Konya Arkeoloji Müzesi'nde yer alan opus sectile döşemeleri

(1)

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ

SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ

ARKEOLOJİ ANABİLİM DALI

ARKEOLOJİ BİLİM DALI

KONYA ARKEOLOJİ MÜZESİ’NDE YER ALAN

OPUS SECTİLE DÖŞEMELERİ

MELİKE KARASİPAHİ

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Danışman

DR. ÖĞR. ÜYESİ MUSTAFA YILMAZ

(2)

(3)

(4)

ÖNSÖZ / TEŞEKKÜR

Mozaik dünyasının sonsuz renk ve ahengi insanı ister istemez içine çeken bir olgudur. Yetenek, ustalık ve sabır isteyen bu görsel sanatta minik taşlar ile verilmiş olan her detay dikkat çekicidir. İnsanda adeta bir resim tablosu hissi uyandırır. Bazen de, iri kesilerek şekil verilmiş taşların yan yana getirilmesi ile oluşturulmuş kompozisyona uygun döşemelerin geniş mekan zeminlerini tamamen kapladığını görmekteyiz. Bu uygulamaların hepsi modern çağ mimarisine oldukça önemli fikirler kazandırılmasını sağlamış ana kaynak ve başyapıt eserlerdir.

Arkeoloji biliminin bizlere miras bıraktığı eserler sayesinde geçmiş dönemlere ait fikirler elde edebilmekteyiz. Mozaik sanatı, Arkeoloji bilim dalında eğitim aldığım süre içerisinde, ilgi alanım arasında olan bir konu olmuştur. Konya Arkeoloji Müze deposunda yer alan Opus Sectile tekniği ile yapılmış mozaik döşemeleri hakkında yaptığım kısa bir araştırma neticesinde, önemli bir yapıya ait olabileceği bilgisi ile karşılaştım. Üzerinde bilimsel bir çalışma yapmak ve eserlerin durumu hakkında bilgi vermek, ayrıca ait olabileceği yapı hakkında araştırmalar yapmak, mozaik sanatı içerisinde yer alan bir konu olduğu için ayrı bir mutluluk vermiştir.

Çalışmalarım esnasında bana kaynak ve bilgi akışı sağlayan, anlayış ve yardımını hiçbir zaman esirgemeyen saygıdeğer danışman hocam; Dr.Öğr.Üyesi Mustafa YILMAZ’a, tezimi hazırlamam için çaba verdiğim süre içerisinde, maddi manevi her türlü destek vermiş olan, değerli eşim; Samet KARASİPAHİ’ ye, literatür ve teknik konular hakkında her daim yardımını duyduğum değerli hocam; Arş.Gör.Dr.Nizam ABAY’a, Konya Arkeoloji Müzesi’nde yer alan opus sectile tekniği ile kesilmiş döşemelerin malzeme içerikleri hakkında öngörüşlerini paylaşan sayın hocam Dr.Öğr.Üyesi Gürsel KANSUN’a, hayatın her zorluğunda ve güzelliğinde ailesine sonsuz kucak açmış saygıdeğer babam; İlyas ŞAHİN’e, sevgisi ve şefkati daimi olan, bizlere emeklerin en büyüğünü vermiş annem; Hacer ŞAHİN’e, hayatımın her anında moral ve motivasyonumu her zaman yüksek tutmama yardım etmiş sevgili ablam; Emine KARA’ya, kardeşlik ve arkadaşlık kavramını en derinden hissettiğim abim; Mehmet ŞAHİN’e sonsuz teşekkürlerimi sunarım.

(5)

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğr

encin

in

Adı Soyadı Melike KARASİPAHİ

Numarası 134203001005

Ana Bilim / Bilim Dalı Arkeoloji/ Arkeoloji

Programı Tezli Yüksek Lisans × Doktora

Tez Danışmanı Dr.Öğr.Üyesi Mustafa YILMAZ

Tezin Adı Konya Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan Opus Sectile Döşemeleri

ÖZET

Mozaik sanatı icra edilirken kullanılmış olan farklı teknikler, insanoğlunun ihtiyaç ve zevkine göre tasarlanmış en güzel mozaik eserlerin meydana getirilmesini sağlamıştır. Mekânlarda durgun ve renksiz havayı oldukça renkli bir hale getiren bu yapıtların hepsi sabır ve ustalık gerektirmektedir.

Mozaik tarihçesine, çeşitlerine ve yapım tekniklerine değinildikten sonra Konya Arkeoloji Müzesi’nin depo bölümünde yer alan opus sectile tekniği ile oluşturulmuş mozaik parçalarının güncel durumu hakkında bilgi verilmiştir. Arkeoloji ve mozaik dünyasına katkı sağlayacağı düşünülmüş olan parçaların tarihçesi ve ait olabileceği yapının değerlendirilmesi hususunda benzer fragmanlar araştırılmıştır. Günümüzde, eserin tamamının olduğu düşünülen yerde, yeni bir binanın olduğu görüldüğü için araştırma yapılırken müzede yer alan parçalardan yola çıkılmıştır.

Kazı tarihçesi, envanter fişleri ve kazı esnasında çekilmiş olan eski fotoğraflar bize mozaik döşemenin tamamı hakkında bilgi vermektedir. Hâlihazırda müzede bulunan opus sectile tekniği ile yapılmış parçaların fotoğrafları çekilmiş, ölçüleri alınarak çizimleri yapılmıştır. Daha sonra bu parçalar hakkında bir katalog hazırlanmıştır.

Anahtar Kelimeler: Mozaik Sanatı, Mozaik Sanatı Yapım Teknikleri, Opus Sectile Tekniği, Roma ve Bizans Dönemi Mozaikleri, Omphalion

(6)

SELÇUK ÜNİVERSİTESİ Sosyal Bilimler Enstitüsü Müdürlüğü

Öğr

encin

in

Adı Soyadı Melike KARASİPAHİ

Numarası 134203001005

Ana Bilim / Bilim Dalı Arkeoloji/ Arkeoloji

Programı Tezli Yüksek Lisans × Doktora

Tez Danışmanı Dr.Öğr.Üyesi Mustafa YILMAZ

Tezin İngilizce Adı Opus Sectile Pavement Located in Konya Archaeology Museum

SUMMARY

Different types of techniques which are used to do the mosaic art provide to create the best mosaic pavement designed according to the human beings requirements and enjoyments. All of the compositions which render stagnant and colourless aura to a quite colourful situation at the place necessitate patience and artfulness.

After mentioning the history of mosaic, its typing and production techniques, information is provided about mosaic pieces’ current status which are constituted with the opus sectile technique and located in Konya Archaeology Museum's storage. Similar fragments are researched regarding evaluate the structure of the parts which thought to contribute to the world of archaeology and mosaics. Cause of the place that been thought where the full of the pavement exists is a newly constructed building’s place nowadays, the searching set off from the pieces which are currently in the museum.

The history of the dig, the inventory receipts, and the old photographs taken during excavation gives us information about the entire mosaic floor. The pieces' photos are taken and sizes are measured and drawing is made, which are made with the opus sectile technique and located at present in the museum. Later a catalogue has been confected about the pieces.

Keywords: Mosaic Art, Mosaic Art Production Techniques, Opus Sectile Technique, The Mosaics of Rome and Byzantium Period, Omphalion

(7)

İÇİNDEKİLER ÖNSÖZ / TEŞEKKÜR ...i ÖZET ... ii SUMMARY ... iii İÇİNDEKİLER ...iv HARİTALAR LİSTESİ ...vi

ŞEKİLLER LİSTESİ ......vii

FOTOĞRAF LİSTESİ ... xii

ÇİZİMLER LİSTESİ ... _xiv

KATALOG LİSTESİ ... xv

1. GİRİŞ ... 1

1.1. Çalışmanın Amacı ve Önemi ... 3

1.2. Çalışmanın Yöntemi ... 3

2. KONYA İLİ TANIMI ... 5

2.1. Konya İlinin Konumu ve Coğrafyası ... 5

2.2. Konya İlinin Tarihsel Süreci ve Gelişimi ... 6

3. MOZAİK SANATINA GENEL BAKIŞ ... 12

3.1. Mozaik Sanatının Tanımı ... 12

3.2. Mozaik Sanatının Tarihsel Gelişim Süreci ve İlk Mozaik Çalışmaları 13 3.3. Klasik ve Hellenistik Dönemde Mozaik Sanatı ve Genel Özellikleri . 16 3.4. Roma ve Bizans Döneminde Mozaik Sanatı ve Genel Özellikleri ... 20

4. MOZAİK SANATI YAPIM TEKNİKLERİ VE ÖZELLİKLERİ ... 33

4.1. Mozaik Sanatı Yapımı ... 33

4.2. Mozaik Sanatı Yapımında Kullanılan Malzemeler ... 36

4.3. Mozaik Sanatı Yapımında Kullanılan Kompozisyon, Konu ve Motifler ... 38

4.4. Mozaik Yapım Teknikleri ve Uygulamaları ... 39

4.4.1. Opus Tessellatum ... 40

4.4.2. Opus Vermiculatum ... 41

4.4.3. Opus Signinum ... 42

4.4.4. Opus Musivum ... 43

(8)

5. KONYA ARKEOLOJİ MÜZESİNDE YER ALAN OPUS SECTİLE

DÖŞEMELERİ ... 47

5.1. 206 no’lu Opus Sectile (Katalog-1) ... 50

6. ANADOLU’DA BULUNAN OPUS SECTİLE TEKNİĞİ İLE YAPILMIŞ MOZAİK DÖŞEMELER ... 55

DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 61 HARİTALAR ... 72 ŞEKİLLER ... 78 FOTOĞRAFLAR ... 129 ÇİZİMLER ... 146 KATALOGLAR ... 153 KISALTMALAR ... 160 KAYNAKÇA ... 161

