çiçek motifleri ile farkl›l›k sa¤lanm›flt›r. (resim 12) fiiflkin gövdeli, dar ve uzun boyunlu vazolar içinden ç›kan laleler, güller ve karanfillerin yak›n benzerini ayn›

4 Kap›dan girildi¤inde sa¤ tarafta yer alan hazire, Zeynep Kamil Hastahanesi’nin geniflletilmesi s›ras›nda y›kt›r›lan Himmetzade Tekkesi’nden buraya nakl edilmifl, ayn› aileye ait mezarlardan meydana gelmektedir.

Haskan; a.g.e., I., s.142-149. Çiçekçi Camii, Küçük Selimiye Camii, Selimiye Tekkesi Camii, Pertev Camii ve Behçet-i Konyev-i Camii isimleriyle de an›l›r.

Resim 12

(7)

kalitede Üsküdar III. Ahmet meydan çeflmesinin (1727) Mar- mara’ya bakan cephesindeki muslu¤un her iki yan›nda (resim 13) ve Üsküdar Ahmediye Camii (1722) mermer minberinin aynal›k k›s›mlar›nda görürüz. (resim 14)

ÖRNEK 4

Yeri : Çiçekçi Camii haziresinde, önceki örne¤in yan›n- da yer alan aç›k lahittir.

Ait Oldu¤u Kifli : Sadr-› Anadolu Bolevi Mehmet Emin Efendi’nin halilesi hac› Saliha Han›m’d›r.

Tarih : 1156 / 1743

Kitabesi : Lahitin ön yüzündeki bafltafl›nda alt› sat›rl›k kitabe yer al›r.

Tan›m› : Aç›k lahit fleklindeki mezar›n üçgen al›nl›k üzeri- ne oturtulan bafltafl› ve düz levha halindeki ayak tafl› birlikte bir bütün halinde ele al›nm›flt›r. (resim 15-16) Lahdin yan yüzleri alternatif olarak birer rozet ve vazodan ç›kan kabartma çiçeklerle dolgulanm›flt›r. Ön ve arka yüz- de ise ortada rozet yanlarda gövdeleri taranm›fl birer servi a¤ac› yer al›r. Mermer lahit üstten kabartma bitkisel motifli bir friz ile s›n›rland›r›lm›flt›r. Üçgen al›nl›¤›n üzerinde yükselen baflucu tafl› dilimli istiridye kemer ve üç bölümlü taç k›sm›yla sonlan›r.

ÖRNEK 5

Yeri : Karacaahmet Türbesi’nin sol taraf›ndaki mezarl›¤›n yan›nda, Gündo¤umu caddesi üzerindedir. Türbenin sol taraf›nda Saadet’tin Efendi’nin 1741 tarihli çeflme ve sebili bulunmaktad›r.

Ait Oldu¤u Kifli : Saadettin Efendi’nin k›z› Zübeyde Han›m⁵ Tarih : 1154 / 1743

5‹.H. Konyal›; a.g.e., II. s.81., Kad›asker Feyzullah Efendi’nin o¤lu Saadettin Efendi, ölen k›z› Zübeyde’nin ruhuna bu çeflme ve sebili yapt›rm›fl, arkas›ndaki aç›k türbeye k›z› ve kendisi daha sonra torunlar› buraya gömülmüfltür.

Resim 16

(8)

Kitabesi : Da¤›lm›fl durumdaki mermer lahdin baflucu tafl›nda Saadettin Efendi taraf›ndan yaz›lm›fl dört sat›r halinde kitabesi yer al›r.⁶

“Nagihan itdi veda nazl› Zübeydem hayfa Salna sal›na azm itdi kuzum Firdevse Uçma¤a yüz tutacak fevtine didim tarih Kafes-i kabre konup uçdu tutum firdevse”

