FEN B L MLER ENST TÜSÜ
ÜN VERS TE KAMPÜSLER NDE TASARIM KR TERLER N N VE YERLE M S STEMLER N N
BÜYÜME VE GEL ME OLANAKLARI BA LAMINDA RDELENMES
Mimar Selen AK
FBE Mimarl k Anabilim Dal Mimari Tasar m Program nda Haz rlanan
YÜKSEK L SANS TEZ
Tez Dan )man : Doç. Dr. Çi dem POLATO LU (YTÜ)
STANBUL, 2007
ii Ç NDEK LER
Sayfa
KISALTMA L!STES! ... v
$EK!L L!STES! ...v%
Ç!ZELGE L!STES! ...%x
ÖNSÖZ... x
ÖZET ...xi
ABSTRACT ...xii
1. G!R!$... 1
2. ÜN!VERS!TE KAVRAMI VE TAR!HSEL GEL!$!M! ... 3
2.1 Kavram ve Tan%mlar ... 3
2.2 Üniversitenin Tarihsel Geli6imi... 4
2.2.1 Üniversitenin dünyada geli6imi ... 4
2.2.1.1 Ortaça öncesinde yüksek ö retim (yunan dönemi, roma dönemi ve 6. yy üniversiteleri)... 4
2.2.1.2 Ortaça ’da üniversiteler... 4
2.2.1.3 Rönesans dönemi’nde üniversiteler... 6
2.2.1.4 Ayd%nlanma ça %’nda üniversite (17. ve 18. yüzy%llarda üniversite)... 7
2.2.1.5 XIX. ve XX. yüzy%lda üniversiteler... 8
2.2.2 Türkiye’de üniversitenin tarihsel geli6imi ... 11
2.2.2.1 Cumhuriyet öncesi dönemde üniversiteler ... 11
2.2.2.2 Cumhuriyet döneminde üniversiteler ... 18
3. KENT !Ç!-KENT DI$I ÜN!VERS!TELER!N OLU$UM $EMALARI... 21
3.1 Kent Üniversiteleri ve Üniversite Kentleri (Kampüsler)... 21
3.2 Kent !çindeki Üniversitelerin Olu6um $emalar%... 25
3.2.1 Organik kentsel doku içinde geli6en üniversiteler... 25
3.2.2 Yap% adalar%nda geli6en üniversiteler... 31
3.2.3 A örgüsü biçiminde geli6en üniversiteler ... 33
3.2.4 Do rusal geli6en üniversiteler ... 33
3.3 Kent D%6%ndaki Üniversitelerin Olu6um $emalar% ... 35
3.3.1 Da %n%k planl% üniversiteler ... 35
3.3.2 Merkezi planl% üniversiteler... 36
3.3.3 Do rusal planl% üniversiteler... 39
3.3.4 I6%nsal planl% üniversiteler... 39
3.3.5 Y% %nsal planl% üniversiteler... 40
3.3.6 A örgüsü planl% üniversiteler ... 41
iii
4. ÜN!VERS!TE KAMPÜS PLANLAMASINDA YARDIMCI TASARIM
KAVRAMLARI ... 44
4.1 Kampüs Büyüklü ü- Nüfus ve Mekânsal Gereksinimler... 44
4.2 Kampüslerde Dola6%m Sistemi ve Yaya Ölçe i... 45
4.2.1 Giri6ler ... 47
4.2.2 Yollar ... 47
4.2.3 Meydanlar ... 48
4.2.4 Otoparklar ... 48
4.2.5 Yaya ölçe i ... 48
4.3 Üniversite Kampüslerinde Organizasyonel Yap% ve Birimlerin !6levsel !li6kilerine Göre Grupland%r%lmas% ... 49
4.3.1 Çal%6ma i6levi... 49
4.3.2 Bar%nma i6levi... 50
4.3.3 Dinlenme ve rekreasyon i6levi (ortak kullan%mlar bölgesi)... 50
4.3.4 Ula6%m i6levi ... 51
4.4 Büyüme ve de i6me... 51
4.5 Esneklik ve uyabilirlik... 53
4.6 Planlama ve programlama ... 53
4.7 Ula6%m... 54
4.7.1 Kampüs içi ula6%m ... 54
4.7.1.1 Ta6%t ula6%m%... 54
4.7.1.2 Yaya ula6%m% ... 55
4.7.2 Kampüs çevre ula6%m%... 56
5. ÜN!VERS!TE KAMPÜS YERLE$!M S!STEMLER! VE KAMPÜS F!Z!KSEL PLANLAMA SÜREC!... 58
5.1 Toplu Biçim Kavram% ... 58
5.1.1 Kompozisyonel biçim... 58
5.1.2 Megastrüktürel biçim... 59
5.1.3 Grup biçimi... 60
5.2 Kampüs Yerle6im Sistemleri ... 62
5.2.1 Yayg%n tip yerle6im sistemi ... 62
5.2.2 Merkezi tip yerle6im sistemi... 65
5.2.3 Moleküler tip yerle6im sistemi ... 68
5.2.4 A tipi yerle6me sistemi ... 71
5.2.5 Haç tipi yerle6im sistemi ... 74
5.2.6 Linear tip yerle6im sistemi ... 78
5.3 Üniversite Kampüslerinin Fiziksel Planlama Süreci ... 83
5.3.1 Ön programlama ... 83
5.3.1.1 Genel yerle6me düzeni kararlar% ... 85
5.3.1.2 Ö renci say%s%n%n saptanmas% ... 86
5.3.1.3 Ö renci ders saatleriyle ilgili analizler ... 86
5.3.1.4 Ö retim üyesi ve di er personel say%s%n%n saptanmas% ... 86
5.3.1.5 Fakültelerin kurulu6lar%... 87
5.3.1.6 Kullan%lacak alanlar%n saptanmas% ... 87
5.3.2 $ematik geli6me plan%n%n haz%rlanmas% ... 89
iv
5.3.3.1 Üniversite- çevre ili6kileri ile ilgili kriterler... 90
5.3.3.2 Üniversite nitelikleri ile ilgili kriterler... 91
5.3.3.3 Arazi maliyeti ile ilgili kriterler... 92
5.3.4 Kesin geli6me plan%n%n haz%rlanmas% ... 93
5.3.4.1 Kent planlamas% içinde üniversitenin yeri ... 93
5.3.4.2 Yak%n çevre üniversite ili6kisi ... 94
5.3.4.3 Üniversite aktivitelerinin organizasyon kararlar% ... 94
5.3.4.4 Altyap% kararlar%... 94
5.3.4.5 Kurulu6 ilkeleri ve strüktürel kararlar... 95
5.3.4.6 Geli6me olanaklar% ... 96
5.3.4.7 Etaplama kararlar%... 97
6. ÜN!VERS!TE KAMPÜSLER!N!N BÜYÜME, GEL!$ME VE ESNEKL!K OLANAKLARI ... 98
6.1 Üniversitelerdeki De i6me ve Büyümelerin Nedenleri... 98
6.2 Organizasyonel Yap%daki Büyüme ... 100
6.3 Fiziksel Yap%daki Büyüme ... 100
6.4 Organizasyonel ve Fiziksel Büyüme Aras%ndaki !li6ki ... 100
6.5 Büyümenin Çe6itli Boyutlar% ... 101
6.5.1 Fiziksel olmayan önlemler... 101
6.5.2 Fiziksel önlemler ... 102
6.6 Büyümelerin Planlanmas%... 102
6.7 Büyümenin Karakteristikleri ... 103
6.8 Kampüs Yerle6melerinde Esneklik Kararlar% ... 104
7. TÜRK!YE’DEK! ÜN!VERS!TE KAMPÜSLER!N!N BÜYÜME VE GEL!$ME OLANAKLARI BA LAMINDA !RDELENMES! ... 114
7.1 Yayg%n Tip Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi ... 114
7.2 Merkezi Tip Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi... 122
7.3 Moleküler Tip Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi ... 122
7.4 A Tipi Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi ... 125
7.5 Haç Tipi Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi ... 127
7.6 Lineer Tip Yerle6im Sistemi Türkiye Örneklemesi ... 127
8. SONUÇ... 130
KAYNAKLAR... 132
EKLER ... 136
ÖZGEÇM!$... 137
v DPT Devlet Planlama Te6kilat%
AD Architectural Record
AJ Architects Journal
AR Architectural Review
vi
Sayfa
$ekil 2.1 Zinciriye Medresesi, Diyarbak%r XII. yüzy%l. Artuko ullar%na ait, aç%k avlulu
medrese tipi (Kuran, 1969) ... 13
$ekil 2.2 Ya % basan Medresesi, Niksar, 1157 Dani6mendo ullar%' na ait kapal% avlulu medrese tipi (Kuran, 1969) ... 13
$ekil 2.3 II. Bayaz%d Külliyesi Edirne, 1400 (Kortan, 1990) ... 16
$ekil 2.4 Fatih Külliyesi, !stanbul, 1470 (Ayverdi, 1953) ... 17
$ekil 2.5 Süleymaniye Külliyesi, !stanbul, 1557, Mimar Sinan (Ayverdi, 1953)... 18
$ekil 3.1 Leslie Martin'in Cambridge Üniversite kenti geli6im planlamas% (AJ, 1958-Jan) .... 26
$ekil 3.2 Cambridge üniversite kentinin i6levsel analizi (AJ, 1958-Jan)... 27
$ekil 3.3 Cambridge üniversite bölgesi genel görünümü (Mullins, 1975)... 27
$ekil 3.4 Cambridge, Churchill Koleji mimari tasar%m yar%6mas%, birinci proje. Richard Sheppard, Robson ve ortaklar%, 1959. Merkezi avlu ve çevresini gösteren perspektif (AJ, 1959) ... 28
$ekil 3.5 Cambridge, Churchill koleji mimari tasar%m yar%6mas%, birinci proje. Sheppard, Robson ve ortaklar%, 1959. (Bguwejt, 1963)... 28
$ekil 3.6 Cambridge, Churchill koleji maketi (Bguwejt, 1963) ... 28
$ekil 3.7 Cambridge, Churchill Koleji, Sheppard, Robson ve ortaklar%, (1960-1964 ) (Muthesius, 2000) ... 29
$ekil 3.8 Eichstadt Katolik Üniversitesi'nin 6ehirdeki konumu (Universites, 1992) ... 30
$ekil 3.9 Eichstadt Katolik Üniversitesi merkez kütüphane, Günter Behnisch ve ortaklar%,1987 (Universites, 1992) ... 30
$ekil 3.10 Harvard Üniversitesi (1636), Cambridge, Massachusetts, ABD (Sönmezler,1995)31 $ekil 3.11 Columbia Üniversitesi, New York, ABD. (Sönmezler,1995)... 32
$ekil 3.12 Freie Universitat, Berlin, masterplan. (Linde, 1971) ... 33
$ekil 3.13 Mimar Sinan Üniversitesi (www.msu.edu.tr) ... 33
$ekil 3.14 Picardie Üniversitesi,1993. (Techniques & Architecture, No:411) ... 34
$ekil 3.15 Picardie Üniversitesi zemin kat plan% (Techniques & Architecture, No:411)... 34
$ekil 3.16 Massachusetts Institute of Technology, Cambridge, Massachusetts, ABD. (Sönmezler,1995)... 35
$ekil 3.17 California Üniversitesi, Los Angeles kampüsü (kurulu6 1919), ABD. tasar%m: George Kelham. ... 36
$ekil 3.18 Simon Fraser Üniversitesi, Vancouver, Arthur Ericson 1965, 6ematik plan (Muthesius, 2000) ... 37
vii
$ekil 3.20 California Üniversitesi, Irvine kampusü (Sönmezler, 1995)... 38
$ekil 3.21 California Üniversitesi, Irvine kampüsü vaziyet plan% (Sönmezler, 1995) ... 38
$ekil 3.22 East Anglia Üniversitesi, Nonvich, !ngiltere. tasar%m: Denys Lasdun (1963)... 39
$ekil 3.23 Essex Üniversitesi (kurulu6 1961), Colchester, !ngiltere. (Kortan,1981) ... 40
$ekil 3.24 Ahmedabad Üniversite koleji, Ahmedabad, Gujarat, Hindistan. tasar%m: Luis Kahn40 $ekil 3.25 Ulm Üniversitesi (Kortan, 1981)... 41
$ekil 3.26 California Üniversitesi, Santa Cruz kampüsü masterplan%, John Cari Vvarnecke ve ortaklar%, 1963, CArec, 1964... 42
$ekil 5.1 Cezayir Constantine Üniversitesi ... 59
$ekil 5.2 Kompozisyonel biçim (Kortan, 1981)... 59
$ekil 5.3 Megastrüktürel biçim (Kortan, 1981)... 60
$ekil 5.4 Grup biçimi (Kortan, 1981)... 61
$ekil 5.5 Meksiko Üniversite kenti organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% ($en, 1987). 64 $ekil 5.6 Meksiko Üniversite kenti yerle6im 6emas%, Meksiko (Kortan, 1981)... 65
$ekil 5.7 Randsee Afrikaanese Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas%, Johannesburg (Linde, 1971)... 67