(9)

HARİTALAR LİSTESİ

Harita: 1 - Antik Dönem Anadolu Coğrafyası (http://www.arkeolojidunyasi.com) ... 72

Harita: 2 - Anadolu Haritası (http://www.alamy.com) ... 72

Harita: 3 - Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası, Ramsay ... 73

Harita: 4 - Küçük Asya’nın Tarihi Haritası, Ramsay ... 74

Harita: 5 – Hellenistik ve Roma Dönemi’nde Anadolu Haritası (1911), by William Shepherd (1871-1934) ... 74

Harita: 6 - Hellenistik ve Roma Dönemi’nde Anadolu Haritası ... 75

Harita: 7 – Bizans İmparatorluğu Dönemi’nde Anadolu Haritası (Ramsay W.M., The Historical Georaphy of Asia Minor) ... 75

Harita: 8 – Bizans İmparatorluğu Dönemi’nde Constantinopolis Haritası ... 76

Harita: 9 – Sahipata Mahallesi Nasreddin Hoca Sokak (Google Harita, 2018)... 76

Harita: 10 – Sahipata Mahallesi Nasreddin Hoca Sokak https://kbs.konya.bel.tr/#/rehber/ (Konya Büyükşehir Belediyesi Kent Bilgi Sistemi ) ... 77

(10)

ŞEKİLLER LİSTESİ

Şekil: 1 - Uruk Kenti Kilden Yapılmış Çivi Mozaik (ÜSTÜNER 2002) ... 78

Şekil: 2 - Uruk Warka Tapınağı’na Ait Cephedeki Mozaik Bezeme (ÜSTÜNER 2002) ... 78

Şekil: 3 - Ur Kenti (Al Ubaid), Nikhursag Tapınağı’nın Geometrik Şekilli Mozaikler ile Süslenmiş Sütunları (ÜSTÜNER 2002) ... 79

Şekil: 4 - Gordion’da Yer Alan Polikrom Evinin Mozaik Döşemesinden Ayrıntı (ŞAHBAZ 1999) ... 79

Şekil: 5 - Zoser Piramidi Mezar Odası Kapısından Görülen Mozaik (ÜSTÜNER 2002) ... 80

Şekil: 6 - Urartu, Van-Toprakkale, II. Rusa Sarayı’nda Bulunan (BELLİ 2003-2004) ... 80

Şekil: 7 - Siverek Hassek Köyü M.Ö.3400 (Urfa Mozaikleri Albümü 2008) ... 81

Şekil: 8 - Olynthos Çakıl Taşı Mozaiği (ERSOY 2014) ... 81

Şekil: 9 - Nereidler Mozaiği, Olynthos (ÜSTÜNER 2002) ... 82

Şekil: 10 - Bellerophon Mozaiği, Olynthos (Aktüel Arkeoloji Dergisi 39.Sayı) ... 82

Şekil: 11 - Dionysos Mozaiği, Emblama Detay, Delos (ÜSTÜNER 2002) ... 83

Şekil: 12 - Delfinler Mozaiği, Delos (ÜSTÜNER 2002) ... 83

Şekil: 13 - Trident Evi Mozaiği, Emblama Bordürü, Delos (ÜSTÜNER 2002) ... 84

Şekil: 14 - İskender Mozaiği, Issos Savaşı, M.Ö.333, Casa Del Fauno, Pompeii (https://nereye.com.tr/antik-bakis-ve-yeni-bir-gerceklik-antik-uygarliklardan-gunumuze-cizim-tekniginin-gelisimi/iskender-mozaik/) ... 84

Şekil:15 - Büyük İskender Ve III.Darius, Casa Del Fauno, Pompeii (http://www.aktuelarkeoloji.com.tr/iskender-mozaigi)...85

Şekil: 16 - Bergama Sarayı, Büyük Oda, Mozaik Döşemesi (ÜSTÜNER 2002) ... 85

Şekil: 17 - Bergama, Hera Tapınağı, Cella (ÜSTÜNER 2002) ... 86

Şekil: 18 - Bergama, Konsül Attalos Evinden Döşeme (ÜSTÜNER 2002) ... 86

Şekil: 19 - Teos Mozaiği (ÜSTÜNER 2002) ... 87

Şekil: 20 - Erytrai Mozaiği (ÜSTÜNER 2002) ... 87

Şekil: 21 - Assos Mozaiği (ÜSTÜNER 2002) ... 88

Şekil: 22 - Assos-Nike’li Mozaik (CLARKE-BACON-KOLDEWEY 1902) ... 88

Şekil: 23 - Antioch Mosaics (CİMOK 2000) ... 89

Şekil: 24 - Okeanus ve Tethis Mozaiği Zeugma (http://www.zeugmaweb.com) ... 89

Şekil: 25 - Tarsus Mozaiği M.S. III.yy (http://www.livius.org) ... 90

Şekil: 26 - Dionysos ve Ariadne’nin Düğünü (Gaziantep Müzesi Belkıs ve Zeugma Mozaikleri 2006) ... 90

(11)

Şekil: 27 - Zeugma, Geometrik Desenli İmpluvium Tabanı (Gaziantep Müzesi Belkıs ve

Zeugma Mozaikleri 2006) ... 91

Şekil: 28 - Zeugma, Geometrik Desenli Oda Tabanı (Gaziantep Müzesi Belkıs ve Zeugma Mozaikleri 2006) ... 91

Şekil: 29 - Zeugma, Geometrik Desenli Oda Tabanı (Gaziantep Müzesi Belkıs ve Zeugma Mozaikleri 2006) ... 92

Şekil: 30 - İstanbul, Büyük Saraylar Müzesi, Aslan Avlayan Bizanslı Askerler (http://www.istanbulkulturturizm.gov.tr) ... 92

Şekil: 31 - İstanbul, Büyük Saraylar Müzesi, Ceylan Avlayan Panterler (https://www.nenerede.com.tr) ... 93

Şekil: 32 - İstanbul, Büyük Saraylar Müzesi, Keçi Sağan Adam (http://www.istanbulkulturturizm.gov.tr) ... 93

Şekil: 33 - Ayasofya Kutsal Haç Motifi (KARASİPAHİ 2017) ... 94

Şekil: 34 - Aya İrini Apsis Yarım Küresindeki Haç Motifi (İTO 2013) ... 94

Şekil: 35 - Pantokrator Kilisesi(Zeyrek Camii) Geometrik Desenli Yer Döşemesi (DEMİRİZ 2002) ... 95

Şekil: 36 - Pammakaristos Kilisesi (Fethiye Camii) Üstten Görünüş(ESMER 2012) ... 95

Şekil: 37 - Pammakaristos Kilisesine (Fethiye Camisi) Kubbeden Görünüş Hz.İsa ve On İki Havari (http://dogu-roma.blogspot.com) ... 96

Şekil: 38 - Ayasofya Deisis Mozaiği (KARASİPAHİ 2017) ... 96

Şekil: 39 - Hz. Meryem ve Hz. İsa (ÖZDEMİR ÇOKHAMUR 2012) ... 97

Şekil: 40 - Hz. İsa (ÖZDEMİR ÇOKHAMUR 2012) ... 97

Şekil: 41 - Kariye Camii (Khora Kilisesi), Apsiste Yer Alan Anastasis (http://kariye.muze.gov.tr) ... 97

Şekil: 42 - Statumen, Rudus ve Nucleus Çizim (http://c.laigle.free.fr/mostech.htm) ... 98

Şekil: 43 - Statumen, Rudus ve Nucleus Katman Kalınlıkları (https://byzancetd.wordpress.com) ... 98

Şekil: 44 - Statumen, Rudus ve Nucleus Tesserae’lerin Arasındaki Uyum (http://www.womeninthebible.net) ... 99

Şekil: 45 - Tesseraelerin Son Hali (https://www.getty.edu) ... 99

Şekil: 46 - Demre Aziz Nikolaos Kilisesi Kazısında Bulunmuş İşlenmiş Çakıllar(ALAS 2011) ... 100

Şekil: 47 - Antandros Antik Kenti Mozaik katmanları (KAPLAN- İPEKOĞLU-BÖKE 2017) ... 100

(12)

Şekil: 48 - Opus Tessellatum Tekniği ile Yapılmış Antandros Yamaç Evi, Triclinium

Mozaikleri (Edremit Ticaret Odası Kültür Yayınları 2000-2015) ... 101

Şekil: 49 - Opus Vermiculatum Tekniği İle Yapılmış, Pompeii Faun Evi’nde Ele Geçen Mozaik (DUNBABİN 1979) ... 101

Şekil: 50 - Opus Vermiculatum Tekniği ile Yapılmış Aziz George, Khora Kilisesi, (ÖZDEMİR ÇOKHAMUR 2012)... 102

Şekil: 51 - Opus Vermiculatum Tekniği ile Yapılmış İskender Mozaiği (https://www.alamy.com) ... 102

Şekil: 52 - Opus Vermiculatum Tekniği ile Yapılmış, Dionysos Evi’nde Bulunan Mozaik (DUNBABİN 1991)………..103

Şekil: 53 - Opus Signinum Tekniği ile Yapılmış Mozaik (http://www.signinum.com) ... 103

Şekil: 56 - Opus Musivum Tekniği ile Yapılmış, Neptün ve Amphitrite Mozaik (https://www.alamy.com) ... 105

Şekil: 57 - Opus Musivum Tekniği ile Yapılmış, Geyik Temalı Mozaik (https://tr.theplanetsworld.com) ... 105

Şekil: 58 - Opus Sectile Tekniğinde Kullanılan Geometrik Figürler (KARASİPAHİ 2018) ... 106