Tan›m› : Yola bakan cephesi d›fl›nda tamamen da¤›lm›fl durumdaki mermer lahit süsleme- leri aç›s›ndan zengin bir tafl iflçili¤ine sahiptir. Lahdin yan yüzlerine üçer adet iri birer rozet ile bunlar›n aralar›na dar boyunlu, fliflkin gövdeli vazolar içinden ç›kan çeflitli çiçekler yüksek kabartma olarak ifllenmifltir. (resim 17) Lahdin ön ve arka yüzlerinde ise ortada büyük bir rozet yanlarda ayn› vazolu çiçekler tekrarlanm›flt›r. Biribirine spiral biçimde k›vr›mlarla ba¤lanm›fl bitkisel nitelikli bir bordür lahdi üstten s›n›rland›r›r. Bafltafl›n›n kitabenin üst bölümünde kalan k›sm› iç bükey, dokuz dilimli ortadaki kabaradan geliflen yar›m yuvarlak kemerle dolgulanm›fl köflelere simetrik olarak do¤adaki görünümlerine yak›n birer çiçek yerlefltirilmifltir. Mukarnas dizisi asli fleklini büyük ölçüde kaybetmifl, üç bölümlü taç k›sm›n›n içini dolgulayan iki yana do¤ru simetrik yay›lan k›vr›mlar Barok usluba yak›nlaflmaya bafllam›flt›r. Lahdin duvara daya- nan ayaktafl›na ortada servi a¤ac› yanlara simetrik olarak ince dallar› ile asma yapraklar› ve üzüm salk›mlar› yüzeysel bir iflçilikle ifllenmifltir. (resim 18)

ÖRNEK 6

Yeri : Karacaahmet Mezarl›¤› içinde fiehitlik Mescidinin arkas›nda yükseltilmifl bir set üzerinde yer almaktad›r.

Ait Oldu¤u Kifli : Ahmet fiah’›n Validesi Saliha Hatun’a ait⁷ Tarih : 1150 / 1737

Kitabesi : Baflucu tafl›nda yer al›r.⁸

6Haskan; a.g.e, 2, s.615.

7Üsküdar tarihi ve mezarl›klar› hakk›ndaki yay›nlarda söz konusu mezar ile ilgili bir bilgiye ulafl›lamam›flt›r.

8Kitabeyi okumamda yard›mc› olan Doç.Dr. Hüsamettin Aksu’ya teflekkür ederim.

(9)

Tan›m› : Bafl ve ayak tafllar›n›n her ikiside önceki örnek- lerde belirginleflen dilimli nifllerin merkeze oturtuldu¤u bir düzenlemeye sahiptir. (resim 19) Tafllar›n sadece ön yüzleri ifl- lenmifl arka yüzleri ifllenmeden bofl b›rak›lm›flt›r. Dikkat çeki- ci olan her iki tafl›n taç k›s›mlar›n›n mermer iflçili¤inde göz- lemlenen ince iflçiliktir. (resim 20-21) Tac›n iç k›sm›n› saran ve simetrik olarak iki yana da¤›lan rumili k›vr›ml› dallar ince- lenen örnekler içinde sadece burada ajur tekni¤i kullan›larak ifllenmesi aç›s›ndan ayr›cal›k tafl›r.

ÖRNEK 7

Yeri : Çiçekçi Cami Haziresinde sa¤ tarafta (nakil) Ait Oldu¤u Kifli : Himmet Efendizade fieyh Gafur Efen- di’nin ehl-i hace (›) Hatice Hatun

Tarih : 1168 / 1754⁹ Kitabesi : sülüs hatl›

Tan›m› : Baflucu ve ayakucu tafllar› mevcut olan mezar›n tafl kalitesi ve iflçili¤i di¤er örnek- lerden farkl›l›k göstermektedir. (resim 22) Baflucu tafl› süsleme kompozisyonu ile de¤il sülüs hatl› kitabesi ile ön plandad›r. Kitabenin üst k›sm›na yüzeysel bir iflçilikle stilize edilerek dilimli bir nifl yerlefltirilmifltir. (resim 23)

ÖRNEK 8

Yeri : Yeni Valide Camim haziresinde yer almaktad›r.

Ait Oldu¤u Kifli : Sab›kan tezkire-i evvel el hac Hüsni Efendi’nin k›z› Hatice Han›m (kad›n)¹⁰ Tarih : 1182 / 1768

Kitabesi : Onüç sat›rl›k uzun bir kitabeye sahiptir.¹¹ 362 n ÜSKÜDAR SEMPOZYUMU

9Haskan; a.g.e, 1, s.149.

10Kitabeyi okuyan ve çal›flmas›ndan faydalanmam› sa¤layan Yrd.Doç.Dr. Sadi Kucur’a teflekkür ederim.