$ekil 5.8 Randsee Afrikaanese Üniversitesi yerle6im 6emas%, Johannesburg (Linde, 1971) ... 68
$ekil 5.9 California Üniversitesi San Diego kampüsü organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Linde, 1971)... 70
$ekil 5.10 California Üniversitesi San Diego kampüsü yerle6im 6emas% (Linde, 1971) ... 71
$ekil 5.11 Berlin Freie Üniversitesi-büyüme alan% meyvecilik bölümü organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Linde, 1971)... 73
$ekil 5.12 Berlin Freie Üniversitesi-büyüme alan% meyvecilik bölümü yerle6im 6emas%... 73
$ekil 5.13 Bochum Üniversitesi, Federal Almanya organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Kortan, 1981)... 77
$ekil 5.14 Bochum Üniversitesi yerle6im 6emas%, Federal Almanya (Kortan, 1981)... 77
$ekil 5.15 Bath Üniversitesi yerle6im 6emas% (Linde, 1971) ... 80
$ekil 5.16 Bath Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Kortan, 1981) ... 81
$ekil 5.17 Bath Üniversitesi yerle6im 6emas% ... 81
$ekil 6.1 Yayg%n tip... 105
$ekil 6.2 Merkezi tip ... 106
$ekil 6.3 Moleküler tip ... 106
$ekil 6.4 A tipi... 106
$ekil 6.5 Haç tipi ... 107
viii
$ekil 6.7 Meksiko Üniversite kenti büyüme 6emas% (Linde, 1969) ... 108
$ekil 6.8 Randse Afrikaanese Üniversitesi büyüme 6emas% (Linde, 1969)... 109
$ekil 6.9 Kaliforniya Üniversitesi San Diego kampüsü büyüme 6emas% (Linde, 1969) ... 110
$ekil 6.10 Berlin Freie Üniversitesi-büyüme alan% meyvecilik bölümü büyüme 6emas% (Linde, 1969) ... 111
$ekil 6.11 Bochum Üniversitesi büyüme 6emas% (Linde, 1969) ... 112
$ekil 6.12 Bath Üniversitesi büyüme 6emas% (Linde, 1969) ... 113
$ekil 7.1 Akdeniz Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Aru, 2002) ... 115
$ekil 7.2 Akdeniz Üniversitesi yerle6im 6emas% (Aru, 2002) ... 116
$ekil 7.3 Akdeniz Üniversitesi büyüme 6emas% ... 117
$ekil 7.4 Gaziantep Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas%, (www.gantep.edu.tr) ... 118
$ekil 7.5 Gaziantep Üniversitesi yerle6im 6emas%, (www.gantep.edu.tr)... 119
$ekil 7.6 Gaziantep Üniversitesi büyüme 6emas%... 119
$ekil 7.7 Çukurova Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (www.cu.edu.tr)120 $ekil 7.8 Çukurova Üniversitesi büyüme 6emas% ... 121
$ekil 7.9 Dokuz Eylül Üniversitesi Kaynaklar kampüsü organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Türeyen, 1999)... 122
$ekil 7.10 Dokuz Eylül Üniversitesi Kaynaklar kampüsü yerle6im 6emas% (Türeyen, 1999)123 $ekil 7.11 Dokuz Eylül Üniversitesi Kaynaklar kampüsü büyüme 6emas% ... 124
$ekil 7.12 Yüzüncü Y%l Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Aru; 2002)125 $ekil 7.13 Yüzüncü Y%l Üniversitesi yerle6im 6emas% (Aru; 2002) ... 126
$ekil 7.14 Yüzüncü Y%l Üniversitesi büyüme 6emas% ... 126
$ekil 7.15 Dumlup%nar Üniversitesi organizasyonel yap% ve birimlerinin 6emas% (Yap% dergisi; Aral%k,1995-Say%:169) ... 127
$ekil 7.16 Dumlup%nar Üniversitesi yerle6im 6emas% (Yap% dergisi; Aral%k,1995-Say%:169) 128 $ekil 7.17 Dumlup%nar Üniversitesi kampüsü büyüme 6emas% ... 129
ix
Sayfa Çizelge 4.1 Yüksekö retim kurumlar%na tahsis edilen çe6itli alanlar%n kar6%la6t%rmal% tablosu (Yüksekö retim Geli6me Plan%, 1992-2002; Türk Yüksek Ö retiminde On Y%l, 1981-1991; Comparative Studies in Costs and Resource Requirements for Universities OECD, 1971)... 47
x
Tez çal%6mama ilgi ve deste ini hiçbir zaman esirgemeyen dan%6man hocam Çi dem Polato lu’ na, bu çal%6ma sürecinde destek ve sab%rlar%ndan dolay% aileme ve i6 arkada6lar%ma, yak%n ilgi ve alakalar%ndan dolay% Tabanl%o lu Mimarl%k’ a, can%m anneme, can%m karde6im Gizem’ e ve Tülin Yekrek’ e sonsuz te6ekkürler ediyorum.
xi
Kalk%nmakta olan toplumlar%n dünyaya egemen olan toplumsal ve ekonomik de i6im sürecine dahil olma çabalar%na paralel olarak, bilime verdikleri önem günden güne artmaktad%r. Bu süreçte e itimde gerçekleri arayan, bilim üreten ve onu topluma yayan üniversitelerin, toplumsal kurumlar aras%ndaki yeri ve önemi aç%kça görülebilmektedir.
Çal%6ma kapsam%nda tüm detaylar% ile aç%klanan ça %n gerekleri ve dinamikleri, üniversitelerin kent d%6%nda yerle6ik geni6 alanlara kaymas% ve kendi kendine yeterli kampüslerin geli6mesi sürecini h%zland%rm%6t%r. Üniversite tasar%m süreci; amaçlar%n iyi belirlenmesi, yer seçimi kararlar%n%n uygun verilebilmesi, üniversitenin genel karakterinin ve büyüklü ünün saptanmas%, organizasyonel yap%s%n%n düzenlenebilmesi ve tüm bunlar arac%l% %yla mimari tasar%ma zemin olu6turacak programlar%n yap%labilmesi, tasar%m temel kararlar%n%n al%nmas% ve geli6me nitelik ve kriterlerinin belirlenmesi gibi birçok önemli a6amay% içerir. Bu a6amalar%n her biri kurulacak üniversite kampüsünün uzun bir zaman diliminde i6levini yerine getirebilmesi aç%s%ndan önem ta6%maktad%r. Pek çok ara6t%rma ve inceleme ile büyüme ve esneklik olanaklar%n%n do ru belirlenebilmesinin kampüs tasar%m%ndaki önemi ortaya konmu6tur. Bu olanaklar%n sa lanmas%, kampüse zaman içinde de i6imlere uyum sa layabilecek, uyum s%n%rlar%n%n zorlanmas% durumunda ise büyüyebilecek ve ça %n%n gereklerine cevap vererek i6levini en iyi 6ekilde sürdürebilecek bir karakter kazand%rabilecektir. Bu ba lamda üniversite tasar%m kriterleri ve yerle6im sistemleri ara6t%r%l%p, dünyadan ve Türkiye’den çe6itli kampüs uygulamalar% incelenmi6; seçilecek yerle6im sisteminin ve öngörülen tasar%m kriterlerinin, ön programlama a6amas%ndan itibaren var olan büyüme ve geli6me olanaklar%n% do rudan ya da dolayl% yollardan etkiledikleri tespit edilmi6tir. Bu çal%6ma ile topluma çok uzun vadede hizmet etmesi beklenen üniversite kampüslerinin görevlerini en iyi 6ekilde yerine getirebilmeleri için büyüme ve geli6me olanaklar%n%n ön programlama a6amas%ndan itibaren belirlenmesi ve do ru yerle6im sistemi ve tasar%m kriterleri ile desteklenmesinin kampüs tasar%m sürecindeki yeri ve önemi belirtilmeye çal%6%lm%6t%r.
Anahtar kelimeler: Kampüs tasar%m kriterleri, kampüs yerle6im sistemleri, kampüslerde büyüme geli6me ve esneklik olanaklar%
xii
The developing countries are trying to reach the same level as the world’s leading powers and are indeed trying their best to keep up with them not only on a social and economical level but also scientific. Therefore we can see the increasing importance of universities the leaders of this shift in the scientific world.
The expanding interest in the development of research has lead the universities to expand their campuses away from the citycenters and therefore develop an autosufficient unity. The development and expansion of campuses is based on an intensive study of the area they would move to as well as the design of the architectonic block considering the requirement of detailed programme of needs. This processes is crutial for developement of a university campus on the long run to achive all the desired goals. It is also proved through research and analysis that growth and flexibility are main elements of the design process. These elements actually would help the university to grow in time and still be responding required needs. For this reason university design criterias and settlement systems were analised and found out that campuses as a whole are infleuced by external and internal factors forming a flexible programme directly connected. So it is extremely important for university campuses to achive their primary goal and keep up with the ever changing world. And thus be aware of their development and expansions as well as their settlement system and design criterias.
Keywords: Campus design criterias, campus settlement system, development and expansion of campuses
1. G R
!çinde bulundu umuz yüzy%lda bilimin önemi hayat%m%z%n her evresinde kar6%la6t% %m%z bir olgudur. Sanayile6me süreci içinde h%zla yol alan devletler, sosyal durumlar%nda ve ekonomilerindeki geli6melere paralel olarak sanayi sonras% bilgi toplumu olma yolunda ilerlemektedir. Bu süreçte e itim, ö retim ve ara6t%rman%n büyük bir önemi oldu u bilinen bir gerçektir. Gerçekleri arayan, bilim üreten ve onu topluma yayan üniversitelerin, toplumsal kurumlar aras%ndaki yeri ve önemi aç%kça görülebilmektedir.
E itimin tüm a6amalar% için bütün dünya ülkeleri daha ça da6 ve verimli i6leyen bir sistem aray%6% içindedir. Üniversiteler gerek yap%lar%n%n karma6%kl% % gerekse ülke hayat%ndaki önemi ve yüksek maliyetleri nedeniyle üzerinde her aç%dan önemle durulmas% gereken bir konu hâline gelmektedir.
Ça %n gere i olarak üniversiteler, e itime giderek artan talebi kent-içindeki binalar%nda çe6itli düzenlemeler ile kar6%lamaya çal%6m%6, ancak yeterli olamayan bu çal%6malar (büyüme ve esnek planlama eksikli i), üniversitelerin kent d%6%nda yerle6mek üzere geni6 alanlara kaymas%na ve kendine yeterli kampüslerin geli6me sürecinin h%zlanmas%na neden olmu6tur.
