• Sonuç bulunamadı

yoğun- lukta, yüzey sıcaklığı 100 000 K olan, yaklaşık Dünya büyüklüğünde bir

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "yoğun- lukta, yüzey sıcaklığı 100 000 K olan, yaklaşık Dünya büyüklüğünde bir"

Copied!
2
0
0

Yükleniyor.... (view fulltext now)

Tam metin

(1)

Hubble Uzay Teleskopu’nca sağ- lanan görüntüler, Güneş benzeri yıl- dızların sakin ve düzenli bir süreç bi- çiminde gerçekleştiği sanılan ölümle- rinin, aslında çok daha karmaşık ve farklı biçimler aldığını ortaya koydu.

Güneş kadar ya da bir kaç katı kütleli y ı l d ı z l a r, merkezlerindeki hidro j e n yakıtını tüketip helyum yakma aşa- masına geldiklerinde dış katmanları soğur ve genişler. Hidrojen yaktığı anakol evresinden çıkarak Kırm ı z ı Dev aşamasına giren yıldızın, sıcaklığı 5500 Kelvin’den 2500 K’ye inen dış katmanları Mars’ın yörüngesini içine alacak kadar genişler. Yıldız rüzgarı biçiminde başlayan ve dış katmanların bir gezegenimsi bulutsu biçiminde uzaya saçılmasıyla sonuçlana kütle

kaybı, bir süper rüzgar aşamasıyla hız- lanır. Merkez çökerek karbon ve oksi- jenden oluşmuş, 10 ton/cm

3

yoğun- lukta, yüzey sıcaklığı 100 000 K olan, yaklaşık Dünya büyüklüğünde bir

"beyaz cüce" yıldız biçiminde görün- meye başlar. Yıldızdan atılan ve önce- leri hidrojen atomları ve moleküler hidrojen, hidrojen peroksit,karbondi- oksit, silisyım oksit gibi moleküller- den oluşan gazın bir bölümü yoğunla- şarak sıcak toz parçacıkları haline ge- lir. Yıldızı çevreleyen toz, yıldızın ışı- ğını soğurur ve daha sonra kuvvetli kı- zılötesi ışınım biçiminde yeniden ya- yımlar. Sonunda merkezdeki sıcak be- yaz cüceden gelen morötesi ışınım, bulutsuyu iyonize eder ve genişleyip yayılan gaz, çifte iyonlaşmış oksijen,

iyonlaşmış nitrojen ve öteki iyonlaş- mış elementlerin emisyon çizgilerin- de ışınım yaymaya başlar. Birkaç on bin yıl içinde de bulutsu saniyede yaklaşık 20 km hızla yıldızlararası uza- ya saçılıp gider. Bu saçılım gökadamı- zın kimyasal evriminde önemli rol oy- nar. Gezegenimsi bulutlar her yüzyıl- da bir gökadaya 20 Güneş kütlesi ka- dar "işlenmiş madde" bırakır. Büyük kütleli yıldızlar da süpernova patlama- ları biçiminde gerçekleşen ölümleriy- le, bir o kadar madde daha sağlarlar.

Böylelikle yıldızların merkezlerinde ya da süpernova patlamalarının şok dalgalarında oluşan ağır elementler uzaya saçılarak yeni kuşak yıldız ve gezegenleri oluşturacak gaz ve toz bu- lutlarını zenginleştirir.

88

Bilim ve Teknik

Yıldız Ölümleri

Sanılandan Karmaşık

(2)