Şekil: 59 - Opus Sectile Tekniği, Pantokrator Kilisesi Zemin Döşemesi (DEMİRİZ 2002). ... 106

Şekil: 60 - Antandros Antik Kenti Kazıları, 2000-2015 (Edremit Ticaret Odası Kültür Yayınları 2000-2015) ... 107

Şekil: 61 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Junius Bassus Bazilika’sında M.S.4.yy’a Ait, Keçiye Saldıran Aslan Figürü (http://jlong1.sites.luc.edu) ... 107

Şekil: 62 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Constantinopolis, Yakacık Eteği Bizans Kilisesi Döşemesi (DEMİRİZ 2002) ... 108

Şekil: 63 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Constantinopolis, Yakacık Eteği Bizans Kilisesi Döşemesi (DEMİRİZ 2002) ... 108

Şekil: 64 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış Pantokrator Kilisesi, Bitkisel Figürler (DEMİRİZ 2002) ... 109

Şekil: 65 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Pantokrator Kilisesi, Kıvrık Dallar Arasında Kanalı Arslan ve Tavus kuşu Figürleri (DEMİRİZ 2002) ... 109

(13)

Şekil: 66 - Konya, Opus Sectile Tekniği ile Yapılmış Kare Pano Restitüsyon Çalışması

(DEMİRİZ 2002) ... 110

Şekil: 67 - Konya, Opus Sectile Tekniği İle Yapılmış Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 110

Şekil: 68 - Konya, Opus Sectile Tekniği ile Yapılmış Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 111

Şekil: 69 - Konya, Opus Sectile Tekniği ile Yapılmış Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 111

Şekil: 70 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Pergamon Peristylli Ev III, Oda 6d (PİNKWART- STAMMNİTZ 1984) ... 112

Şekil: 71 - Opus Sectile Tekniğinde Yapılmış, Peristylli Ev, Oda 6d (PİNKWART- STAMMNİTZ 1984) ... 112

Şekil: 74 - Nysa Antik Kenti Bouleuterion Orkestrası Opus Sectile Döşemesi, Rekonstrüksiyon (KADIOĞLU 2000) ... 114

Şekil: 75 - Atina Agorası Odeion Orkestrasından Opus Sectile Döşeme Tekniği (https://www.alamy.com) ... 114

Şekil: 76 - Aphrodisias Antik Kenti Odeionu, Orkestra Opus Sectile Döşemesi (KADIOĞLU 2000) ... 115

Şekil: 77 - Kuzey Kıbrıs, Salamis, Kampanopetra Bazilikası, Atrium Döşemesi (www.alamy.com) ... 115

Şekil: 78 - Ephesos St. Jean Kilisesi Döşeme Paneli, Opus Sectile Tekniği, Kesişen Daireler (ÖZÜGÜL 1996) ... 116

Şekil: 79 - Konya Arkeoloji Müzesi, 206 Envanter Numaralı Opus Sectile, Dört Kollu Yıldızlar (KARASİPAHİ 2018) ... 116

Şekil: 80 - Konya Arkeoloji Müzesi, 206 Envanter Numaralı Opus Sectile, Dört Kollu Yıldızlar (KARASİPAHİ 2018) ... 117

Şekil: 81 - Demre Aziz Nikolas Kilisesi Orta Nef Güneydoğu Yönündeki Zemin Döşemesi (ALAS 2011)... 117

Şekil: 82 - Antiocheia’da Sık Görülen, Sekizgen Motiflerden Oluşturulmuş Opus Sectile Tekniği (ÖZÜGÜL 1996) ... 118

Şekil: 83 - Demre Aziz Nikolas Kilisesi, Güney Narteks, Sekizgen Motifli Opus Sectile Zemin Döşemesi (ALAS 2011) ... 118

(14)

Şekil: 84 - 212 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşemesi, Konya Arkeoloji Müzesi

(KARASİPAHİ 2018) ... 119

Şekil: 85 - 213 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşemesi, Konya Arkeoloji Müzesi (KARASİPAHİ 2018) ... 119

Şekil: 86 - İznik Ayasofya, Örgülü Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 120

Şekil: 87 - İznik Ayasofya, Örgülü Kare Pano (ÇITAKOĞLU 2015) ... 120

Şekil: 88 - İznik Ayasofya, Örgülü Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 121

Şekil: 89 - İznik Ayasofya, Örgülü Kare Panonun Etrafını Çeviren Bordürler (ÇITAKOĞLU 2015) ... 121

Şekil: 90 - Demre Aziz Nikolas Kilisesi, Orta Nef, Kare Panonun Etrafını Çevreleyen Döşeme Parçaları (ALAS 2011) ... 122

Şekil: 91 - Konya Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan 206 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşemesi (KARASİPAHİ 2018) ... 122

Şekil: 92 - Konya Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan 210 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşemesi (KARASİPAHİ 2018) ... 123

Şekil: 93 - Hagios Mikhael Kilisesi Döşeme Ayrıntı (DEMİRİZ 2002) ... 123

Şekil: 94 - Hagia Sophia, Omphalion Bölümü, Opus Sectile Döşeme (http://ayasofyamuzesi.gov.tr)... 124

Şekil: 95 - Hagia Sophia, Omphalion Bölümü, Opus Sectile Döşeme (KARASİPAHİ 2017) ... 124

Şekil: 96 - Trabzon, Hagia Sophia, Omphalion Bölümü, Opus Sectile Döşeme https://www.gezenbilir.com/konu/5000-km-de-karadeniz-gezisi.27267/page-3 ... 125

Şekil: 97 - Konya, Opus Sectile Tekniği ile yapılmış Kare Pano (DEMİRİZ 2002) ... 125

Şekil: 98 - İstanbul, Pantokrator Kilisesi(Zeyrek Camii), Döşeme Rölöve (DEMİRİZ 2002) ... 126

Şekil: 99 - İznik Koimesis Kilisesi Döşeme Planı, Ayuela (AYUELA 2002) ... 126

Şekil: 100 - İznik Koimesis Kilisesi Döşeme Ayrıntı (ÇITAKOĞLU 2015) ... 127

Şekil: 101 - İznik Koimesis Kilisesi Döşeme (DEMİRİZ 2002) ... 127

Şekil: 102 - Konya Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan 210 Envanter Numaralı Döşeme (DEMİRİZ 2002) ... 128

Şekil: 103 - Konya Arkeoloji Müzesi’nde Yer Alan 210 Envanter Numaralı Opus Sectile (KARASİPAHİ 2018) ... 128

(15)

FOTOĞRAF LİSTESİ

Fotoğraf: 1 - 206 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Genel Görünüş ... 129

Fotoğraf: 4 - 206 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Geometrik Desen Detayı ... 130

Fotoğraf: 6 - 206 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Mozaik Detayı ... 131

Fotoğraf: 9 - 207 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Geometrik Desen ... 133

Fotoğraf: 10 - 207 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Geometrik Desen ve Mozaik Detayı ... 133

Fotoğraf: 13 - 208 Envanter Numaralı Opus Sectile Döşeme Detayı ... 135

(16)

(17)

ÇİZİMLER LİSTESİ

Çizim – 1: (206 no’lu Opus Sectile Döşemesi) ... 146

(18)

KATALOG LİSTESİ

Katalog: 1 - (206 no’lu Opus Sectile Döşemesi) ... 153

(19)

1. GİRİŞ

Mozaik sanatı, evrensel kimliğini tarihin her döneminde en üst düzeylerde yaşamış rengârenkbir dünyadır. İnsanoğlu, hayallerini veya doğadan esinlenerek gördüğü tüm olay ya da nesneleri, renkli minik taşlar aracılığı ile bir kompozisyon oluşturacak şekilde uyarlamanın en güzel metotlarından birisi olarak Mozaik Sanatını görmüştür.

İnsanoğlu ilk zamanlar, doğada serbest halde bulunan çakıl taşlarından faydalanmış, sonrasında ise bu taşların kenarlarına belirli şekiller vermeye başlamıştır. Kesici aletler aracılığı ile çeşitli geometrik şekillerin verilmesi, kompozisyonlara daha farklı bir hava katmaya başlamıştır. Çünkü ne kadar çeşitli şekillerde taş varsa, betimlemeye uygun kavisler o kadar düzgün veriliyordu. Bilim ve teknoloji dünyasının gelişmesine paralel bir şekilde sanat dünyası da bu hıza oldukça iyi ayak uyduruyordu. Antik Yunan ve Roma’da yapılan sanat eserlerinde verilen üç boyutluluk hissi ve gölgelendirmeler bir resim sanatı edasında hayretlik uyandırıyordu. Taşa hayat verdiren bu sanat, aynı zamanda ustalık ve iş bölümü gerektiriyordu. Duvar resmi olarak yapılan freskler kadar değerli olan mozaikler, genellikle evlerin duvarlarında, çoğunlukla ise yer döşemesinde kullanılıyordu. Peki en çok hangi yapılarda mevcuttu bu sanat? Elbette her evin duvar ve döşemesini süsleyecek kadar kolay ve zahmetsiz bir iş olmadığı için, özel kişilerin evlerinde veya kamusal alanlarda, kullanıma açık yerlerde daha çok tercih ediliyordu. Mozaik sanatı genel olarak, imparatorların, yöneticilerin, siyasilerin ve zengin sınıfa mensup kişilerin evlerini ya da kilise ve mabetlerin döşemelerini süsleyen bir sanattır. Mitolojik ve dini konuların betimlenmesi daha çok tercih ediliyordu. Bir statü belirtisi olarak algılanmasında aslında çokta hata olmayan bu sanat eserleri ile kazı alanlarında karşılaştığımız an aklımızda uyanan ilk düşünce; yapının saray mı, kilise mi, yoksa kamusal bir alan mı olabileceğidir.