Yeni bir üniversitenin kurulmas% uzun y%llar içinde gerçekle6en toplumsal bir olayd%r.
Üniversite tasar%m süreci; kurulacak üniversitenin amaçlar%n%n iyi belirlenmesi, yer seçimi kararlar%n%n uygun verilebilmesi, üniversitenin genel karakterinin ve büyüklü ünün saptanmas%, organizasyonel yap%s%n%n düzenlenebilmesi ve tüm bunlar arac%l% %yla mimari tasar%ma zemin olu6turacak programlar%n yap%labilmesi, tasar%m temel kararlar%n%n al%nmas% ve geli6me nitelik ve kriterlerinin belirlenmesi gibi birçok önemli a6amay% içermektedir.
Bu nitelikleri ile kampüs kavram% günümüzde üniversite e itiminin sa land% % binalar toplulu u olmas% ötesinde yeni boyutlar kazanm%6t%r. Kampüsler kullan%c%lar%n çal%6ma, beslenme, dinlenme, spor yapma, e itimsel ve kültürel etkinlikler gerçekle6tirme, sosyalle6me, bar%nma ve al%6veri6 gibi gereksinimlerinin kar6%land% % üniversite kentleri haline gelmi6lerdir.
Zaman içinde çe6itli büyüme ve de i6melere u rayacak üniversite kampüslerinin, yerle6im sisteminin seçiminde; arazinin yap%s%, teknolojinin düzeyi, iklim verileri, nüfus ve e itim türü gibi birçok faktör göz önünde bulundurulmal%d%r. Planlama a6amas%nda al%nacak kararlar do rultusunda seçimi yap%lacak yerle6im sistemi kampüsün verimi ve gelece i için son derece önemli bir konudur.
Ancak burada üzerinde önemle durulmas% gereken nokta planlama ve tasar%m karakteristiklerinin, üniversitenin kurulaca % ülkenin e itim anlay%6%, kültür yap%s% ve düzeyi, geçerli yasa ve yönetmelikler gibi birçok faktörün etkisi alt%nda oldu udur. Üniversiteler çok uzun y%llar topluma hizmet etmesi planlanan kurumlard%r ancak onlar%n sürekli bir de i6im süreci içinde olan planlama ve tasar%m karakteristiklerinin ömürleri çok k%sa olabilmektedir.
Bu nedenle, üniversite kampüs tasar%m%nda dü6ünülmesi gereken ya da kampüslerde var olmas% gereken en önemli özelliklerden biri büyüme ve esneklik olanaklar%d%r. Bu olanaklar%n sa lanmas%, kampüse zaman içinde de i6imlere uyum sa layabilecek, uyum s%n%rlar%n%n zorlanmas% durumunda da büyüyebilecek ve ça %n%n gereklerine cevap vererek i6levini en iyi 6ekilde sürdürebilecek bir karakter kazand%rabilecektir.
Bu çal%6ma kent-d%6% üniversite kampüs tasar%m ilkelerinin ve yerle6im sistemlerinin büyüme ve geli6me olanaklar% aç%s%ndan irdelenmesini amaçlamaktad%r. Üniversite kampüs tasar%m%nda dü6ünülmesi gereken ya da kampüslerde var olmas% gereken en önemli özelliklerden birinin büyüme ve esneklik olanaklar% olmas% nedeniyle; farkl% tasar%m kriterleri ve yerle6im sistemlerine sahip kampüslerde büyüme ve geli6me olanaklar%n%n ne 6ekilde yönlendirildi ini belirlemek hedeflenmi6tir.
Konuyu sistematik olarak irdelemek için büyüme ve geli6me olanaklar%n%n olu6mas%nda yönlendirici kavramlar%n ortaya konmas% gere i dü6ünülmü6tür. Bu ba lamda öncelikle üniversite kavram% ve üniversitelerin ba6lang%çtan günümüze kadar tarihsel geli6imi ana hatlar% ile incelenmektedir. Kent içi ve kent d%6% üniversite kampüslerinin olu6um 6emalar%
kampüslerin kentteki konumlar%na göre yerle6im sistemlerinin olu6umunun anla6%labilmesi aç%s%ndan örneklerle aç%klanmaya çal%6%lm%6t%r. Kent içi ve kent d%6% üniversite kampüslerinin olumlu ve olumsuz özellikleri belirtilmeye çal%6%lm%6 ve bunlar%n önlenebilmesi için neler yap%labilece i irdelenmi6tir. Ça %n gere i olarak üniversite kampüslerinde kent d%6%na yönelimin sebepleri ve sonuçlar% aç%klanm%6t%r. Büyüme ve geli6me olanaklar%n% yönlendiren kampüslerin tasar%m kriterleri, yerle6im sistemleri, fiziksel planlama süreci aç%klanm%6t%r.
Çal%6ma kapsam%nda günümüz 6artlar%n%n getirisi olarak üniversite kampüslerinin kent d%6%nda konumlanmas%n%n gere i göz önünde bulundurularak kent d%6% üniversite kampüslerinden farkl% yerle6im sistemlerine sahip, nüfus kriterlerine göre birbirine yak%n özellikler ta6%yan üniversite kampüsleri incelenmektedir. Örnek olarak seçilen 6 kampüs yerle6im sistemleri, tasar%m kriterleri ve büyüme geli6me olanaklar% aç%s%ndan irdelenmi6 ve haz%rlanan 6emalarla incelenmi6tir.
2. ÜN VERS TE KAVRAMI VE TAR HSEL GEL M
2.1 Kavram ve Tan mlar
Üniversite sözcü ü Latince universitas' tan (bütün, hep, hepsi) bat% dillerine, Frans%zca üniversite'den (toplum bütününe aç%k, bütün bilgilerin ö retildi i kurum) dilimize geçmi6tir.
Osmanl%ca külliye (küiy bütün, genel'den), Arapça cami (toplayan, içeren) ile anlam benzerli i içerir. Latince universum (evren, bütün), universal (genel), universas (topluca) kelimelerinin türevi olan üniversitas sözcü ü, ba %ms%z tüzel ki6ili e sahip ve ortak ç%karlar%
olan ki6iler toplulu u (lonca) anlam%na gelmektedir
Günümüzde üniversite sözcü ü, bünyesinde, de i6ik konularda, en yüksek seviyede ara6t%rma ve ö retimin yap%ld% % fakülte, yüksek okul ve enstitüleri bar%nd%ran, ara6t%rmac%lar%
ödüllendirme ve derecelendirme yetkisine sahip yüksekö retim kurumu anlam%ndad%r.
Üniversite sözcük anlam% ayn% zamanda binalar%, üyeleri, çal%6anlar% da içine al%r.
Üniversite kelimesinin kökeni, Frans%zca Üniversite; ortaça Latince' sinde üniversitas, yani
"topluluk" tur. Güncel kullan%mlar% ise 6öyledir;
• Yüksek düzeyde e itim, bilimsel ara6t%rma, yay%n yapan fakülte, enstitü, yüksekokul gibi ayn% rektörlü e ba l% birimlerden olu6an ö retim kurumu
• Bu tür e itim, ö retim ara6t%rma yap%lan ve üniversiteye ba l% di er bölümlerin bulundu u yap% ya da yap%lar%n tümü
• Üniversitede e itim ya da yönetimle görevli ki6ilerin tümü(Türk Dilinin Etimoloji Sözlü ü, Eyübo lu)
Fakülte sözcü ü (Mimarl%k, Mühendislik, !6letme Fakültesi gibi), bir üniversitenin belirli bir konuda e itim veren okulu anlam%ndad%r. Latince mümkün olma, yapabilecek güce sahip olma, bolluk anlamlar%nda facultas'tan (facilis); Frans%zca faculte' den okundu u gibi dilimize geçmi6tir.
Kampüs sözcü ü Latince, aç%k alan, düzlük anlam%ndaki campus' ten, Frans%zca campus' ten okundu u gibi dilimize geçmi6tir; bir üniversiteyi olu6turan binalar%n içinde bulundu u arazi (alan ve bütün yap%lar%), kent içinde veya d%6%nda bir ye6il alan içerisinde kurulmu6 akademik köy veya akademik ideallerin fiziksel planlamaya yans%mas% olarak tan%mlanmaktad%r. Yüksek ö retimde "kampüs" sözcü ünün ilk olarak, 18. yüzy%l%n ikinci yans%nda, Amerika'da Princeton Üniversitesi için kullan%ld% % tahmin edilmektedir. (Langenscheidt Latin Dictionary, 1966, bkz. Campus .; Turner, 1990)
2.2 Üniversitenin Tarihsel Geli)imi
Çe6itli 6ekillerde ve farkl% nedenlerle dünyan%n farkl% bölgelerinde farkl% kültürlerde ortaya ç%kan yüksek ö retim, de i6en ve geli6en 6artlara ba l% olarak 6ekillenmektedir. Dünyan%n baz% bölgelerinde, dini ilimler öncelik kazan%rken baz% bölgelerinde hukuk ya da mesleki e itim veren bilimler olarak geli6im göstermi6lerdir. Ancak bilinen bir gerçek 6udur ki;
günümüz ça da6 üniversiteleri yap%s%, Ortaça Avrupa’s%ndaki e itim kurumlar%n%n zaman içindeki geli6imi sonucu olu6mu6tur. Co rafi ve kültürel farklardan dolay%, üniversitenin tarih içindeki geli6imini iki ana ba6l%k alt%nda incelemek günümüz yüksek ö retim kurumlar%n%
mimarî ve sosyal anlamda de erlendirebilmek anlam%nda yararl% olacakt%r.
2.2.1 Üniversitenin dünyada geli)imi
2.2.1.1 OrtaçaA öncesinde yüksek öAretim (yunan dönemi, roma dönemi ve 6. yy üniversiteleri)
Günümüzdeki üniversite kavram% ile örtü6en ilk yap%lara Yunan Dönemi’nde rastlanmaktad%r.
Bu yap%lardan “Gymnasyon” ad% verilen devlete ait e itim kurumlar% avlular etraf%nda derslikler ve ortada spor alanlar%n%n bulundu u, halka aç%k merkezlerdir. ($uben, 1980) Yunan Dönemi’nde Gymnasyonlardan daha üst düzeyde ö retim yapan Akademiler ise devlet memuru yeti6tiren yüksek ö renim kurumlar%d%r. (Yekrek, 1999) Ortaça ’da üniversite kurulu6unu haz%rlayan tarihsel geli6im sürecinin bir parças% olan kültür birikimi ba6lang%çta Akdeniz bölgesinde yo unla6m%6 sonras%nda bu bölgede egemenlik kuran Roma
!mparatorlu u’nda kendisini göstermi6tir. Daha sonra H%ristiyanl% %n resmî din olarak kabul edilmesi ile imparatorlu un bütün bölgelerinde dinî e itim kanal% ile yay%lm%6t%r. (Aydemir, 1975) 6. yy ba6lar%nda ileride üniversite kurulu6lar%na kadar uzanacak olan dinî e itimin canlanmas% sonucu rahip yeti6tirilmesi amac% ile birçok yeni okul aç%lm%6t%r. 8. ve 9. yüzy%lda pedagojik reformlar devam etmi6tir. En tan%nm%6lar%n%n Fransa ve sonras%nda Almanya ile
!ngiltere’de kuruldu u bilinen bu okullar; kiliseler veya katedrallerin etraf%nda konumlanm%6t%r. Bu sayede H%ristiyan skolasti i, beraberinde Yunan felsefesi ve Roma Hukuku ile Avrupa’da yerle6me imkân% bulmu6tur. (Sönmezler, 2003)
2.2.1.2 OrtaçaA’ da üniversiteler
Bat%’da yayg%n olan görü6 üniversitelerin Ortaça ’da bir 6ehir örgütü olarak, feodal bir statü içinde do duklar% 6eklindedir. Haçl% Seferleri’nin yaratt% % sosyal hareketlilik ortam%nda, katedral okullar%nda ö retmen ve ö renci birikiminin artmas% nedeniyle, bir k%s%m ö retmenin
katedral d%6%nda yer kiralayarak e itimi oraya ta6%malar% sonucunda ortaya ç%km%6lard%r.