11 Ait oldu¤u kifli hakk›nda caminin banisi ile olabilecek yak›nl›¤› konusunda yay›nlarda bir bilgiye ulafl›lamam›flt›r.

Resim 23

(10)

Tan›m› : Bafltafl› ve ayaktafl› kaliteli beyaz mermerden yap›l- m›flt›r. Bafltafl›n›n büyük bir bölümünü kitabe k›sm› doldur- makta, üst k›s›mda ise önceki örneklerde görüldü¤ü gibi ortaya dilimli bir nifl ile üç bölümlü bir taç k›sm› ile sonlanmak- tad›r. (resim 25) Tac›n iç yüzeyine klasik palmet ve rumili k›v- r›mlardan oluflan motifler simetrik bir düzenleme içinde iflle- nirken XVIII. yüzy›l›n sonlar›na ait bu örnekte rumili k›vr›m- lar›n dolgunlaflarak yaprakl› dolama dalllara dönüflmeye bafl- lamas› dikkati çeker. (resim 26-27) Ayn› flekilde tafl›n kal›nl›-

¤›n› oluflturan köflelerin her iki yüzeyine birer sepet içine yer- lefltirilmifl meyve kompozisyonunun yüksek kabartma olarak ifllenmesi de, yüzy›l›n giderek yayg›nlaflan ve sevilerek bir moda haline gelen motiflerini göstermektedir. (resim 28 )

Ayaktafl›n›n arka yüzeyine boydan boya gövdesi taranm›fl kabartma bir servi motifi ifllenmifltir. (resim 24)

De¤erlendirme ve Sonuç

Üsküdar çevresinden seçilen az say›daki bu örnekler d›- fl›nda yak›n benzerlerine ‹stanbul’un (baflta Eyüp Sultan çev- resi olmak üzere) de¤iflik semtlerinde rastlad›¤›m›z XVIII.

yüzy›la ait kad›n mezartafllar›nda ilk dikkatimizi çeken, yüz- y›l›n bafllar›ndan itibaren kad›n mezartafllar›n›n iflçili¤inde, formunda ve süslemesinde giderek artan bir özen ve kaliteli beyaz mermer kullan›m›d›r.

Mezartafl› cephesinin gerek ayak tafl› gerekse bafltafl›n›n ana ögesini ortadaki kabaradan geliflen, yuvarlak kemerli dilimli nifller oluflturmaya bafllam›fl, Gülnufl Sultan’›n (1715) mezartafl› bundan sonra öncelikle çeflme, sebil ve flad›rvan cephelerinde (resim 29-30) ayn› paralelde mezartafl› cephelerinde

Resim 27

Resim 28

(11)

yayg›nl›k kazanacak dilimli niflli mezartafl› ti- pinin Üsküdar çevresi için erken tarihli uygu- lamas› olmufltur. Nifllerin köfle boflluklar›n›

doldurmak için s›kl›kla dar boyunlu, k›sa ve fliflkin gövdeli vazolar içinden ç›kan ya tek ya- da demet halinde çiçekler kabartma olarak ifllenmifltir. Gülller, laleler, karanfil, nergis ve sümbüller dönemin çeflme cephelerinde uy- gulanan süsleme kompozisyonlar›n›n çok ya- k›n benzerleridir. XVIII. yüzy›l kad›n mezartafllar›n›n üç bölümlü taç k›s›mlar›n› dolgulayan ve simetrik olarak iki yana da¤›lan pal- metli ve rumili bitkisel k›vr›ml› motifler, yüz- y›l›n ortalar›ndan itibaren dolgunlaflarak yaprakl› dolama dalllara dönüflmeye bafllam›fl Ba- rok uslubun habercisidirler.

Dengeyi sa¤lamak için bafltafl›n›n üst bölü- münde yer alan düzenlemenin ayaktafl›nda da tekrarland›¤›n› ço¤unlukla görmekteyiz. Ge- nellikle bafltafllar›ndan daha alçak tutulan ayaktafllar›n›n üzerine gövdeleri taranm›fl servi motifi ile serviye doland›r›lm›fl asma yapraklar› ile üzüm salk›mlar› s›kl›kla ifllenen bu dönemin di¤er motifleridir.