Mozaik heyecan verici bir görsel sanattır. Geniş bir ürün yelpazesi vardır. Bu sanatın yapımında pek çok çeşitli taşlar, volkanik taşlar, camlar, pişmiş topraktan yapılmış küçük parçalar(tesserae), mermerler, granitler, travertenler ve değerli taşlar gibi kullanıma uygun ne kadar malzeme varsa kullanılabilir. Elbette mozaik sanatı da

(20)

ilk yapımındaki basit ve ilkel hali ile kalmamış, çok çeşitli yapım teknikleri ve malzemelerin kullanımı gündeme gelmiştir. Anadolu’da bu gelişim sürecini izleyebileceğimiz fazlasıyla örnek mevcuttur. Bunların çoğuna tezin içeriğinde değinilmiştir.

Aynı zamanda Konya İli’nin tarihsel süreci ile başlayan anlatımda, esas konu olarak seçilmiş, mozaik döşeme tekniklerinden bir tanesi olan opus sectile’nin özel bir yeri olması ilgi çekicidir. Bu teknikte yapılan mozaik sanatının fragmanlarını incelediğimiz zaman, Hristiyanlık dini açısından oldukça önem atfedilmiş yapılarda; mabetlerin en kritik noktalarına döşenmiş olduğunun farkına varılmıştır. Opus Sectile, mozaik sanatının en üst, belki de gelişiminin son noktası olabilecek bir teknik olması, özellikle Bizans Sanatı’nda fazlası ile tercih edilmesine neden olmuştur. Hellenistik Dönem’de de örnekleri vardır, fakat en büyük gelişimini Roma ve Bizans Dönemi eserlerinde görmekteyiz. İri kesilmiş malzemeler daha geniş alanların kaplanmasına imkan tanıyordu. Bu teknik Opus Sectile tekniğinin tanımını oluşturmaktadır. Bizans Sanatında daha geniş mekanları tamamen mozaik döşeme ile kaplama isteği, bu tarzın daha fazla kullanılmasına neden olmuştur.

Konya İli, Muhacir Pazarı Mevkii’sinde, 1935 yılında yapılan bir kurtarma kazısında ele geçen mozaik parçası, kayıtlara opus sectile yer döşemesi olarak geçmiştir. İn-situ olarak korunmuş olan kare pano, üzeri koruyucu bir harç ile sıvanarak yerinde korunması tercih edilmiştir. Diğer kare pano ise, yol kotunun altında kaldığı için hiçbir şekilde görülememiş, fakat varlığına dair izlerden yola çıkılarak tahmin edilmiştir. Bu kare panonun çevresini sardığı düşünülen dikdörtgen parçalar ise Konya Arkeoloji Müzesi’ne kaldırılmıştır. Kare panoya ait elimizde yalnızca eski fotoğraflar ve araştırmacılar tarafından yapılan restitüsyon çalışması mevcuttur. Kimi araştırmacılara göre bir saray yapısı, kimisine göre ise, bir kiliseye ait zemin döşemesi idi. Fotoğraflardan ve çizimlerden yola çıkılarak benzer örneklerin araştırılması yapıldığı zaman, diğer örneklerin oldukça önemli yapıların zemin döşemelerini süslediği görülmüştür. Tez konusu olarak seçilen Konya Arkeoloji Müzesi’ndeki döşeme parçaları elimizdeki ulaşılabilir tek malzeme kaynağıdır. İn-situ olarak korunmuş pano ise, bir evin bodrum katında depo olarak kullanılan bir alanda malzemeye zarar gelmeyecek şekilde üstü kapatılmıştır.

(21)

Günümüzde ise kayıtlarda geçen adres bilgileri kontrol edildiğinde yerinde 5 katlı bir apartman ile karşılaşmaktayız. Bu tür önem arz eden bir mimari yapıya ait parçalar müzede onarım beklemektedir.

1.1. Çalışmanın Amacı ve Önemi

Tez konu kapsamı içerisinde, Konya Arkeoloji Müzesi’nde yer alan Opus Sectile döşemelerinin çalışılmasındaki temel amaç, geometrik desenli döşemenin detaylı araştırılmasının yapılması ve benzer örnekler ile karşılaştırma yapılarak, tarihsel süreç içerisindeki yeri ve önemine değinilmesidir. Yeterli derecede araştırılmamış olan bu eserin ayrıntılı bir çalışma neticesinde, yapım-teknik-gelişim süreci ve benzer parçaların bulunduğu örnekler ile karşılaştırma yoluna gidilmesi amaçlanmıştır.

Bilimsel bir araştırma neticesinde, bölge araştırma tarihi ve mozaik eserlere karşı daha titiz ve dikkatli olunması hususunda bir ön fikir oluşturulması hedeflenmiştir. Taban mozaiklerinin önemi ve çeşitliliği bakımından İconium Bölgesi’nde görülmüş olması ayrı bir önem taşımaktadır.

1.2. Çalışmanın Yöntemi

Müze deposunda yer alan döşemelerin in-situ durumda olan mozaik bir panonun çevresini saran parçalar olduğu anlaşılmaktadır. Bu durumu kanıtlayan kazı esnasında çekilmiş fotoğraflar ve çizimler mevcuttur. Çalışılan parçalar, mozaik sanatı içerisinde gerçekleştirilen bir uygulama ile yapılmış olmasından dolayı, mozaik yapım tekniklerine değinilmiştir. Benzer örneklerin bulunduğu eserler tespit edilerek karşılaştırma yoluna gidilmiştir.

Literatür, dokümantasyon ve kütüphane çalışması sonrasında toplanan tüm veriler, mevcut ve in-situ halde olan malzemeler hakkında bilgi akışı sağlamamıza yardımcı olmuştur. Eserin pek çoğunda hasar, bozulma ve tahrip söz konusudur. Üzerindeki desenlerden ve parçaların şeklinden, eserin tamamı hususunda net bir görüntü sağlanamamış olsa da, elimizde olan fotoğraflar yapının döşemesi hakkında bilgi vermektedir. İlk olarak çalışmanın amacı ve yöntemine değinildikten sonra ikinci bölümde Konya ili coğrafyası ve tarihi hakkında bilgi verilmiştir. Üçüncü

(22)

bölümde mozaik sanatına genel hatlarıyla bakılarak alt başlıklar halinde dönem analizi yapılmıştır. Dördüncü bölümde mozaik sanatı yapım teknikleri, kullanılan malzemeler ve uygulanan kompozisyonların bilgisi aktarılmıştır. Beşinci bölümde Konya Arkeoloji Müzesi’nde yer alan opus sectile döşeme parçaları tek tek anlatılmıştır. Son olarak altıncı bölümde ise bu teknik kullanılarak meydana getirilen diğer eserler tespit edilerek karşılaştırma yoluna gidilmiştir. Müze çalışması esnasında eserlerin envanter fişlerinden faydalanılmış, fotoğrafları çekilmiş ve döşeme parçalarının çizimleri yapılmıştır. Bu veriler dijital ortama aktarılarak tezin içerisinde verilmiştir. Değerlendirme ve Sonuç bölümünde bakınız, sayfa numarası ile belirtilmiş olan cümleler, tezin içerisinde dipnotları ile verilmiş olan bilgilere doğru yönlendirmesi bakımından danışmanımızla beraber uygun görülmüştür. Bu bölümde toparlanan tüm bilgiler ile beraber çalışmada varılan nihai sonuç anlatılmıştır.

(23)

2. KONYA İLİ TANIMI

2.1. Konya İlinin Konumu ve Coğrafyası

Konya ili, günümüzde olduğu gibi geçmişinde de değerini hiçbir zaman yitirmemiş, önemli Anadolu kentlerinden birisi olmayı her dönemde başarmıştır. Gerek coğrafi ve tarihi, gerekse kültürel etkileşimler bakımından üstün şehircilik geleneklerini daima devam ettirmiştir. Zamanın yıkıcı etkisi, düşman tahribatı, siyasi ve savaş etkenlerine göğüs germiş bu olumsuzluklardan en az zararla kurtulmaya çalışmıştır.

38,257 km2_{ile Türkiye'nin en büyük yüzölçümüne sahip olan ilin ortalama}

yükseltisi 1016 m’dir. Doğu yönünden Aksaray ve Niğde, güneyden Mersin, Karaman ve Antalya, batıdan Isparta ve Afyonkarahisar, kuzeybatıdan Eskişehir ve kuzey yönünden ise Ankara ili ile çevrilidir. Verimli arazi ve topraklara sahip olan Konya’nın etrafında, önemli plato, ova ve göller yer almıştır. Kuzeyinde Haymana Platosu, Kuzeydoğusunda Cihanbeyli Platosu ve Tuz Gölü bulunmaktadır. Ayrıca Konya Ovası, Hotamış Ovası, Karapınar Ovası, Cihanbeyli Ovası, Seydişehir, Altınekin ve Beyşehir Ovaları Konya’ya ait önemli ovalardır. Göller bakımından da oldukça zengindir. Türkiye’nin ikinci büyük gölü olan Tuz Gölü, Beyşehir Gölü, Suğla Gölü ve Akşehir Gölü burada yer almaktadır. Karasal iklime sahip havası, yazların sıcak ve kurak, kışların ise soğuk ve sert geçmesine neden olmaktadır. Düz bir ova üzerinde yer alıyor olması, tarım faaliyetlerinin de rahatlıkla yapılabilmesini sağlamıştır. Yerleşik hayata dair ilk adımların atıldığı ve tarımsal faaliyetlerin ilk kez gerçekleştirildiği Çatalhöyük yerleşkesi de Konya sınırları içerisinde yer alması bu durumun geçmişten gelen bir olgu olduğunun göstergesidir.