Avrupa’da günümüz Bat% üniversitesinin prototipleri say%lan ilk üniversitelerinin kurulmas%
11.yy sonlar% ile 12.yy ba6lar%na rastlamaktad%r. Birer kent unsuru olarak de erlendirilebilece imiz ilk Ortaça Avrupa üniversiteleri, bulunduklar% kentin ad% ile an%lmaktayd%. Avrupa’n%n bilinen en eski üniversiteleri (kurulu6 s%ras%yla) Bologna ve Paris üniversiteleridir. (Sönmezler, 2003) 1088 y%l%nda Bologna’da kurulan ilkokul, sivil ve askerî hukuk alan%nda büyük itibara sahip bir üniversite hâline gelmi6tir. (Aru, 2002)
Bologna Üniversitesi, meslekî ö renim görmek isteyen ö renciler taraf%ndan finanse edilmekle beraber, lâik ve pazar taleplerine duyarl% bir kurum kimli iyle ortaya ç%kmaktad%r.
(Sönmezler, 2003) 1160 y%l%nda kurulan, çekirde ini “Notre Dame Piskoposluk Okulu’nun olu6turdu u ve Katolik Kilisesi’nin finanse etti i Paris Üniversitesi’nde ise yönetim ö retmenlerin elindeydi. Ba6lang%çta dört fakülteden olu6an bu üniversitede en fazla ö renci Liberal Sanatlar (Artes Liberales) Fakültesi’nde bulunmaktayd% ve bu fakültenin ö rencileri, günümüzde do a bilimleri ve felsefe bölümlerine kar6%l%k gelen baz% disiplinler ile tan%6%yor; o zaman%n bilim dili olan Latince’ yi ö reniyorlard%. Buradan mezun olup Baccalareus (geli6mi6 ö renci) derecesi alan ö renciler, e itimlerini Roma Hukuku (facultas descretistarum) , T%p (facultas medicorum) veya ilâhiyat (facultas theologorum) disiplinlerinde sürdürebiliyorlard%.
Paris Üniversitesi’nde fakülteler özerkti ve yöneticilere onay veren, terfi i6lemlerini gerçekle6tiren ve gerekti inde onlar%n uygulamalar%na kar6% koyan meclisleri vard%.
Ba6lang%çta rektör ö renci temsilcisiydi ve tek ba6%na bütün üniversiteyi temsil etmiyordu. 13.
yy’ %n ikinci yar%s%ndan itibaren felsefe fakültesinin en yüksek konumundayd% ve 14. yy ile birlikte di er fakülteler taraf%ndan da tan%nm%6, bütün üniversitenin yöneticisi konumuna getirmi6ti. (Sönmezler, 2003) Bologna ve Paris Üniversiteleri yap%sal olarak paralellik göstermektedir. En önemli fark Paris Üniversitesi’nde fakülteler ile kolejlerin ba lan%6%d%r.
($uben, 1980) Paris Üniversitesi, kendisinden k%sa bir süre sonra kurulan Oxford (1167) ve Cambridge (1209) Üniversiteleri taraf%ndan, gerek i6leyi6 metotlar%, gerekse ö retim programlar% bak%m%ndan model al%nm%6t%r. (Sönmezler, 1995) Zaman içerisinde Oxford ve Cambridge Üniversiteleri kurulduklar% kenti birer ‘üniversite kenti’ hâline getirmi6lerdir. Bu iki üniversite ba6lang%çta sadece profesörler için konaklama imkân% sa lam%6, manast%rlarda kalanlar%n d%6%ndaki ö rencileri serbest b%rakm%6t%r. Önceleri kasaba halk%yla birlikte ikamet eden ö renciler, daha sonra binalar kiralam%6 ve birlikte konaklamaya ba6lam%6lard%r. Bu durum, 1379 y%l%nda, Oxford’da, Wykeham taraf%ndan plânlanan ve içinde profesörlerle ö rencilere birlikte konaklama olana % sa layan New College ile de i6ime u ram%6t%r. New College kurulu6unu izleyen 200 y%l süresince, çe6itli kolej fonksiyon alanlar% ve binalar%n orta
avlulu (quardrangle) bir araya geli6i bak%m%ndan, Oxford ve Cambridge’de kurulan 18 yeni koleje örnek te6kil etmi6tir. (Sönmezler, 1995)
Bilim, e itim serbestli i veya yeni fikirlerin ve bulu6lar%n o ça daki dünya görü6ü ile kar%6malar%n% ve yay%lmalar%n% engellemek amac% ile üniversite mekân%n% 6ehir mekân%ndan ay%rma endi6esi; Ortaça 'daki üniversite mimarisinde belirleyici olmu6tur. Bu fikrin sonucu olarak ba6lang%çtan beri üniversite yerle6melerinin tasar%m%; kapal%, iç avluya dönük aksiyel düzenleme seçiminin sebebini ortaya koymaktad%r.
2.2.1.3 Rönesans dönemi’ nde üniversiteler
Hümanist dünya görü6ü Avrupa’da 13. yy.’ da yay%lmaya ba6lam%6, 15. yüzy%l%n geli6iyle zirveye ula6m%6t%r. (Sönmezler, 2003) !spanya’ya kadar yay%lan Arap kültürünün de büyük ölçüde etki etti i Rönesans Hareketleri ile birlikte üniversiteler lâikle6me yönünde ad%mlar atmaya ba6lam%6t%r. ($uben, 1980) Din adam% yerine, her yönüyle geli6mi6 ‘’toplumsal insan’’
yeti6tirme amac%n%n öne geçti i üniversiteler içinde, Latince, Yunanca ve !branîce dersleri veren kolejler kurulmu6tur. Paris Üniversitesi’ne ba l% kolejlerde dahi, rönesans fikirleri serbestçe yay%l%yor ve bu kolejlerin üniversiteyi geride b%rakmas%na neden oluyordu. !talya üniversitelerinde ise bu etkiler, hümanizma fikrinin ve Rönesans hareketlerinin kabulüyle 15.yy. görülmektedir. (Aydemir, 1975) Matbaan%n icad% ile birlikte Venedik Üniversitesi kendi bünyesinde bir matbaa atölyesi kurmu6tur. Venedik’i, 1470’te Paris Üniversitesi takip etmi6, 1472’de Louvain Üniversitesi topograf okulu açm%6t%r. (Aydemir, 1975) Görüldü ü üzere, Rönesans hareketleri ve matbaa e itimin Avrupa geneline yay%lmas%n% sa larken, Hümanist dünya görü6ü de !ncil’e ba l% dünya görü6ünü geride b%rakm%6 ve Reform hareketlerinin do mas%na sebep olmu6tur. (Aydemir, 1975; Sönmezler, 2003)
!lk kurulan üniversiteler ve tarihleri 6öyledir:
!talya'da; Salerno IX. yy, Bologna 1000, Revanna 1076, Padua 1212, Piacenza 1248, Pavia 1361, Roma 1303, Perugia 1308, Piza 1343, Floransa 1349, Siena 1241, Turin 1405.
Fransa'da; Paris 1150-1170, Paris Üniversitesine ba l% en geli6mi6 kolejlerden Sorbonne 1257, Toulouse 1219, Orlean, XIII. yy, Angers, Cahors, Grenoblle, Aix-en-Provence 1405.
!ngiltere'de; Paris Üniversitesinden gelen ö retim üyeleri ve ö renciler Oxford Üniversitesini kurmu6tur. (1168). Oxford’ lu ö renciler de 1231’ de Cambridge Üniversitesini kurmu6tur.
Paris Üniversitesi gibi bu okullar da kolejler halinde geli6im göstermi6tir. Peterhouse 1248,
Michaelhouse 1324 ve Trinity Koleji XVI. yy.
!skoçya'da; St. Andrews 1410, Glascow 1451.
Orta Avrupa'da; Prag XIII. yy Cracow 1364, Viyana 1365, Heidelberg 1386, Köln 1388, Erfurt 1349, Leipzing 1409, Rostock 1419, Freiburg 1453, Tubingen 1477, Lowain 1425, Budape6te 1465, Basel 1490, !ngolstadt 1459, Upsala 1477, Kopenhag 1479 Wittenberg 1502 (Kortan, 1981).
Ba6lang%çta üniversiteler genellikle kiliseye ba l% bir çevrede yer alm%6 olup, ö renciler manast%r hayat% ya6amaktayd%lar. 14. yüzy%l sonlar%na do ru insan% temel alan dünya görü6ünü yans%tan hümanizm ak%m%n%n etkisi ve Avrupa'da Rönesans sürecinin ba6lamas% ile kilisenin toplumsal yap% ve yönetim üzerindeki gücü ve bask%s% giderek azalm%6, bunun etkisi ile e itimde ilahiyat konusunun önemi azalarak insan% ele alan tarih ve felsefe gibi konulara yönelinmi6tir. Rönesans ile birlikte bazilika plan tipine do ru bir yakla6%m görülmektedir.
(Ç%nar, 1998)
Üniversite Reform Hareketi ile kilisenin üniversite üzerindeki etkisinin azalmas%na kar6%l%k devletin etkisi artmaya ba6lam%6t%r. Buna ba l% olarak teoloji ve dini hukuk önemini kaybetmi6, kamu yöneticilerinin yeti6tirilmesi önem kazanm%6t%r. Bilginin matbaa arac%l% %yla halka ula6maya ba6lamas% zamanla dini ö retilerin tart%6%lmas%na ve ‘Reform Hareketlerinin’
do mas%na sebep olmu6tur. (Özer, 1978) 16. yy’ da ba6layan Reform Hareketleri ve dini doktrinlerin sebep te6kil etti i tart%6malar üniversitelerin geli6imini olumsuz yönde etkilemi6tir. Üniversitelerin bölgesel özerkli i, üniversitenin bulundu u bölgeye ait siyasi ve politik doktrinler ile üniversite yöneticilerinin görü6lerini benimsemesine ve böylece bu doktrinlerin merkezi olmas%na yol açm%6t%r. Özellikle Almanya’daki üniversitelerde gördü ümüz bu sonuçlar akademilerin güçlenmesine ve bilimin buralarda geli6mesine sebep olmu6tur. (Aydemir, 1975; $en, 1987) Tüm bunlar geli6irken di er yandan millî devletlerin kurulu6u, millî devletlerin Latince’ den daha fazla önem kazanmas% ve ö renimin millî kurumlar hâline dönü6ü ile bilim ve tekni in ilerlemesi yeni fakülte ve okullar%n aç%lmas%na ortam haz%rlam%6t%r. (Özer, 1978) Kontre-Reform'da ise bazilika ve manast%r 6emas%ndan uzak insan ölçülerine uygun kilise mimarisi örneklerinin hâkimiyeti görülmektedir. Ancak üniversiteler hala kentlerden ayr% olarak düzenlendikleri görülmektedir. (Ç%nar, 1998)
2.2.1.4 Ayd nlanma çaA ’ nda üniversite (17. ve 18. yüzy llarda üniversite)
17. ve 18. yüzy%lda Galileo ve Newton gibi büyük bilim adamlar%n%n yapt% % bulu6lar
Avrupa’da yeni bir dünya görü6ü do mas%na neden olmu6tur. Bu dünya görü6ü, nedenlerin ara6t%r%lmas%n%n, deneyler ile do rulanmas%n%n gerçe i ö renmenin en do ru yolu oldu udur.