Sonuç olarak, köklü ve zengin bir gelene-

¤e sahip mezartafllar›m›z›n, XVIII. yüzy›la ait örneklerinden benzer motiflerin ve kompozisyonlar›n kullan›ld›¤› mimari yap›lar›n ta- rihlendirilmesinde kullan›lmas› mümkündür diyebiliriz.

Resim 29

Resim 30

(12)

Kaynakça

Akar, Azade; “Yüzy›llar Boyunca Mezar Yaz›lar›nda Süsleme”, Atatürk Konferanslar› VI.1973-1974, Ankara Türk Tarih Kurumu, 1977, s.73-75.

Arseven, Celal Esad; Türk Sanat› Tarihi. Menfleinden Bugüne Kadar Mimari, Heykel, Resim ve Tezyini Sanatlar, ‹s- tanbul, Milli E¤itim Bas›mevi, t.y.

Bacque-Grammont Jean–Louis, “Stelae Turcicae, I. Küçük Ayasofya”, ‹stanbuler Mitteilungen, 34,1984, s.441- 539.

——, “Stelae Turcicae, II. Kad›rga Liman› Sokullu Mehmet Pafla Camii, Bostanc› Ali ve Eyüp Sokullu Mehmet Pafla Mezarl›klar›”, ‹stanbuler Mitteilungen, 36, Tübingen, 1990.

——, “Tarihsel Kaynak Olarak Osmanl› Mezarl›klar›”, Erdem, 6/16, Ankara, 1990, s.177-214.

——, “Mezartafl› Tipolojisi Üzerine Notlar”, ”Stelae Turcicae, V., ‹stanbul Frans›z Anadolu Araflt›rmalar› Ensti- tüsü, 1991, s.42-48.

——, “‹stanbul Mezarl›klar›ndan Osmanl› Toplumuna Bak›fl” Yap›, S.146, ‹stanbul, 1994, s.48-55.

Bacqoue-Grammont, Jean Louis Aksel, Tibet; “Türk ve ‹slam Dünyas›nda Mezarl›klar ve Defin Gelenekleri Hakk›nda Uluslararas› Bir Kaynakça Denemesi”, ‹slam Dünyas›nda Mezarl›klar ve Defin Gelenekleri, 2.c.,An- kara, 1996, s.211-265.

Behçeti ‹smail Hakk› el Üsküdari; Merakid-i Mu’tebere-i Üsküdar.Ünlülerin Mezarlar›, (yay.haz. Bedi N.fiehsu- varo¤lu), Turing Yay›n›, ‹stanbul, 1976.

Da¤l›o¤lu Hikmet Turhan; “Sanat Bak›m›ndan Mezarlar ve Mezartafllar› ve Karaca Ahmet Mezarl›¤›”, Millerle- raras› I.Türk Sanatlar› Kongresi, Ankara, 1962, s.120-139.

Demiriz Y›ld›z; “‹stanbul’da Piyale Pafla Türbesi ve Lahitleri Üzerine” Vak›flar Dergisi, XIII, 1981, s.387-423.

Ergun Saadet Nüzhet; ‹stanbul Meflahirine Ait Mezar Kitabeleri, ‹stanbul, 1932.

Eyice Semavi; “Tarihi Mezarlar ve Mezarl›klara Dair Notlar “Geçmiflten Günümüze Mezarl›k Kültürü ve ‹nsan Ha- yat›na Etkileri Sempozyumu (18-20 Aral›k 1998, ‹stanbul), ‹stanbul, 1999, s.495-541.

Haskan M.Nermi; Yüzyllar Boyunca Üsküdar, 3.c Üsküdar Belediyesi Yay›n›, ‹stanbul, 2001.

Konyal› ‹brahim Hakk›; Abideleri ve Kitabeleriyle Üsküdar Tarihi, 2.c., ‹stanbul, 1976-1977

Laquer Hans Peter; Hüve’l Baki; ‹stanbul’da Osmanl› Mezarl›klar› ve Mezartafllar›, Tarih Vakf› Yurt Yay›nlar›, ‹s- tanbul, 1997.

——, “Osmanl› Mezar Tafllar›n›n Süslemesinde Bitkisel Motifler”, Suut Kemal Yetkin’e Arma¤an, Hacettepe Üni- versitesi Arma¤an Dizisi, 1, Ankara, 1984, s.263-273.

Önkal Hakk›; Osmanl› Hanedan Türbeleri, Kültür Bakanl›¤›, Ankara, 1992.