Konumu itibariyle önemli güzergâhlar üzerinde bulunan Konya, birçok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Milat öncesi dönemlerde başlayan ve yerleşik hayata geçmek için ideal yer olarak seçilen Konya, günümüze kadar önemini arttırarak gelmeye devam etmiştir. Konya ve yöresi, Neolitik, Kalkolitik, Tunç Çağları, Hitit Dönemi, Frig, Lidya, Pers, Roma, Bizans, Selçuklu, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerine ait pek çok kültür ve sanat eserine sahiptir.

(24)

Birçok araştırmacının ilgisini çeken Konya ve çevresine yapılan ilk geziler, M.Ö.V. yy.’da Xenophon ile başlamış olup, M.S.I. yy.’da Strabon ile devam etmiştir.

Seyyahların pek çok kez uğradığı merkez ile dair XII. yüzyıla kadar esaslı bir seyahatname olmasa da Bizans ve Selçuklu kaynaklarından Konya’nın ilk devirlerine ait bilgiler elde edebiliyoruz1. Konya’ya kendisi bizzat gelmiş ve seyahatnamesinde bahseden kişi Marko Polo’dur. Bu gezi XIII. yüzyılda gerçekleşmiştir2_{. XVII.}

yüzyılda Evliya Çelebi3_{, Konya’ya gelerek eserinde önemli bilgiler vermiştir.}_John M. Kinneir 1813-1814 yıllarını kapsayan gezisinde Konya’ya gelmiştir. Bu tarihten, XX. yüzyıla kadar, Jean Otter, Oliver, W.M.Leake, Charles Texier gibi pek çok seyyah şehri kaleme almıştır.

Tarihsel süreç içerisinde birçok isim ile anılan şehrin adı; Hititler zamanında ‘’Kuwanna’’4_{, Lugga}5_{, Frig dilindeki Kawania’dan geldiği ve bunun Konion şekline}

dönüştüğü, daha sonra Roma çağında ve Bizans döneminde İkonion /İkonium6_olarak

söylendiği aktarılmaktadır. İslâm coğrafyacılarının eserlerinde şehrin adı Kūniye (و قةي ن) şeklinde geçer. Bu yazılış tarzı Türkler tarafından da benimsenmiş ve Konya olarak söylenmiştir. Bununla birlikte XIII. yüzyıla ait bilgileri de içeren Saltuknâme’deki “Kavâniyye ki ona Konya derler” ifadesi dikkat çeker. Ayrıca XI. yüzyıldan itibaren Batı kaynaklarında İconium’dan başka Conia, Conium, Como, Cunnyo ve Konn şekillerinde de zikredilir7_{. Ünlü tarih yazarı Plinius, Konya}

hakkındaki ‘’Urbe celebrrima İkonio’’ ifadesinden seçkin bir şehir ve önemli bir merkez olduğu çıkarılabilir8_.

2.2. Konya İlinin Tarihsel Süreci ve Gelişimi

Konya tarihsel süreci içerisinde pek çok medeniyete ev sahipliği yapmış bir şehirdir. Coğrafi konum olarak verimli topraklar üzerinde yer alması, tarım ve

1_{Önder 1948, 16.} 2_{Hcharignon 1924, 28; Yıldırım 2000, 266.} 3_{Çelebi 1986, 2-12. ; Yıldırım 2000, 267.} 4_{Baştak 1945, 25.} 5_{Atçeken 1998, 7.}

6_{Baykara 2002, 183; Strabon 1972, 17; Xenophon 1939, 9.} 7_{Baykara 2002, 183.}

(25)

hayvancılık için müsait arazi ve meraların bulunması, sosyo-kültürel ve dini açıdan mistik ve Mevlevi Dergahları’nın Konya’da yaşamayı seçmiş olması şehre önem atfedilmesine neden olmuştur. Aynı zamanda şehir düz bir ova üzerine kurulmasından dolayı tarihin her devrinde istilaya açık ve çeşitli medeniyetlerin saldırı yapmasına müsait olmuştur. Hititler, Phrygler, Lidyalılar, Persler, Hellenler, Seleukoslar, Bergama Krallığı, Roma İmparatorlu, Bizans İmparatorluğu, Selçuklular ve Osmanlılar devrine tanıklık etmiş, tarih dolu bir mazi ile günümüze gelmiş bir İç Anadolu şehridir.

Antik çağlarda Lykaonia olarak geçen bölge Konya Ovasını temsil etmektedir. İconium şehri de bu ova içerisinde yer alan önemli bir yerleşim yeridir(Harita-1). Lykaonia bölgesinin sınırlarını; batısında Psidia, doğusunda Cappadocia ve Galatia, kuzeyinde Phrygia, güneyinde Klikya ve İsauria bölgesi oluşturmaktadır (Harita-2).

Neolitik döneme ait Konya ili ve çevresinde önemli yerleşmeler vardır. Bu yerleşmelerden bazıları; Çumra Çatalhöyük, Karaman Can Hasan, Beyşehir Erbaba, Seydişehir Suberde9_{’ antik kentleridir (Harita-3). Hem Neolitik hem Kalkolitik}

döneme tarihlenen 1960 yılında J. Mellart’ın yaptığı kazılarda ortaya çıkarılan Çatalhöyük, insanoğlunun avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik hayata doğru geçiş yaptığını gösteren Anadolu’da ‘’tarım toplum hayatı’’ simgelemiş bir yerleşimdir(Harita-4). Bölge UNESCO’da Dünya miras listesinde yer almasından dolayı Konya’ya önemli bir kültürel tarih katmaktadır. Ayrıca M.Ö. 5500 yıllarına tarihlenen Kalkolitik devre ait eserler Batı Çatalhöyük’te bulunmuştur. Bu bilgilerden yola çıkıldığında görülmektedir ki, Konya ili Anadolu’nun ilk yerleşkelerinden biri olma özelliğini taşımaktadır. Konya-Karahöyük kazısı 1953 yılında başlamış ve 1966 yılına kadar sürmüştür. Bu arkeolojik kazılarla Karahöyük’ün İç Anadolu Bölgesi’ndeki en büyük höyüklerden biri olduğu

(26)

belirlenmiştir. Yapılan araştırmalar höyüğün M.Ö. 3000 Eski Tunç Devri- M.Ö. 2000 Asur Ticaret Kolonileri Devri’nde iskân olduğu belirlenmiştir10_.

Beyşehir yakınlarındaki Eflatunpınar ve Fasıllar Abideleri Hitit İmparatorluğu devrine ait kaya kabartmalarıdır. Ereğli-İvriz Kaya Kabartması, M.Ö. l200'de Hititlerin eline geçmesi ile geç dönem Hitit medeniyeti hakkında bilgi edinmemizi sağlamıştır. Hititleri yıkarak tarih sahnesinde yeni bir sayfa açan, uzun yıllar Anadolu'yu hâkimiyetleri altına alacak olan ve batı yönden(boğazlar üzerinden) gelen Ege veya Dor Göçleri adı ile Anadolu'yu istila eden Frigler, Konya’da uzun yıllar hâkimiyet kurmuşlardır11_.

Konya merkezinde bulunan önemli höyüklerden biri olan Alaeddin Tepesinde yapılan kazılarda Neolitik dönemden başlayıp, Kalkolitik, Eski Tunç, Frig, Roma, Bizans, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine ait bulgular elde edilmiştir.

Kimmer istilasından sonra Lydialıların eline geçen Konya, topraklarında yetişen tarım ürünlerinin çoğunu ovanın kuzey ve doğusundan geçen Kral yolu ile Anadolu’nun her yerine gönderme imkanı bulmuştur. Lydialıların zayıf düşmesi ile Konya, M.Ö. 546’da Perslerin eline geçmiş ve İran’a bağlanmıştır. Büyük İskender M.Ö.333’de bütün Anadolu ile birlikte Konya’yı da geri almış ve ölümünden (M.Ö. 323) az bir zaman sonra şehir generallerinden Lysimachos’un kurduğu devletin toprakları arasına katılmıştır12_{. İlerleyen yıllarda sürekli el değiştiren şehir bir}

müddet Bergama Krallığına hizmet etmiştir. M.Ö. 133’te ise şehir, Roma İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir. Roma dönemi başlarında İmparator Claudius (M.S. 41-54)’un İconium’a kendi adını vermesinden dolayı şehrin adının ‘’Claudiconium’’13_{olduğu aktarılmaktadır. Roma döneminde Konya zengin imar}

faaliyetlerine ev sahipliği yapmış aynı zamanda dini merkez olma özelliği

10_{Tapur 2009, 479.} 11_{İçli 2001, 1.} 12_{İçli 2001, 1.} 13_{Yasa 1996, 37.}

(27)

kazanmıştır. M.S.395’te Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasıyla Konya ili Doğu Roma İmparatorluğu’na(Bizans) bağlanmıştır14_.

Roma çağında Ephesos, Anadolu’nun en önemli şehri, Roma’ya açılan bir kapısı olmuştur. Bu limandan başlayıp Tralleis, Laodikeia, Apameia ve Antiokheia’dan geçen yol, Konya üzerinden doğuya doğru devam ediyordu. Konya bu dönemde, Akdeniz kıyısındaki limanlara da bağlı bulunuyordu. Roma çağındaki bazı gelişmeler, Konya’yı döneminin önemli bir şehri yapmıştır. (Harita-5). Bu sebeple Konya, Erken Hristiyanlık devrinde de önemli bir yer tutar. Konya’nın bu devrine ait kalıntılar, bugünkü şehrin 3 m. kadar altında kalmışlardır15_{. Konya’nın}

konumu itibariyle Roma-İstanbul-Kudüs ve kutsal haç yolu üzerinde olması, Yahudi ve Hristiyanlar açısından önem atfeden bir durumdur. Bölge bu konumundan dolayı hem çeşitli kültürlere ev sahipliği yapmış hem de süreklilik arz eden bir istilayla karşı karşıya kalmıştır.