17. ve 18. yüzy%lda bütün bu de i6imlerin %6% %nda Avrupa’da ve Yeni Dünya’da ya6anan bu döneme Rasyonalizm ya da Ayd%nlanma Ça % ad% verilmi6tir. 1600’ lü y%llara kadar üniversite içerisinde ara6t%rma faaliyetlerinin kurumsal bir yap%ya kavu6mam%6 olmas% nedeniyle, bilimsel geli6meler, Fibonacci, Copernicus, Kepler, Galileo ve Newton gibi üniversite d%6%ndan ara6t%rmac%lar%n bireysel çabalar%yla gerçekle6tirilmi6tir. Bu ba lamda, üniversite d%6%nda baz% bilimsel dernekler kurulmu6tur. Bu derneklerin ilk örnekleri, Roma’ da 1600 y%l%nda kurulan ‘’Academia del Lincei’’ , Floransa’da 1657 y%l%nda kurulan “Academia del Cimento”, Londra’da 1660 y%l%nda kurulan “The Royal Society of London” ve 1666 y%l%nda kurulup faaliyetlerini halen sürdüren “Academia des Sciences” olarak gösterilebilir. Bu dernekler ayn% zamanda günümüz bilim akademilerinin de temelini olu6turmaktad%rlar.
(Türeyen, 1999)
Sanayi devrimi sonras%nda bilim ve teknolojideki geli6meler, üniversite e itiminde yeni düzenlemelerin yap%lmas%na zemin haz%rlam%6, fen ve mühendislik e itimini zorunlu k%larak Avrupa’n%n birçok yerinde teknik okullar aç%lmas%na neden olmu6tur. (Sönmezler, 1995;
Türeyen, 1999) Fen ve mühendislik e itimi ancak bu geli6meler sonras%nda üniversite e itim programlar%nda yerini alm%6t%r. 1794 y%l%nda Fransa’da, ilk kez program%nda fen bilimlerine a %rl%k veren “Ecole Normale Superievre Polytechnique” kurulmu6tur. Fransa böylece 19.
yüzy%l ortalar%na kadar dünyan%n bilim merkezi haline gelmi6tir. E itimde fen bilimlerinin a %rl%kl% olarak yerini almas% ile armatör ve gezginlerden olu6an bilim adamlar% yerlerini profesyonel ara6t%rmac% ve ö retim üyelerine b%rakm%6lard%r. Bu geli6meleri izleyen y%llarda 1799’da !ngiltere’de “The Royal Institute” kurulmu6, bilgiyi yaymak, yararl% mekanik bulu6 ve geli6melerin kullan%labilir hale gelmesini kolayla6t%rmak, felsefi konferans ve deneylerle bilimin, günlük ihtiyaçlar%n kar6%lanmas%na yönelik olarak ö retilmesini sa lamak do rultusunda önemli katk%larda bulunmu6tur.
2.2.1.5 XIX. ve XX. yüzy lda üniversiteler
XIX. yüzy%lda Endüstri Devrimi ile üniversiteler de i6ime u ram%6 ve yüksek ö renime olan ilgide bir artma olmu6tur. $en (1987) bunun sebeplerini; önceden e itim hakk%na sahip olmayan gruplara ve farkl% dini gruplara e itim hakk%n%n tan%nmas%, bunun yan%nda ara6t%rmalar%n yeni bilim dallar%n% içermeye ba6lamas% olarak ifade etmektedir.
1806 y%l%nda Napoleon yönetimindeki Fransa'da bütün yüksek ö retim kurumlar%, Merkezi
!mparatorluk Üniversitesi ad% alt%nda toplanarak devletin birer organ% haline getirilmi6lerdir.
Frans%z i6gal bölgesi dâhilindeki yirmi iki Alman üniversitesi de kapat%lm%6t%r. Kapat%lan Alman üniversitelerinin ard%ndan, üniversite yetkililerinin talepleriyle Wilhelm Von Humboldt Prusya e itim sistemini yeniden organize etmek ve Berlin Üniversitesi'ni kurmakla görevlendirilmi6tir. Humboldt' un yakla6%k bir y%ll%k görev süresi içinde ortaya koydu u ilkeler, modern üniversitenin kurumsal yap%s%n%n olu6mas%ndaki en önemli a6amalardan biri olarak kabul edilmektedir. Humboldt, yüksekö retim reformunu 1809 y%l%nda haz%rlad% % 'Berlin'deki Yüksek Bilim Kurumlar%n%n iç Ve D%6 Organizasyonu Üzerine' ba6l%kl% raporuyla ortaya koymu6tur. Humboldt’ un yeni Berlin Üniversitesi'nin kurulu6 esaslar% dört ba6l%kta toplanabilir: (Aytaç, 1992)
• Bilim olarak felsefe yoluyla öAretim: Felsefe, böylece 'saf ilim fikri' kavram%yla e6 anlaml% k%l%nmaktad%r. 'Saf ilim', yani felsefe, pratik hayata yönelik, faydac%l% a yönelik, faydac%l% a hizmet eden ve uygulamal% olan ihtisasla6m%6 bir ilim dal%
de il, bütün disiplinlerin üzerine dayanmas% gereken bir ana bilimdir.
• Pratik hayattan uzak kalma: Bu ilkeye göre, ilmî faaliyet, ekmek paras% kazanmak için de il, 'yarat%c% bir zihni üretim' için olmal%d%r.
• Ara)t rma ile öAretimin (teorinin) birliAi: Üniversitelerde yap%lacak ö retim, ilmî ara6t%rmalara dayanmal%d%r
• Devlete ve kiliseye kar) baA ms z olma: Bu ilkeye göre üniversiteler, ilmî ara6t%rmalar% ve buna dayal% ö retim faaliyetlerinde devlete ve kiliseye kar6% özerk kurulu6lar olmal%d%r.
Humboldt’ un bilim, ara6t%rma, ö retme ve ö renme özgürlüklerinin modern üniversiteye kal%c% bir temel olu6turacak biçimde ortaya koymas% üniversite tarihinde bir dönüm noktas%
olu6turmaktad%r. (Aytaç, 1992)
Bu dönemde ayd%nlanma dü6üncesi Amerikan üniversitelerini de etkisi alt%na alm%6t%r. Kökeni koloniyel dönemde kurulan Püriten kilise okullar%na dayanan ve s%k% bir dinsel yap%ya sahip ilk Amerikan üniversitelerinin, ö renciyi pratik hayata haz%rlamak ve dolay%s%yla sivil toplumu biçimlendirmek amac%yla 'birlikte ya6ama ve ö renme' modelini benimsedikleri bilinmektedir. Ancak, Ayd%nlanma'n%n etkisiyle ‘laiklik ve liberalle6me’ kavramlar% Amerikan üniversitesine girmi6 ve e itimin klasik Avrupa formasyonuna uyumu gerçekle6mi6tir. Birçok yeni kolejin ve büyük özel üniversitelerin kurulmas% bu döneme rastlamaktad%r. Humboldt üniversitesinin etkisiyle, 1880 y%l%nda Baltimore’ daki Johns Hopkins Üniversitesi'nde ilk mezuniyet sonras% okul faaliyete geçmi6 ve bu 6ekilde ‘ara6t%rma üniversitesi’ ad% alt%nda yeni bir üniversite türü ortaya ç%km%6t%r.
Üniversitelerin 19.yüzy%l boyunca ya6ad%klar% önemli de i6imlerin bir ba6ka boyutu da
!ngiltere'de gerçekle6mi6tir. Oxford ve Cambridge üniversitelerinin 19.yüzy%l sonlar%na kadar uygulamaya dönük ara6t%rmalara ve teknolojiye kay%ts%z kalm%6 olmalar% dikkat çekicidir.
Ancak, ivme kazanan Sanayi Devrimi'nin artan teknolojik ihtiyaçlar%n%n bilimsel alt yap%s%n%
kurmak ve üretimin ihtiyaç duydu u yeti6mi6 insan gücünü sa lamak gere i sonucunda
!ngiltere'de üniversitelerin, Oxford ve Cambridge' in d%6%nda, iki yönden geli6mesi söz konusu olmu6tur. Bunlardan birincisi, Londra'da 1820'lerde kurulan iki kolejin 1836 y%l%nda “Londra Üniversitesi” ad% alt%nda birle6tirilmesiyle gerçekle6mi6tir, ikincisi ise, ilk örne ini 1851 y%l%nda kurulan Manchester Üniversitesi’ nin olu6turdu u, kent üniversiteleri olarak tan%mlayabilece imiz “Civics Üniversiteleri” dir. Üniversiteler ile bilim ve teknolojik geli6meler aras%ndaki ba % gerçekle6tiren bu üniversiteler, ivme kazanan sanayi devrimine paralel bir geli6me içinde 19.yüzy%l%n sonlar%na kadar ço alm%6lard%r. Di er taraftan,
!ngiltere'nin geleneksel üniversiteleri Oxford ve Cambridge, zaman içinde ayn% süreci ya6am%6lar, ancak bu süreçte özerkliklerini de kaybetmemi6lerdir. (Timur, 2000)
19. yüzy%l%n ikinci yar%s%, Bat% Dünyas%’ nda endüstri devrimini müteakip kapitalizmin h%zla geli6mesine ve Avrupa'n%n hemen hemen tümüne 6ekil veren üretim biçimi haline gelmesine tan%k olmu6tur. Üniversiteler de, ulusal birliklerin kuruldu u ve milliyetçili in yükseldi i bu evrimin bir parças% olmu6lard%r.
XIX. yüzy%lda endüstrile6me nedeni ile h%zl% bir 6ehirle6me ba6lam%6t%r. Ya6anan ekonomik geli6me ve göçler üniversitenin 6ehirde bulunmas%n% zorla6t%racak yeni ko6ullar% da beraberinde getirmi6 ve 6ehrin içinde bulunan üniversiteler aç%s%ndan büyük sorunlar olu6mu6tur. Üniversitelerin ihtiyaç duyduklar% alanlar% 6ehrin içinde elde etmeleri giderek zorla6m%6t%r. Bu durum, özellikle bu dönemde yap%lan üniversitelerin hem alan olarak küçük olmalar%na, hem de 6ehir içinde k%smi yerle6melerine ve da %lmalar%na neden olmu6tur.
(Ayd%nc%k, 1982)
XIX. yy. ba6lar%nda üniversitelerin re-organizasyonu gerçekle6tirilmi6, ara6t%rma ve e itim aras%ndaki birlik fikri ortaya ç%km%6t%r. Üniversitelerin akademik ve hiyerar6ik bünyesi devlet adamlar%n%n ve hâkim s%n%f temsilcilerinin kat%l%m% ile sa lanm%6t%r. Endüstrideki geli6imler, sosyal yap%n%n de i6imi, bilimlerin geli6mesi üniversiteleri ve özellikle de mimarisini etkilemi6tir. Bilimlerin bir arada çal%6mas%n%n gere i olarak Amerika'da ve Sovyetler Birli i'nde yeni bir e itim 6ekli geli6meye ba6lam%6t%r. (Aydemir, 1975)
“XIX. yüzy%l%n son yar%s%nda art%k tamamen Bat% Dünyas% taraf%ndan ba6% çekilen bilim, teknoloji ve üniversite e itimi dünyan%n di er geli6mekte olan ülkeleri taraf%ndan örnek al%nmaya ba6lanm%6t%r.”