Güneş benzeri yıldızların evrim aşamaları konusunda bilgilerimiz ye- terli sayılır. Ancak aynı şeyi, bu yaşlı yıldızların dış katmanlarını uzaya saç- malarının mekanizması konusunda söyleyemiyoruz. Hubble Uzay Teles- kopu’nun gönderdiği gezegenimsi bulutsu fotoğraflarının bir teki bile, düzgün biçimde genişleyen bir gaz küresi göstermiyor. Çoğunda, ortala- rında bir kemerle ayrılmış çift kutup- lu yapılar, çok kutuplu köpük biçim- leri, uzamış ipliksi yapılar ve kürecik- ler görülüyor. Birçok görüntüde de eş

merkezli daireler izlenebiliyor. Gene pekçok gezegenimsi bulutsu, mer- kezdeki noktanın (beyaz cüce) iki ta- rafında ayna görüntüsü gibi simetrik, 100 000 Astronomik Birim (15 trilyon km. Ya da 1.5 ışık yılı) uzunluğunda fanus biçimli yapılar oluşturuyor. Ki- misi, FLIERS diye adlandırılan ve bulutsunun her iki ucunda hızla uzaklaşan, yaklaşık 10 milyar km.

çaplı düşük iyonizasyon ışınım bölge- leri olan kürelere sahip. Bazı gezege- nimsi bulutsu çevrelerinde görülen eşmerkezli daireler, yıldızın 100-1000

yıl aralarla üzerinden uzaya üflediği madde katmanlarını gösteriyor. Bu görüntülerin çoğunda merkezdeki yıldız bir toz bulutuyla çevrili oldu- ğundan görünemiyor ve ışığı iki zıt yönde yayılarak püskürttüğü kat- manları aydınlatıyor.

A r a ş t ı rm a c ı l a r, gezegenimsi bu- lutsuların değişik biçimlerine etki eden öğeler olarak yıldızların dönüş hızlarını, fotoiyonizasyon yoluyla ısı kazanımını sayıyorlar. Bilgisayarla ya- pılan hidrodinamik ve manyetohidro- dinamik modellemelerde çift kutup- lu, hatta uzamış kelebek kanadı bi- çimli bulutsu oluşumları elde edili- y o r. Manyetik alanların yeterince kuvvetli olduğu modellerdeyse iplik- si uzantılar ve fışkırma sütunları da ortaya çıkıyor. Bazı modeller de geze- genimsi bulutların çift kutuplu yapı- larını, yakınlardaki bir eş yıldızın kütleçekim etkisine bağlıyorlar. Bu senaryoya göre ikili sistemdeki eş yıl- dız, anakol evresinden çıkıp kırmızı dev haline gelmiş eşinin püskürttüğü gaz ve tozu bir kütle aktarım diski haline getiriyor. Yandan göründüğün- de de bulutsu, bir kum saati gibi iki kutuplu bir görüntü alıyor.

Science, 15 Ekim, 1999

Çeviri: Raşit Gürdilek

Aralık 1999

89

Referanslar

Benzer Belgeler

Dolayısıyla Orhan Veli’nin şiirindeki söz varlığı irdelendiği zaman görülecektir ki kullandığı sözcükler, ikilemler, deyimler, konuşma diline özgü soru kalıpları

 Sefalotoraksta küçük bir çift keliser(ağız organı), büyük bir çift pedipalp,ucunda kuvvetli kıskaç ve 4 çift yürüme bacağı bulunur..  Abdomen- 7

Küçük organik moleküller = Basit şekerler Yağ asitleri Amino asitler Nükleotidler.  Makromoleküller = Küçük molekül

Ergin, birleşik sözcüklerin bitişik olarak yazılması ve bunların tek bir sözcük olarak düşünülmesi gerektiğini, ayrı yazılmaları halinde onları meydana getiren grup (ad

Dünyadaki fakirlik o kadar büyük ki, 2.200 dolar serveti olan bir kişi bile, dünyanın en zengin % 50'si arasında yer almaktadır.  Servet birikiminin en yoğun olduğu bölge,

Tamamen dejenere bir çekirdek için maksimum kütle limiti olan 1.4M  Chandrasekhar limiti olarak bilinir.. Peki

Bu nedenle küçük kütleli bir yıldız merkezindeki hidrojen ve helyumu daha ağır elementlere dö- n ü ş t ü rdüğünde, henüz yanmamış helyum ve hidrojen merkezin dışın-

L’ Hospital kuralında, belirsizliği ortadan kaldırmak için, yapılan işlemin: Payın türevini paya, paydanın türevini paydaya yazmak olduğuna dikkat ediniz.