M.S. 40-44 yılları arasında Hristiyanlığı tebliğ için gelen St. Paul; Derbe, Lystra ve İkonium kentlerine uğramıştır. Bu ziyaretten ötürü bölgede o döneme ait etkiler anlaşılmaktadır16. Şehir, M.S. 395 yılında Roma İmparatoru Theodosius’un ülkeyi iki oğlu arasında paylaştırılmasıyla Bizans topraklarına katılmıştır. Bizansların hâkimiyeti döneminde Anadolu, Arap istilalarına maruz kalmış ve Konya Harun Reşit kumandanlarından Yezid İbni Muhallet tarafından alınmıştır. Ancak Araplar Anadolu’ya tam olarak hâkim olmak istemedikleri için bu bölgeler genellikle Bizans idaresindeydi17.

Bizans döneminde de şehir önemli dini ve askeri merkezlerinden biri olmayı sürdürmüştür. Konya ve çevresinin Hristiyanlıkla tanışması, Aziz Paulus’un bu bölgeye gelmesiyle başlamıştır. Önce İconium’a sonra ise Lystra’ya uğrayan Aziz Paulus İconium’da Yahudi nüfusunun olduğunu belirtirken, Lystra’da halkın

14_{Atlan 1970, 32; Yıldırım 2000, 269.}

15_{Baykara 1998, 8-9.} 16_{Bahar 2015, 289.} 17_{Soyman-Tongur 1944, 4.}

(28)

kendilerine has bir dil konuştuklarını söylemiştir18_{. Büyük Selçuklu Devleti’nin}

hükümdarlarından olan Alp Arslan ile Bizans İmparatoru Romen Diyojen’in Malazgirt önünde 464 H./ 1070 M. tarihinde meydana gelen savaşta Romen Diyojen’in yenilmesi üzerine M.S. 395 /1071 tarihine kadar Anadolu’ya hakim olan Bizanslıların hükümleri sonlanmıştır19_.

Alp Arslan’ın (465 H./ 1072 M.) vefatı üzerine yerine geçen oğlu Melikşah, Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ı kumandan olarak atamış, kumandan bu tarihten sonra Konya ve İznik’e varıncaya kadar Anadolu’yu fethetmeye başlamıştır. Kutalmışoğlu Süleyman Şah M.S. 107520_{yılında Anadolu Selçuklu devletini kurmuş 1085 yılında}

İznik’i ele geçirerek başkent yapmıştır. Ancak 1097 yılında I. Haçlı seferinde İznik tekrar alınmış ve 1097 yılında Anadolu Selçuklu başkenti Konya’ya taşınmıştır. Lakin Kılınçarslan’ın Konya’yı payitaht olarak seçtiğine dair kesin bir bilgi bulunmamaktadır21_.

Haçlılar 1101 yılında Konya ve çevresini kuşatmaya çalışmış olsalar da başarısız olmuşlardır. İmparator I. Aleksios Komnenos 1116 yılında Konya ve çevresine saldırmış birçok yeri yakmıştır. M.S. 1143 yılında I. Manuel Komnenos Bizans İmparatorluğunun başına geçmiş ve M.S.1146’da Sultan Mesud’un Bizans’a saldırması neticesinde Anadolu Selçuklu Devleti’ne karşı savaş ilan etmiştir. Bizanslılar M.S. 1148-1190 yıllarında bölgeye akınlar düzenlemişlerse de başarıya ulaşamamışlardır22_.

Sultan Melikşah’tan sonra Büyük Selçuklu İmparatorluğu sınırlarını çok iyi koruyamamıştır. Başkenti Konya olan Anadolu Selçuklu Devleti varlığını, H.470/M.1077-H.708/M.1308 yılına kadar devam ettirmiştir23. KösedağSavaşı'ndan

(1243) sonra Selçuklular, Moğol hakimiyetini kabul etmesine rağmen, Konya şehri önemini muhafaza etmeye devam etmiştir. Celaleddin Karatay ve Sahipata Fahrettin

18_{Mimiroğlu 2006, 140.} 19_{Soyman-Tongur 1944, 4.} 20_{Sevim-Merçil 1995, 90.} 21_{Baykara 1985, 26.} 22_{Mimiroğlu 2015, 21-22,} 23_{Soyman-Tongur 1944, 4.}

(29)

gibi devlet adamları pek çok önemli eserler bırakırken, Mevlana Celaleddin ve Şems gibi İslam erbabları da Konya'ya yerleşmişlerdi.

Anadolu’ya akınlar düzenleyen İlhanlılara karşı, II. Gıyaseddin Keyhüsrev oğlu II. İzzeddin Keykavus’un çabalarının da yetersiz kalması, Anadolu’nun 1260 yıllardan sonra İlhanlı hâkimiyetine yenik düşmesine sebep olmuştur24_{. XIII yüzyılın}

ortalarında güçlenmeye başlayan Türkmen birliklerinden Karamanoğulları, 1277 yılında Konya üzerine yürümüş ve şehri ele geçirmişlerdir25_.

XIV yüzyılın ilk yıllarına kadar varlığını koruyan Anadolu Selçuklu Devleti’nin yıkılması ile bölgede birçok beylik kurulmuştur. Bu beyliklerden kendini Selçukluların varisi olarak gören Karamanoğulları beyliği en önemli güçlerden birisi olmuştur. Bölgede kurulan bir diğer birlik Osmanlı Beyliği, Karamanoğulları ile sık sık mücadeleler içinde olmuştur. Osmanlı hükümdarı Fatih Sultan Mehmed, 1453 yılında İstanbul’u fethetmesinden sonra 1466 yılında Konya ve Karaman’ı ele geçirmiş, bölgedeki Karamanoğulları hâkimiyetine son vermişlerdir. Konya, Osmanlı idaresine geçince eski payitahtlık dönemindeki önemini yitirip, beylerbeyliği merkezi durumuna düşmüştür. Bulunduğu coğrafi konumu itibariyle diğer uç beyliklerin sahip olduğu önemde olmayıp, sadece İstanbul-Suriye, hac yolu güzergâhında olması ve arazisinin genişliği gibi niteliklere sahiptir26_.

Günümüz modern Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nde ise Konya ili önemini tekrar kazanmış, ileriye yönelik yatırımlarla dolu, kalkınmakta olan sanayi ve ekonomi şehirleri arasında sayılmaktadır.

24_{Baykara 1985, 29.} 25_{Baykara 1985, 30.} 26_{Karpuz 2009, 43.}

(30)

3. MOZAİK SANATINA GENEL BAKIŞ

3.1. Mozaik Sanatının Tanımı

Mozaik, farklı boyutlarda ve farklı renklere sahip, doğal veya işlenmiş, taş, cam ve seramik parçalarının çimento ya da kireç harcı gibi bağlayıcı maddeler yardımı ile birbirine yapıştırılmak suretiyle oluşturulan; duvar, zemin ya da tavan gibi yapı elemanlarını dekoratif olarak süsleme sanatıdır. Burada amaç çeşitli boyutlarda kesilmiş olan parçaların bir araya getirilerek bir kompozisyon oluşturmasıdır. Mozaik kelimesinin nereden türetildiği kesin olarak bilinmese de Yunanca da Abakiskoi, Latince de Abaculi, Tesserae, Tessella, Farsça Rizesenk, Osmanlıcada Fuseyfiya gibi kelimeler mozaik kavramını karşılamak için kullanılmıştır. Roma Cumhuriyet döneminde Musivum Opus olarak adlandırılan mozaik kelimesi farklı söylemler de olsa da işlevi ve amacı aynı doğrultuda gerçekleştirilmiş bir sanattır. Ayrıca Musivium kelimesi sırlı, prizmatik biçimli mozaik taşlardan yapılmış duvar resmi anlamına da gelmektedir. Bazı araştırmacılara göre İbrani dilindeki Maskith kelimesinden gelmeyip, Yunan dilindeki Musa kelimesi ile dar anlamda yakınlığı bulunmaktadır27.

Latin terminolojisinden duvar ve tonoz mozaiklerini yapanlar museiarius / musivarius olarak adlandırılırken, zemin mozaiklerini döşeyenler Tessellarius olarak adlandırılmaktadır28_{. Roma döneminde çoğunlukla kullanılan bu tekniğe tek bir isim}

vermek yerine bu teknik yapımında kullanılan mozaik taşlarına Tesserae, yer döşemelerini ise Pavimentum Tesseris Structum29_{olarak adlandırmışlardır. Çeşitli}

renklerdeki küçük taş parçalarının belli bir ahenk halinde dizilerek oluşturulması tekniği her millette ayrı kelimelerde kullanılmış olsa da aynı durumu ifade eden bir sanattır. Roma Cumhuriyet döneminde yaşamış olan Vitrivius’un M.Ö.25 yıllarında yazdığı ‘De Architectura’ adlı eserinden öğrendiğimiz bilgilere göre taban

27_{Üstüner 2002, 7.} 28_{Dunbabin 1999, 236.} 29_{Millington 1870, 18.}

(31)

döşemelerini (mozaik parçalarını tanımlarken) Sectile ve Tesserae30_kelimelerini

kullanmıştır31_.

3.2. Mozaik Sanatının Tarihsel Gelişim Süreci ve İlk Mozaik Çalışmaları

Mozaik sanatının yapımında birçok coğrafyada farklı teknikler uygulanmıştır. Bu tekniklerin bazıları geliştirilerek kullanılmaya devam edilirken, bazı teknikleri de kullanımında yaşanan sıkıntılardan dolayı bırakmak zorunda kalmışlardır. Günümüzde bile halen en modern sanat dalları içerisinde yer alan mozaik sanatı çok geniş bir kullanım alanına sahip olmasından ötürü her dönem de şekil üslup ve yapım tekniklerinde farklılıklar göstermiştir.