“XIX yüzy%l%n sonu ve XX. yüzy%l%n ba6%ndan itibaren üniversitelerde temel ve uygulamal%
ara6t%rmalara, fen bilimlerine, mesleki e itime ve özellikle mühendislik e itimine verilen önem artm%6t%r. Üniversite, küreselle6meye ba6lay%p ayn% zamanda topluma kar6% sorumlu hale gelmi6tir. II. Dünya Sava6% sonras%, üniversite e itiminin önem kazanmas%n%n yan%nda üniversiteler, geleneksel yap%lar%n% çok a6an büyüme oranlar%, e itim programlar%n%n çe6itlenmesi ve karma6%kla6mas% ile kar6% kar6%ya kalm%6lard%r. (Sönmezler, 2003)
2.2.2 Türkiye’ de üniversitenin tarihsel geli)imi
Günümüz ça da6 üniversitelerinin tarihi her ne kadar bat% medeniyetlerindeki Orta Ça üniversite sisteminin uzant%s% olsa da, Anadolu'daki yüksek e itimin tarihini ve bu e itimin kulland% % binalar%n zaman içindeki geli6imini incelemekte yarar görülmü6tür. Bu inceleme yap%l%rken, Anadolu’daki en yayg%n yüksek e itim binalar%n%n medreseler oldu u bilindi inden, medreselerin geli6im süreci, Selçuklu Dönemi ve Osmanl% Dönemi olarak incelenerek Cumhuriyet Dönemine ula6%lacakt%r. Türklerin Anadolu'ya yerle6mesinden önce Anadolu’nun Bizans hâkimiyeti alt%nda olmas% nedeniyle Selçuklu ve Osmanl% Dönemine geçmeden Bizans Dönemi k%saca aç%klanacakt%r.
2.2.2.1 Cumhuriyet öncesi dönemde üniversiteler Bizans döneminde üniversiteler
Bizans döneminde !stanbul'da filozofi, dil bilgisi, ifade sanat% ve hukuk okutulmaktayd%.
800’lü y%llardan sonra astronomi, matematik ve f%lozofiye önem verildi i belirtilmektedir.
Bizans'ta ilk ileri e itim binas%n%n bugünkü !stanbul Üniversitesi merkez binas%n%n üzerinde bulundu u tepede 321 tarihinde, Büyük Konstantin taraf%ndan kuruldu u ve T%p ve Gramer hocalar%na baz% özel haklar tan%nd% %, 1/3/321 tarihli ferman%ndan anla6%lmaktad%r (Birsel, 1943) Bu dönemde genel olarak dinin üniversiteye egemenli inden bahsedilebilir. Sanat ve resmin yasakland% % ve 800 y%l%ndan sonra astronomi, matematik ve filozofiye önem verildi i ifade edilmektedir. 1045’te hukuk ve filozofide reform yap%lm%6 ancak giderek Bizans Dönemi huzursuzluklar% üniversiteye de s%çram%6t%r. E itim 1453 y%l%na dek sürmü6tür. ($en, 1987)
Medreselerin doAu)u ve geli)imi
Anadolu’ da medreselerin, islamiyetin ortaya ç%k%6%ndan beri dine ve ilime ait bilgilerin ö retildi i kurulu6lar olarak cumhuriyet dönemine kadar süregeldi i görülmektedir. Kuban (1969) genellikle büyük camilerin yan%nda in6a edilen bu medreselerde arapça, ilahiyat, f%k%h, islam felsefesi, tefsir, hadis ve ilm-i maani gibi dini dersler yan%nda riyaziye, t%p ve astronomi
bilgilerinin de gösterildi ini ve bu medreselere devam edenlere talebe-i ulum dendi ini belirtmektedir. Buralarda e itim alan ki6ilerin mezun olana kadar kurulu6larda ücretsiz olarak kald% %n% ve yanlar%ndaki imaretlerden yemeklerini ald%klar%n% ve mezun olduklar%nda müderris, kad%, müftü, vaiz, imam gibi din adam% olarak hayata at%ld%klar%n% eklemektedir.
(Kuban, 1969)
!slam yazarlar% genellikle, Selçuklu sultanlar% Alp Aslan ve Melik6ah’ %n (1072-1092) vezirleri Nizam ül Mülk'ü medresenin kurucusu olarak tan%mlamaktad%r. Ancak bugün, vak%fla kurulup devletten yard%m alan medreselerin bu tarihten önce de mevcut oldu u bilinmektedir. Bu nedenle Nizam ül Mülk’ ün kurucu olmay%p, da %n%k olan medrese te6kilat%n% düzenli ve sistemli bir kurulu6 haline sokan kimse oldu unu söylemek daha do ru bir ifade olacakt%r.
Medreselerin aç%k avlulu bir tip olarak ortaya ç%kt% % ve orta avlusu kubbeyle örtülü olan kapal% medreselerin, aç%k avlulu tipin bir varyant% olarak geli6ti i belli bir döneme kadar hâkim olan bir görü6tür. Ancak bu gün dört eyvanl%, ortas% kubbeyle örtülü Orta Asya evleri, kapal% medresenin Orta Asya'da geli6ip yay%ld% %n% göstermekte ve medrese ölçülerinin ve avlu boyutlar%n%n içinde bulunulan ça %n teknik imkânlar%yla bir kubbe ile örtülemeyecek kadar büyümesi sonucunda kubbenin uygulanmad% % dü6ünülmektedir. Ayr%ca iklimi s%cak ve kuru bölgelerde aç%k avlunun do al havaland%rmaya olanak sa lamas% bir tercih nedeni olu6turmaktad%r. Bunun yan%nda avlunun kare yerine dikdörtgen formda yap%m% halinde yan kanatlarda daha fazla hücre düzenlenmesi yap%labildi i görülmektedir. Kapal% avlulu geleneksel tipin Anadolu’ da tekrar ortaya ç%karak medrese, zaviye, tekke, ev gibi binalarda kullan%ld% %n% görülmektedir.
Türklerin Anadolu'ya geldi i 1071 tarihinden sonra, medreseler Anadolu'da yay%lmaya ba6lam%6t%r. En eski Selçuklu medreseleri XIII. yüzy%lda yap%lm%6lard%r. Ancak XII. yüzy%lda Anadolu'da yap%lm%6 baz% medreseler vard%r. Bunlar Artuko ullar% ($ekil 2.1) ve Dani6mento ullar%’ na ($ekil 2.2) aittir.
$ekil 2.1 Zinciriye Medresesi, Diyarbak%r XII. yüzy%l. Artuko ullar%na ait, aç%k avlulu medrese tipi (Kuran, 1969)
$ekil 2.2 Ya % basan Medresesi, Niksar, 1157 Dani6mendo ullar%' na ait kapal% avlulu medrese tipi (Kuran, 1969)
Selçuklu Medrese Mimarisi
Selçuklu medreseleri plan tiplerine göre aç%k avlulu veya kapal% avlulu olmak üzere ikiye
ayr%lmaktad%r. XIII. yy. da medreselerin d%6 kitle formu çok belirgin ve düzgün olmasa da yy.
%n ikinci yar%s%ndan sonra daha belirgin bir 6emaya sahip olmaya ba6lad% % gözlemlenmektedir. XIV yy da medreselerde beylikler taraf%ndan klasik mimariye bir yöneli6in oldu u söylenebilir. Mimar Sinan XVI yy. da medrese mimarisini bir stil haline dönü6türmü6tür. (Aydemir, 1975)
Kapal% avlulu Selçuk medreseleri birden dörde kadar eyvan say%l% olup, aç%k avlularda ise genellikle dört eyvanl% düzen görülmektedir. Malzeme olarak moloz, ta6, tu la ve kesme ta6 kullan%lm%6t%r. “ Bunlar genellikle üstü aç%k ve etraf% revakl% bir avlunun çevresinde in6a edilmi6 ö renci ön odalar%ndan ve bu avlunun bir yönünde ders okutulmaya ayr%lm%6, eyvan gibi önü aç%k ya da kapal% büyük bir dershaneden olu6mu6tur. Bu dershane ayn% zamanda mescit vazifesini de görmektedir. Avlunun ortas%nda bir havuz ve gölgelik olu6turmak amac%yla a açlar bulunmaktad%r. Ö renciler revak%n arkas%ndaki küçük odalarda birer veya iki6er ki6i olarak otururlar orada derslerini çal%6%rlar ve yatarlard%. Bu odalara revak%n alt%nda birer kap% ile girilir ve her birinin kap%s% içerisinde ayakkab% ç%karmaya ait birer küçük aral%k bulunmaktayd%. Ayr%ca içeride bir ocak ve öteberi koymaya yarayan raflar ve hücreler bulunur. Her odan%n bir veya iki penceresi vard%r ve odalar%n üzeri kubbe ile örtülmü6tür.
Medreseler genellikle tek katl%d%r. Camilere biti6ik olarak yap%lan baz% medreselerin ders okutmaya ayr%lm%6 mekânlar% bulunmaz ve dersler namaz saatleri d%6%nda camide verilir.
Büyük medreselerin ayr%ca dershaneleri bulunur. Medreselerde abdesthane avlunun bir kö6esinde ve odalardan uzak bir yerde bulunup göze çarpmaz”. (Kuran, 1969)
Osmanl%lar’ da Medrese
Selçuklu medreseleri ile Osmanl% medreseleri büyük benzerlikler göstermektedir. Osmanl%
imparatorlu u döneminde !stanbul'un fethinden sonra pek çok kilise ve manast%r medreseye dönü6türülmü6tür. Medreselerde !lahiyat, t%p, hukuk, edebiyat ve matematik okutulmaktad%r.
Beylikler ve Selçuklunun devam% olarak Osmanl%'da da medreseler aç%lm%6t%r. !lk Osmanl%
medresesi 1331 y%l%nda Orhan Gazi taraf%ndan !znik’te medrese haline getirilen bir kilisede e itime ba6lam%6t%r. Daha sonralar% Bursa, Edirne ve !stanbul'da medreseler aç%lmaya ba6lanm%6t%r. En ünlüleri; !stanbul da Fatih Külliyesi (hukuk, ilahiyat, edebiyat, riyaziye ve t%p), Sahn-i Seman, Süleymaniye Medresesi (fen ve t%p), Bursa'da Ye6il Cami Medresesi, Amasya'da Kap% A as% Medresesi, Fatih Medresesi, Edirne'de Saatli Medrese’ dir. (Aydemir, 1975)
!stanbul' un al%nmas%yla, Fatih Sultan Mehmet taraf%ndan 1453' de Fatih Külliyesi, Havariun
Kilisesi harabesi üzerine bir cami ve etraf%ndaki sekiz medrese "Sahn-i Seman" yapt%r%lm%6t%r.
Kanuni Sultan Süleyman taraf%ndan Mimar Sinan'a yapt%r%lan Süleymaniye Medresesinde ise t%p medresesi ve darü66ifa, matematik ö retimi için dört medrese ve bir darülhadis bulunmaktad%r. Böylece Fatih Medresesi Hukuk ve ilahiyat, Süleymaniye Medresesi ise Fen ve t%p bilimleri üzerine çal%6maktad%r. XVI. Yüzy%ldan sonra medrese sisteminde çökü6 ba6lam%6t%r.
!mparatorlu un çökü6 döneminde e itim de gerilemi6, Islahat ve Tanzimat devirlerinde mühendishane, harbiye, bahriye ve t%bbiye aç%lm%6t%r. ($en, 1987) Osmanl% ordular%n%n XVIII ve XIX yy.’ da Avrupa ordular% kar6%s%nda ba6ar%s%z olmas% y%llarca dini e itim çerçevesinde kalm%6 ve bilimsel geli6melere ayak uyduramam%6 olan e itim sisteminde de i6meler ba6lamas%na neden olmu6tur. Kendi devirlerinde yeterli olan ve devlet ve din adamlar%n%n yeti6mesini sa layan medreseler giderek yetersiz kalm%6lard%r. Bundan dolay% önceleri askeri e itim alan%nda ba6layan de i6me ve geli6meler II. Mahmut döneminde bütünüyle ele al%nm%6, ilkö retim zorunlu hale getirilmi6 ve yüksek okullar aç%lmaya ba6lanm%6t%r. Daha önce aç%lm%6 bulunan Mühendishane-i Bahr%-i Hümayun ve Mühendishane-i Berri-i Hümayun 'a ek olarak T%bhane-i Amire-i Cerrahhane-i Ma'mure, Mekteb-% Uium-u Harbiye ve M%z%ka-i Hümayun aç%lm%6t%r. (Aydemir, 1975) Avrupa' daki örneklerden yararlan%larak 1863' te Dar-ül-fünun aç%lm%6t%r. Sonras%nda çe6itli kereler kapat%l%p de i6ik adlarla tekrar aç%lan bu kurum, en son
!stanbul Dar-üî-fünun-u olarak aç%lm%6 ve Cumhuriyet döneminde tüzel ki6ilik kazanm%6t%r.