Resim yapma sanatı, insanoğlunun ilk çağlardan beri içinde beslediği, duygularını ve düşüncelerini, zamanın sosyo-ekonomik ve siyasi durumlarını anlatmakta kullandığı, dönemin sanatsal kaygılarını dile getirdiği bir iletişim aracı olmuştur. İlk çağlarda henüz birbiri ile iletişim kurma yollarının belli belirsiz olduğu dönemlerde, insanlar arası ilk iletişim kurma yollarından biri de yine resim yapma sanatı olmuştur. Bu sanat, kimi zaman doğa da mevcut bitkilerden elde edilen boya ve kökler ile kimi zaman duvar ve papirüslerin üzerine yapılan desenler ile gerek çizerek gerek kazıma yoluyla duygu ve fikirlerini anlatırken ilk başvurduğu yöntemlerden biri olmuştur. İnsanoğlu resim ile aktarmaya çalıştığı bu duygularını doğada serbest halde duran küçük taş ve çakılları yan yana getirerek basit görseller ile anlatırken her dönemde yeni bir gelişim göstermiştir. Bu çakılları kimi zaman boyayıp kimi zaman da boyutları ile oynayarak yan yana geldiğinde birbiri ile uyumlu bir görünüm verecek kompozisyonlar oluşturmaya çalışmışlardır. Bu çakıl ve taşların üzerini çeşitli renklerde boyayıp daha canlı görünümler verilirken, pişmiş toprak ve cam gibi şekil vermesi daha kolay maddeler işin içine girdiğinde ise ortaya görselliği çok daha yüksek olan resimli kompozisyonlar çıkmıştır.

30_{Tesserae-Tessera; Antik Roma ve Bizans’ta duvar, döşeme, tavan avlu ve bahçe yollarının mozaik}

kaplamalarında kullanılan küçük ve geometrik şekilde kesilmiş mermer pişmiş toprak ya da camdan yapılmış küçük parçalara verilen isimdir.

(32)

Kültür ve medeniyetin doğduğu insanlığın ilk yerleşim yerlerine bereketli topraklar ile kucak açmış olan Anadolu’nun her bir köşesinde yaşanmışlığın izleri ile karşılaşmak mümkündür. Uygarlıkların beşiği sayılan Mezopotamya, Mısır ve Anadolu üçgeninde sanat ve beğenilme kaygısı insanların geleneksel üslupları ile bağdaşacak şekilde birbirinden etkilenmiş çanak çömlek, heykel, resim ve mozaik gibi sanatların doğmasına neden olmuştur. Mozaik sanatı sanıldığının aksine modern çağın bir buluşu değil antik dönemlerden beri Anadolu topraklarında ilgilenilmiş bir sanat dalıdır. Esas ataklığını Hellenistik ve Roma döneminde vermiş olan Bizans toplumunda yapım tekniklerinin tamamen geliştirilmiş olduğu mozaik sanatının küllerini Antiokheia, Zeugma ve Konstantinopolis’te aramak lazımdır.

İlk mozaik yapım tekniğinde yumruk büyüklüğündeki taşlar ve çakıllar çekiç veya balyozla kırılıp düzgün yüzleri kullanılıyordu32_{. Bu şekilde daha düzgün köşeli}

olan parçalar daha rahat ve uyumlu bir şekilde yerleştirilmiş oluyordu. Zaten mozaik sanatında erken dönem örneklerinde tabanda görülen ana malzeme doğal çakıl taşlarıdır. Doğada serbest olarak görüldüğü hallerine göre kategorize edilerek uygun renk ve boyutlarına göre ayrıştırılıp çeşitli desenler oluşturulmaya çalışılıyordu. Antik mozaik sanatı, kullanılan malzemesine göre doğal malzeme veya işlenmiş malzeme ile yapılan mozaikler olarak ikiye ayrılmıştır. Doğal malzemeyi temin etmek oldukça kolaydı. Çakıl taşları dere yataklarında ve deniz kenarlarında irili ufaklı doğal renklerde fazlaca bulunmaktaydı. Tessalatum tekniğinde ise işlenmiş taşlar istenilen şekilde kesilip (dörtgen, üçgen, kübik) hazırlandıktan sonra döşemeye yerleştiriliyordu.

M.Ö. 3000 yıllarında Neolitik Dönem’e tarihlenen Sümer Uygarlığı’na ait, Uruk Kenti’ndeki bir tapınağın içinde, Cemdet Nasr Kültürü’ne ait anıtsal duvarların siyah, beyaz ve kırmızı renkte pişmiş toprak kullanılarak (terracotta33_{) silindir şeklini}

anımsatan çivilerle bezendiğini görmekteyiz(Şekil-1). Avluya bitişik duvarlarda bulunan nişlerin dışı, beyaz boya sürülerek kille kaplanmıştır. Nişlerin arka duvarları

32_{Fisher 1969, 42.}

(33)

ise kilden yapılmış çivi şeklindeki malzemeler ile süslenmiştir34_{. Bu şekiller bize}

Sümer Uygarlığına ait kültürel özelliklerin, mozaik sanatına yansımasını göstermektedir(Şekil-2). Duvar yüzeyi terracottadan yapılmış konilerin içinde saman bulunmuş ve çamur harcı içinde sıralanmış haldedir. Konik biçimdeki çivilerin ucu harç tabakası içinde, taban kısmı ise dışarı bakmaktadır. Sarı, kırmızı ve siyah renktedirler. Zikzak, diagonal ve üçgen motifler verilmeye çalışılmıştır. Mezopotamya Uygarlığı’nın hakim olduğu bölgede, Ur şehrindeki Al Ubaid’de, Nikhursag Tapınağı’nın sütunları da geometrik şekilli mozaiklerle bezenmiştir35_{(Şekil-3). Bu sütun parçaları kırmızı kireç taşı ve sedeften yapılmış}

çeşitli geometrik motifleri içerir. Bu taş parçalar çürümüş olan tahta bir kabuk üzerine sürülmüş ziftin(bitumen36_{) içine yerleştirilmiştir. Deniz kabuğundan ve lapis}

lazuli adı verilen değerli lacivert taşlardan faydalanarak yapılmıştır.

Anadolu’da ise mozaik sanatının ilk örneklerini, Friglerin başkenti Gordion’da M.Ö.8. ve 7.yy’a tarihlenen bazı Megaron37_{yapılı evlerde geometrik}

desenli eşkenar dörtgen ve rozetlerin olduğu yapıda görmekteyiz(Şekil-4). Prof. Young’ın, Batı Frig Çağı Evi olarak isimlendirdiği bu evin odaları, çakıl taşı mozaikle döşenmiştir. Megaron oda, ocak ve güneydoğu köşesindeki Oblong kısmı hariç tutulursa bütün kil üstüne beyaz, kırmızı, koyu mavi mozaiklerle döşenmiştir38_.

Tamamen geometrik döşemeli bir betimlemeye sahiptir. Üçgen yuvarlak dama tahtası gibi motifler belirli bir kompozisyon içinde yerleştirilmiştir.

Bazı araştırmacılara göre çakıl taşı mozaiği önce Mezopotamya, Frigya ve Perslerde kullanılmış bir kavramdır. Diğer görüş ise, mozaiğin ilk kez Girit’te kullanıldığını ve Hellenistik tarzda bir bezeme stili olduğunu savunmaktadır39_.

Girit’te, Minos Uygarlığı dönemine ait küçük altın plaka ve değerli süs taşlarından

34_{Üstüner 2002, 9.} 35_{Üstüner 2002, 10.}

36_{Bitumen; Ham petrolün doğal çökmesiyle elde edilen bileşim, suya karşı kuvvetli bir geçirmezlik}

sağlayan rengi koyu kahverengi ile siyah arası değişen katı, yarı katı veya sıvı hallerde bulunabilen bir maddedir. Antik dönemde zift yapıştırıcı olarak kullanılmıştır.

37_{Megaron; Büyük bir girişi ve avlusu olan genellikle ana mekanda ocağa sahip uzun ve dikdörtgen}

yapı şeklidir.

38_{Üstüner 2002, 49.} 39_{Şahin 2010, 22.}

(34)

kesilerek yapılmış mozaik resimler bulunmuş olsa da40_{, burada çok yaygın olarak}

kullanılmış bir sanat değildir.

Mozaiklerin döşeme süslemesi olarak ilk kullanımları M.Ö.8.yy’da gerçekleşmiştir. Mısır’da ise mozaik sanatı; duvar ve eşyaları bezemek için kullanılmaktaydı. Cam imalatında oldukça uzmanlaşan Mısırlılar basit cam mozaik fragmanlarını iç mekanlarda kullanmışlardır. Heliopolis’deki II. Ramses Tapınağı’nda41_{ve Sakkarah’da bulunan Zoser piramidinin mezar odasında bu tip}

örnekler görülmektedir42_(Şekil-5)_._{Sakkarah’da bu büyük tapınağa ait kapı pervazı}

yeşil renkte cilalı taşlar ile çevrilmiştir. M.Ö. 7. yüzyıla tarihlenen döşeme mozaiği pişmiş topraktan olup, Urartular’ın başkenti Tuşpa’da (Van- Toprakkale) II. Rusa Sarayı’nda bulunmuştur43_{(Şekil-6). Şanlıurfa-Siverek İlçesi-Hassek Köyü’nde ele}

geçmiş mozaiği andıran levhada ilk mozaikleri değerlendirme açısından önem arz etmektedir44(Şekil- 7).