Ancak 1933'te yeniden düzenlenmek için tekrar kapat%lm%6t%r. ($en, 1987; Aydemir, 1975) Türkiye’de üniversite kampüslerinin tarihine bak%ld% %nda baz% külliyelerin ta6%d% % özellikler nedeniyle kent içinde konumlanm%6 kampüs kavram% ile çok benzer özellikler ta6%d%klar%
belirlenmi6tir. Bu külliyeler ta6%d%klar% önemden dolay% daha detayl% incelenecektir.
II. Bayaz%d Külliyesi
Edirne'de 1400'lerde kurulmu6 olan Bayaz%d II. Külliyesi’nin kendi içinde yeterli bir kompleks olu6turdu u söylenebilir. Kortan (1981) söz konusu kompleksin ça da6 bir üniversite kampüsünün ba6lang%ç 6emas% olarak gösterilebilinece ini ifade etmektedir.
(Kortan, 1981) ($ekil 2.3)
$ekil 2.3 II. Bayaz%d Külliyesi Edirne, 1400 (Kortan, 1990)
1) Cami 2)Hastane 3)T%p Okulu 4)Yemekhane, mutfak v.b.
Fatih Külliyesi, 1470
Simetri merkezi üzerine yerle6en cami ve etraf%ndaki külliyede, o devirdeki !slam e itim anlay%6%n%n mimari plana yans%mas% görülmektedir. !limlerin kayna % kabul edilen islam dini felsefesi, bütün medreselerin etraf%nda topland% % cami ile sembolle6tirilmi6tir. Fatih Külliyesinde ilahiyat, hukuk, edebiyat ve riyaziye okutulmakta, ayr%ca yetmi6 ko u6lu bir darü66ifada t%p dersleri verilmekteydi. O günlerdeki yap% tekni i, geleneksel yap%
malzemelerinin verdi i dar imkânlar, plan 6ekillenmesinin önemli bir etkenidir. Medreselerin içindeki e itim eylemlerine cevap veren; orta avlu ve etraf%ndaki revakl% k%s%m boyunca devam eden mahallerin ortaya ç%kard% % klasik plan çözümünün ve medrese ünitelerinin bir araya gelmesiyle ortaya ç%kan kompleksin plan olu6umunun, son derece modern ve rasyonel bir mimarinin güzel bir örne i oldu u ifade edilmektedir. ($ekil 2.4)
$ekil 2.4 Fatih Külliyesi, !stanbul, 1470 (Ayverdi, 1953)
Süleymaniye Camii ve Medresesi (Mimar Sinan, 1557)
Osmanl% tarihinin en büyük külliyesidir. Bir okul, onun yan%nda sokak ile ayr%lm%6 bulunan evvel ve sani medreseleri, bir t%p medresesi, çift avlulu bimarhane, külliyeye hizmet eden bir imaret, bir tabhane ve kervansaray, Haliç'e bakan do u yan%nda, arazi e imine uyan kademeler üzerinde bir darül hadis, bir hamam, Kanuni Sultan Süleyman ve Hürrem türbeleriyle, sosyal amaçl% büyük bir eylem merkezidir. ($ekil 2.5)
1800' lere gelinceye kadar Osmanl%lar%n e itim kurumlar%nda hiçbir geli6me görülmemi6tir.
III. Selim' den itibaren ise e itim toplum de i6mesinde rol oynayacak ba %ms%z bir etken olarak de erlendirmeye ba6lanm%6, bu tutum cumhuriyet dönemine de aktar%lm%6t%r. Böylece endüstrile6mi6 bat% toplumlar%n%n yap%s%n% oldu u gibi Türk toplumuna aktarmada e itimin tek
ba6%na rol oynayaca % san%lm%6t%r.
$ekil 2.5 Süleymaniye Külliyesi, !stanbul, 1557, Mimar Sinan (Ayverdi, 1953)
Bu dönemdeki en önemli geli6me 1863’de üniversite düzeyindeki ilk yüksek ö retim kurumu olan Darülfünun’un kurulu6udur.
• Dar-ül-fünun-u Osmani
20 $ubat 1870 günü aç%ld%. Haftada 5 gün iki6er saat e itim yap%lmaktayd%. Hikmet, edebiyat, hukuk, ulumu tabiiye ve riyaziye dersleri okutulurdu. 1872 de kapat%ld%.
• Dar-ül-fünun-u Sultani
Galatasaray Lisesinde 1874 – 1881 y%llar%nda e itime aç%k kald%. Edebiyat, fen, hukuk dersleri veriliyordu. Üç kez mezun verdikten sonra kapat%ld%.
• Dar-ül-fünun-u $ahane
$imdiki Ca alo lu Anadolu Lisesi (eski !stanbul K%z Lisesi) binas%nda e itime ba6lad%.
Ulum- u Aliye-i diniye, riyaziye ve edebiyat okutuluyordu. 1900 y%l%n%n eylül ay%nda aç%ld%. 20 – 30 ki6ilik üç 6ubesi vard%.
• !stanbul Dar-ül-fünun-u
1908'de be6 6ube olarak kuruldu. Ulumu seriye, ulumu hukukiye, ulumu t%bbiye, ulumu ebediye, funun e itimi yap%l%yordu. 1923 y%l%nda be6 fakülteye ek olarak di6çilik ve eczac%l%k fakülteleri de aç%ld%. (Ersoy, 1981)
2.2.2.2 Cumhuriyet döneminde üniversiteler
Cumhuriyetin kurulmas%ndan hemen sonra ç%kar%lan "Tevhid-i Tedrisat Kanunu" ile e itim kurumlan bütünüyle Maarif Vekâletine ba lanm%6; böylece hem da %n%kl% a bir son vermek,
hem de yabanc%lar, az%nl%klar ve dini örgütler taraf%ndan aç%lm%6 ve i6letilmekte olan okullar%
cumhuriyetin denetimi alt%na almak istenmi6tir. Ö retim birli i kanunu, ayn% zamanda, Türk e itim ve kültürünü, y%llar boyu etkilerinde bulunduran yabanc% ak%mlardan, Arap ve Acem üstünlü ünden kurtarman%n, ar%nd%rman%n da bir tedbiriydi. (Birkan, 1972).
“Türkiye'de XIX yüzy%l%n birinci yar%s%ndan bu yana, kesintili olarak bat%l% anlamda ö retim kurumlan aç%lmas% yoluna gidilmi6, özellikle Cumhuriyet devrinde devrimci kadrolar yeti6tirilmesi amac%yla medreseler kapat%larak a %rl%k bu yeni kurumlara verilmi6tir.
1950'îerden sonra sanayile6menin yan% s%ra üniversitelere gereksinim duyulmu6 ve yem üniversiteler aç%lm%6t%r. 1960'dan itibaren planl% dönemde, bu alanda ciddi çal%6malar yap%lmaktad%r. Anadolu'da baz% merkezlerde yeni üniversiteler aç%lmas% yoluna gidilmektedir.
Bu üniversiteler öncelikle; nüfus art%6% ve e itimde demokratikle6me e ilimi sonucu ortaya ç%kan ö renci talebini kar6%lamak ve bulunduklar% bölgeyi az geli6mi6likten kurtarmak görevini yüklenmi6lerdir.” (Aydemir, 1975)
Cumhuriyet dönemde bat%l% anlamda ö retim kurumlar%n%n aç%lmas% için 1933 ve 1981 y%llar%nda yap%lan reformlar etkili olmu6tur. Bu dönemlerde pek çok yeni üniversite kurulmas%n%n yan%nda, birçok e itim kurumu da yeniden organize edilmi6tir. “1933 Reformun amac%; yüksek ö retim kurumlar%ndaki e itim, ö retim ve ara6t%rma çal%6malar%n%n ça da6 bat%
ülkelerinde ki düzeye ç%kart%lmas% ve bu ülkelerde uygulanan üniversite yönetim düzeninin Türkiye'ye getirilmesi idi.”
1933 Reformunun nedenleri;
1) Dar-ül-fünun fakülte ve di er birimleri aras%nda bilimsel i6birli ini sa layacak koordinasyonun olmamas%,
2) Üniversite ö retim üyelerinin üniversite d%6%nda çal%6mas% ve bu nedenle e itim ve ö retimden uzak kalmalar%,
3) Ö retim üyelerinin kendilerini sadece verdikleri derslerden sorumlu saymalar% böylece bilimsel ara6t%rmadan uzak kalmalar% ve buna ba l% olarak yay%nlar%n azl% %,
4) Yönetici seçimlerinin kendi içlerinde olmas% dolay%s%yla sürtü6me ortam% haz%rlamas%, d%6ar%dan etkin bir denetimin olmamas%,
5) Profesörlerin atanmalar%nda ö retim üyelerinin söz sahibi olmas% ve bu nedenle d%6ar%dan gelebilecek yetenekli ki6ilere kap%lar%n kapal% olmas% olarak aç%klanabilir." ($en, 1987) Dar-ül-fünun kapat%l%p !stanbul üniversitesi olarak yeniden aç%ld%ktan sonra, 1933'te Ankara Ziraat Enstitüsü ve buna ba l% orman Fakültesi (1934), Ankara Hukuk Fakültesi (1927), Dil Tarih Co rafya Fakültesi (1935), T%p Fakültesi (1945) aç%ld%. !stanbul Teknik Üniversitesi (1944), Ankara Üniversitesi (1946) kuruldu. 1946'da ç%kar%lan kanunla fakülteler toplan%p
üniversite haline getirilmesine karar verildi. Yine ayn% kanunla üniversitelerin tan%m% ve amac%
da aç%klanm%6t%r. Üniversiteler Milli E itin Bakanl% %na ba l%yd% ve bakan bir üniversiteleraras% kurula ba6kanl%k ediyordu. Bunun d%6%nda Üniversiteler için, senato, rektör, yönetim kurulu; fakülteler için, profesörler kurulu, yönetin kurulu, dekanl%k organ%
bulunmaktayd%. Bu hükümlerin 1947 de yürürlü e girmesi ile Orta Do u Teknik Üniversitesi (1956), Erzurum Atatürk Üniversitesi (1958), Hacettepe Üniversitesi (1961), Bo aziçi Üniversitesi (1971) kurulmu6tur. Ancak ö renci say%s%ndaki art%6, ö retim elemanlar% için kadro problemleri, 1968 ö renci hareketlerinin de etkisi ile üniversiteler i6lemez hale gelmi6tir. 1973'te ç%kar%lan üniversite kanunu ile yeni bir düzenleme getirilerek “Yüksek ö retim Kurulu” ve “Üniversite Denetleme Kurulu” kuruldu. Bu kurullar “planlama, koordinasyon ve denetleme i6leri” ile u ra6%yordu. ($en, 1987)
1981 Reformu ile duyulan ara eleman ihtiyac%na cevap vermek, gereksinmelerle talepleri kar6%lamak ve daha geni6 bir kitleye e itim vermek amac% ile meslek okullar% ve Aç%k Ö retim Fakültesi aç%lm%6t%r. 1982 de yüksek ö retim kurumlar% yeniden te6kilatlanm%6, akademiler üniversitelere ba lanm%6 ya da kendileri üniversite haline dönü6türülmü6tür. ($en, 1987)
3. KENT Ç -KENT DI I ÜN VERS TELER N OLU UM EMALARI
3.1 Kent Üniversiteleri ve Üniversite Kentleri (Kampüsler)
Kent üniversiteleri ve üniversite kentleri veya kent d%6% üniversiteleri (kampüsler) birbirinden farkl% amaçlara hizmet eden kurumlar de ildir. Genel olarak bunlar% birbirinden ay%ran faktörlerin baz% fiziksel ve yap%sal özellikler oldu unu söylenebilir. “Türkiye'deki üniversiteler 1950'li y%llara kadar kent içinde yerle6iktirler. Bugün dahi kent içindeki varl%klar%n% sürdüren birçok de erli üniversiteler bulunmaktad%r. Bunun yan%nda, bir üniversiteye ba l% birçok müstakil birim (fakülte ve yüksekokullar) geli6imlerini kent içinde sürdürmektedirler. Bu birimlere ait y%pranm%6 birçok yap% yenilenmekte ve birçok birimler için arsa bulunabildi i oranda, yeni binalar yap%lmaktad%r.” (Türeyen, 1999)
Üniversitelerin 6ehir içlerinde yer almas%n%n ve iç içe dü6ünülmesinin en önemli nedeni kentin ve üniversitenin sosyal yap%lar%d%r. Bu dönemlerde kentler henüz bu kadar yo un bir yap%la6maya sahip olmad% %ndan üniversiteler ihtiyaç duyduklar% alanlar% rahatça bulabilmekte ve böylece büyüme ve geli6imlerini sürdürebilmekteydiler. (Erkman, 1990; Ayd%nc%k, 1982) Avrupa'n%n eski üniversite formlar%, 6ehrin içinden ç%km%6 ve onun strüktürünü alm%6lard%r.