3.3. Klasik ve Hellenistik Dönemde Mozaik Sanatı ve Genel Özellikleri

Şimdiye kadar yapılan eserlerde mozaik tekniğine yaklaşılmaya çalışılmış olsa da esas mozaik örneklerine M.Ö. IV.yy’dan itibaren rastlamak mümkündür. Klasik ve Hellenistik Dönem’de çakıl taşı üslubuyla beraber kesme ve kırma tekniği de uygulanmaya başlanmıştır. Hellenistik Dönem mozaikleri daha önceki dönemlerle karşılaştırıldığında insana farklı bir görsellik vermektedir. Bu farklılıklar duvar resimlerinde görülen çok renklilik, ışık-gölge oyunları ile sağlanmış zengin perspektifler, kıvrımlar ve kalabalık kompozisyonlar gibi özelliklerle sağlanmıştır45_.

Çakıl taşı mozaiklerde en erken örnekler arasında Olynthos mozaikleri sayılabilir. Genellikle evlerin andron46_{bölümleri merkezden kenara doğru yayılan}

meander ve dalga motifleri ile çevrelenmiştir. Neredeyse bütün olynthos mozaikleri

40_{Genç 1994, 87.} 41_{Genç1994, 87.} 42_{Üstüner 2002, 11.} 43_Belli,_{2003-2004, 70.}

44_{Urfa Mozaikleri Albümü 2008, 2.} 45_{Özügül 1996, 14}

(35)

ufak ve yumuşak çakıl taşları ile işlenmiştir (Şekil- 8). Nereidler, Bellorophon, Panter ve geyik avı sahneleri çakıl taşı ile yapılmış eserler arasındadır (Şekil- 9, Şekil- 10). Hellenistik dönemde tessera kullanımıyla beraber kırılmış ve kesilmiş parçaların yan yana getirilmesiyle farklı kompozisyonların başladığını görmekteyiz. Duruş her ne kadar sakin olsa da motiflerdeki renk değişikliği ve arasındaki uyum göze çarpmaktadır.

Bu dönemin en favori mozaikleri arasında Delos ve Pergamon’da ele geçen örnekler vardır. Mozaiklerde işlenen konular Bergama mozaiklerinde daha sert hareketlere sahiptir. Hellenizmin ilerleyen devirlerinde mozaik sanat dünyasındaki en önemli örnekleri, Ege adalarından Delos’ta bulunmuştur diyebiliriz47_{. Buradaki en}

ilgi çekici eserler arasında yer alan eser Dionysos Mozaiğidir (Şekil-11). M.Ö. II.-I.yy arasına tarihlenen Delos mozaikleri zengin bezemelere sahiptir. Bu mozaikten dolayı bulunduğu yere Dionysos Evi adı verilmiştir. Dionysos mozaiği bir evin avlusunun peristylinde orta kısmı kaplamış opus tesselatumdan yapılmış emblamalı bir mozaiktir48. Delos’ta ele geçen Hellenistik49 mozaik döşemeleri genel olarak mahallelerin evlerinin tabanlarını süslemektedir. En eski örnekler M.Ö.2.yy’a kadar dayanmaktadır. Teknik, ışık ve gölgenin iyi vurgulanmış olması yüksek Hellenistik özelliklerini göstermektedir. Delos’ta, Musivium Opus, duvara işlenen mozaik ele geçmemiştir. Genellikle zemin döşemelerinde emblamalı mozaikler dikkati çekmektedir.

Delos mozaikleri arasında dikkati çeken bir diğer eser ise Delfinler Mozaiğidir (Şekil-12). Peristylli50_{bir evin avlusunda emblamanın merkezinde}

çiçekler ve kelebeklerin olduğu ve bu sahneyi çevreleyen girlandlar, dalgalar ve meander motifleri görmekteyiz. Trident Evi mozaiklerinde ise emblama ağırlıklı mozaiklerin çevresinin, çeşitli dalga, meander ve diagonal motifler ile çevrilmiş olması dikkati çeker(Şekil-13). M.Ö. 2. yüzyıldan kalma Delos’taki tüccar

47_{Üstüner 2002, 30.} 48_{Üstüner 2002, 33.}

49_{Piot 1908, 185; Üstüner 2002, 30.}

(36)

konutlarında da benzer nitelikteki döşeme mozaikleri ile karşılaşılmıştır51_{. Delos}

mozaiklerinin özellikleri arasında farkını gösteren; maviye çalan beyaz renkli mermeri ve akik gibi değerli taşları olmasıdır. Delos mozaikleri, süsleme çeşidi açısından oldukça zengindir. Geometrik ve bitkisel motiflerin sevilerek betimlendiği görülmüş, figürlü sahnelerde ise genellikle mitolojiden alınan konuların betimlendiği görülmüştür52_{. Mozaiklerde işlenen temalar sert hareketlere sahiptirler. “Motiflerdeki}

renk değişikliği ve canlılığı, göze çarpmayacak kadar, birbirlerine akıyorlar; bir renkten diğerine çok rahat bir şekilde geçiliyordu53_{. Yunan sanatının etkisi altındaki}

mozaiklerde manzaralar ile bir ilişki içindedir.

Faun evi olarak adlandırılan konutta bulunan mozaikler, Vezüv yanardağının patlaması ile lavların altında kaldığı için oldukça iyi korunagelmiştir. Delos adasındaki mozaikler ile çağdaş ve stilistik özellikler bakımından benzer bir eserdir54. Mozaik, Pompeii’de Casa del Fauno da bulumuş ve İssos savaşını anlatmaktadır. Büyük İskender’in Palermo’da bulunan savaş sahnesi ile Casa del Fauno’da bulunan mozaikler hem birbirine çok benzemekte hem de Pompeii’de bulunan Hellenistik dönem mozaikleri hakkında bilgi vermektedir.

İskender Mozaiği olarak bilinen pano (5,82 x 3,13 metre) tessera adı verilen yaklaşık 1,5 milyon küçük renkli taşlardan oluşturulmuştur. Yapım tekniğinde opus vermiculatum kullanılmıştır. Özenli bir işçiliğe sahip olması Makedonya kralı Büyük İskender’i ifade ediyor olmasından kaynaklanır. Panoda M.Ö.333 yılında Büyük İskender tarafından III.Darius’a karşı yapılan Issos Savaşı betimlenir(Şekil-14). Kompozisyonda arkada dökülen yapraklar mevsimin sonbahar yada kış olduğunu ifade eder. Askerler savaş halinde ve Büyük İskender atının üzerinde mızrağını persli bir askere savurmaktadır. Dört atlı araba üzerinde (quadriga) ise Pers kralı III. Darius betimlenmiştir. Bilinen en büyük emblemalı örnek olması ile mozaik sanatı tarihçesi açısından oldukça önemli bir yere sahiptir55_{. Karakterlerin yüzlerindeki korku, dehşet}

51_{Ödekan 1997, 1300-1302.} 52_{Üstüner 2002, 32.} 53_{Üstüner 2002, 22.} 54_{Üstüner 2002, 38.} 55_{Boardman 1964, 250.}

(37)

ve acıma hissi oldukça gerçekçi verilmiştir(Şekil-15). Arkada kalan insanlar daha flu gösterilmiştir bu durum resimde derinlik sağlamıştır. İssos savaşını betimleyen bu mozaik büyük ihtimalle bir duvar resminin kopyasıdır. Bu konuda farklı görüşler vardır. Bu eserin hangi yılda yapıldığına dair de farklı görüşler vardır. M.Ö.I.yy sonu ya da III.yüzyıl olduğu düşünülmektedir. Hiçbir figür özensizce bırakılmamış atların damarlarına kadar ifade edilmiştir. Yüksek bir sanat eseri olduğu bellidir.

Anadolu’da ele geçen Roma Dönemi öncesi mozaiklerde çok renklilik yerine daha doğal ve toprak tonları hissedilmektedir. Boyasızdır çoğunlukla. Antiokheia’da çok fazla sayıda Roma Dönemi mozaikleri bulunurken, Hellenistik Dönem’e ait pek fazla bulunmamıştır56_{. Anadolu’nun Hellenistik Dönem mozaikleri hakkında bilgi}

veren en önemli mozaikler, Bergama, Assos, Erytrai, Teos ve Tarsus’ta ele geçen mozaiklerde görülmektedir.

Bergama’da M.Ö. 2. yüzyıla tarihlenen saraylarda bulunan döşeme mozaikleri, ileri mozaik tekniklerinin önemli örnekleri olarak sayılmıştır. Bitkisel geometrik ve renkli bordürler Roma Çağı’nda da yapımına devam edilen bir bordür tipinin erken örneğini oluşturmaktadır. Anadolu’da Hellenistik Dönem mozaikleri çoğunlukla Bergama yöresinde ele geçmiştir. Bergama saray mozaik döşemeleri arasında büyük odada bulunan mozaik örneğinde, çerçevesi bordürle yapılmış aralarında şeritler bulunan örgü motifleri yer alır. Koyu gri, sarı ve beyaz tonlamalarda yapılmıştır(Şekil-16). Bordürler, desenler ve örgüler oldukça gölgeli ve çok renklidir57_{. Bergama mozaikleri Delos mozaikleri ile benzer özellikler gösterir.}

Son derece ahenkli ve renkli işlenmiş mozaikler yüksek sanat üslubunu anlatmaktadır(Şekil-17, Şekil-18).

Teos mozaikleri çakıl taşı tesseraelerden yapılmış, siyah, mavi, beyaz ve koyu kırmızı renklerde fakat muntazam kesilmiş taşlardan oluşmuştur. Çimento harçlarında ufak deniz taşları kullanılmış olan mozaik, M.Ö.III.yy’a58

tarihlendirilir(Şekil-19). Erytrai’de ele geçen mozaikte koyu ve açık renkler ile

56_{Levi 1947, 2. ; Üstüner 2002, 48.} 57_{Üstüner 2002, 58.}