$ehirle birlikte ya6ayan bu üniversitelerin, 6ehirle s%k% s%k%ya ili6ki içinde oldu u gözlemlenmektedir. “Üniversitenin 6ehir ve bölgenin ki6iler ve mekanizmalar% aras%nda kar6%l%kl% aktiviteleri bulunmaktad%r”. !ngiliz kolej üniversiteleri ise kendi içine kapal% bir ya6ama ve ö retim alan% te6kil etmektedir. (Ayd%nc%k, 1982)
Ancak, özellikle 1960'l% y%llarda Avrupa'da ve daha sonra ülkemizde, üniversitelerin yava6 yava6 kent d%6%na yöneldikleri görülmektedir. Bu yönelme Erkman’ a (1990) göre ba6l%ca üç temel nedene dayanmaktad%r;
1) Geli6menin Kent !çinde S%n%rl% Hale Gelmesi
Yeni fakülte ve yüksek okullar%n aç%lmas%yla ve ö renci say%lar%ndaki art%6la birlikte söz konusu olan büyüme ve geli6me için üniversitelerin ihtiyac%na cevap verebilecek yeni alanlara kent içinde yer bulunamamas%, üniversitelerin kent d%6%na yönelmelerinin en önemli sebeplerinden biridir.
2) !leti6im ve Ula6%m Araçlar%nda Geli6meler
Kent ile kent d%6%nda konumlanm%6 üniversite aras%ndaki ula6%m sorununun ula6%m araçlar% ve yol 6ebekelerinin geli6mesiyle; ileti6im ve haberle6me sorunlar%n%n ise geli6en teknolojik olanaklar ile çözümlenmesi aradaki mesafeden kaynaklanabilecek olumsuzluklar% ortadan kald%rm%6t%r.
3) Kampüslerin Prestij Sembolü Haline Gelmesi
Kampüslerin geni6 araziler üzerinde kurulmas% ve en son teknoloji ile donat%lm%6 6ekilde in6a edilmeye ba6lanmas%, yöneticiler taraf%ndan kampüslerin bir prestij sembolü olarak görülmesine ve te6vikine neden olmu6tur. Bu da kampüslerin do u6unda etken olmu6tur.
(Erkman, 1990)
Kent-d%6% üniversiteler, esas fonksiyonlar% olan e itim-ö retim, ara6t%rma ve uygulamay%
korumak kayd%yla, kullan%c%lar% için gerekli ya6am ko6ullar%n% (bar%nma, e lence, al%6veri6, spor, sa l%k ve rekreasyon) sa lamak görevini yerine getirmeye çal%6an, kendi kendine yeterli üniversite kentleri yani kampüslerdir. (Türeyen, 1999) “ Kampüs, 6ehirlerin günlük ya6am trafi inden geriye çekilerek do aya yak%nla6an, kendi iç komününü olu6turmaya çal%6an ve ayn% zamanda da sosyal ideallerin fiziksel planlamaya yans%d% % mikrokosm kent olarak ifade edilebilir.” (Sönmezler, 1995)
Aydemir (1975) kampüs fikrinin, Ortaça %n “Castrum” (kamplar%ndan) etkilenilerek, “bir ortak düzen üzerinde tekrarlanan üniteler ve bunlar%n geli6mesi dü6ünülerek, temel fikrin bozulmayaca % bir bütün te6kili” ve üniversitelerin o tarihlerde Amerika'da devam eden milliyetçilik, din farkl%l%klar% ve sivil sava6lar s%ras%nda kayna6t%r%c% ve uzla6t%r%c% bir etkisi olaca % dü6ünülerek Amerika Birle6ik Devletlerinde ortaya ç%kt% %n% ifade etmektedir.
Kampüslerin bugün dahi, kentlerin sa lad% % çe6itli olanaklardan yararlanma yönünden, kent-içi üniversitelere oranla baz% dezavantajlar%ndan söz edilmektedir. Üniversitelerin, toplum için var oldu u ve toplumdan soyutlanamayaca % göz önünde bulundurulursa, kent ve üniversitelerin sa lad% % ortak kullan%m alanlar%ndan kar6%l%kl% olarak yararlanabilme imkânlar%
aç%s%ndan, kent-içi üniversitelerde kent-d%6% kampüslerden daha fazla olabilmektedir.
Di er yandan, kentin sa lad% % bu ortak kullan%m alanlar%n%n tümünün kampüslerde de sa lanabilmesi için çe6itli olanaklar%n sa lanmas% gerekmektedir. Çe6itli kültür ve sanat eylemlerinin yer ald% % kültür tesisleri, al%6veri6 merkezleri, spor ve rekreasyon alanlar%, kütüphaneler, e lence yerleri bu ortak kullan%m olanaklar%ndan baz%lar%d%r. Ancak, kent ve yerle6ke aras%nda kurulacak etkin bir ula6%m sistemi ile söz konusu dezavantaj minimum düzeye indirilebilir. Gelecekte kurulacak üniversitelerin art%k kent içinde yer almalar%, bir ba6ka deyi6le, bu denli karma6%k fonksiyonlar% bar%nd%ran üniversite tesislerinin yerle6imine müsait alanlar%n kent içinde sa lanmas% mümkün görünmemektedir.
Türeyen (1999), Devlet Planlama Te6kilat%n%n bölgesel üniversitelerin yayg%nla6t%r%lmas%na ili6kin kararlar%na uygun olarak yap%m% tasarlanan üniversitelerin tümünün kampüs üniversitesi olarak geli6ti inin görüldü ünü ifade etmektedir.
Bununla birlikte, 1990'l% y%llarda gerçekle6tirilen yasal düzenlemelerle üniversite say%s%nda kayda de er bir art%6 ya6anm%6, bölge üniversitelerine ek olarak onlarca vak%f üniversitesi aç%lm%6t%r. Ba6lang%çta yeni aç%lan her iki grup için de belli birer kampüs alan% tespit ve tahsis edilememesi gerekçesi ile, bu kurumlar birbirinden kopuk, geçici kent-içi binalar%nda e itime ba6lam%6lard%r. Geçici olarak ta olsa zorunluluktan kaynaklanan bu uygulamalar kullan%c%lar%na önemli mekansal s%k%6%kl%k sorunlar% ya6atm%6t%r. Di er yandan, bunun tersine, kampüs alan%
tahsis edilerek aç%lm%6 üniversitelerin baz%lar%nda da bu alanlar gere inden fazla tutulmu6, böylesine büyük alanlar üzerinde kurulan oran d%6% tesislerin kent içi üniversitelerden daha etkin e itim ortam% olu6turup olu6turmad%klar% tart%6ma konusu olmu6tur. Tekeli' ye göre, bölgesel merkezlerde aç%lmas% kararla6t%r%lan bu yeni nesil üniversite kurma çabalar%, cumhuriyet döneminin küçük 6ehirlerde kurdu u büyük devlet fabrikalar%nda izlenen tutumun bir devam%
gibi gözükmektedir. (Tekeli, 1972) Bu fabrikalar zamanla, kurulu6 amaçlar%ndan uzakla6arak, 6ehir ve 6ehir halk%yla bütünle6mek yerine, kendi içine dönük yerle6keler durumuna gelmi6lerdir. (Türeyen, 1999)
Görülüyor ki, kent-d%6% üniversite kampüslerinin yer seçiminde gerçek ihtiyaçlardan kaynaklanan ölçütlerin göz ard% edilmemesi önemli bir konudur. Bu ölçütleri d%6sal ve içsel olmak üzere iki kategoriye ay%rmak mümkündür. D%6sal ölçütler kampüs alan%n%n yak%n çevresi ile olmas% gereken ili6kilerini düzenlemekte önemli katk%s% olan ölçütlerdir ve özetle a6a %daki 6ekilde s%ralanabilir; (Türeyen,1999)
• Kampüs alan% kentle ve kent toplumu ile ortak kullan%m alanlar%ndan maksimum yarar%n sa lanabilmesi için, yak%n bir mesafe ve ili6ki içinde konu6lanm%6 olmal%d%r.
• Kampüs ile kent aras%nda etkin bir ula6%m sisteminin kurulmu6 olmas% veya ekonomik ko6ullarla ve kolay bir 6ekilde kurulabilmesi gereklidir.
• Kampüs alan%, e itim ve ara6t%rma konular%nda i6birli i yap%lmas% gereken kurumlar ve kaynaklarla (endüstriyel kurulu6lar, etkin i6 alanlar%, do al kaynaklar v.b.) etkin ula6%m ve ileti6im kurabilecek bir konumda seçilmelidir.
• Kampüs alan%, kentsel alt yap% olanaklar%ndan (ula6%m sistemi, enerji kaynaklar%, temiz su ve kanalizasyon sistemleri, ar%tma tesisleri v.b.) maksimum yarar% sa layabilecek bir konumda olmal%d%r.
• !çsel ölçütler ise, seçilen alan%n kampüs tesislerinin konu6land%r%lmas% ve yap%m%na katk%da bulunacak arazi özelliklerini kapsar ve özetle a6a %daki 6ekilde s%ralanabilir.
• Kampüs alan% olarak seçilen arazi, üniversitenin mevcut ve gelecekteki Gereksinimlerini kar6%layacak büyüklükte ve boyutlarda olmal%d%r.
• Seçilen alan%n, jeolojik ve topografik yap%s%n%n, tesislerin ve dola6%m sisteminin etkin bir 6ekilde yerle6imine ve yap%la6mas%na olanak sa layacak özelliklere sahip olmas%
gereklidir.
• Toprak kalitesi her türlü, bitki, a aç ve nebat'%n yeti6tirilmesine uygun olmal%d%r.
• Yeralt% suyunun ekonomik ve kolay elde edilebilmesine olanak sa lamas%
gereklidir.
Üniversitelerin kentten uzakla6malar%, beraberinde, daha sonralar% fark edilen baz% olumsuz
