Dil Devrimi Sonras Ad ve Soyadlarmz

(1)

DiLDEVRİMİ SONRASıAD VE SOYADLARlMIZ

Mehmet ÖLMEZ'

O.Giriş

1923'te, islamı ağırlıklı bir devlet olan ve 19. yüzyıl sonuna değin sınırları içinde herhangi bir Türkçülük akımı göze çarpmayan Osmanlı imparatorluğununyerine yeni

Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşundan sonra, Anadolu ve

Trakya

sınırlan içerisinde hayli

yenilikler; reformlar gündeme geldi. Bunlarınbaşında 1928 yılında yarılan harf devrimi gelir. Yeni Türk devletl, kendiniDoğuya, İslamkültür çevresine çoksıkı bağlayan öğelerden birisi olanyazısistemini bir gece gibikısabir sürede tümden değiştirrniş, yazımıvekullanımı daha kolay, birtakımdüzenlemelerle(tMilat) Türkçeninyazımınadaha uygun olan alfabeyi, Latin esaslıalfabeyi kullanıma sokınuştu.Alfabedeğişikliğiylebirlikte Türkçeyegirmiş, yerleşmişArapça-Farsça kökenli sözcüklere karşıolarak, geçmişte olduğugibi bugün de şiddetli karşı çıkışlarolsa da,kapsamlıbir "tasfiye" çalışması başlatılmış,bu amaçla da bu ve diğer Işleri-yürütmeküzere önce"MaarifNezareti'rıtn yapısıiçinde birkurul oluşturulmuş, 1932yılında da bu kurul Türk Dili Tetkik Cemiyeti'ııe(T.D.T.C.) dönüştürülmüştür.Söz konusu Cemiyetizleyen yıllardabugünküadını,Türk Dil Kurumuadını (TDK) alacaktır. Dilde arılaşmaylabirlikte ad verrnede de anlaşma, yani çocuklara Türkçe kökenli veya Türkçe kökenli olduğu düşünülenadlar koyma yenilik halini aldı. Hemen hatırlanması gerekenşeyise, Türkçe adlar koymanınCurnhuriyetle, Dil Devrimiylebaşlamadığıdır.19. yy.ınsonu, 20.yy.ın başlarında"Türkçülük" akımının başlaması,Eski Türkçe dil anıtlarının BatıdaveÇarlık Rusyasında yayımlanmaya başlamasıylabirlikte bunlardan haberdar olan kimi Türkaydınlarıda adlarını Türkçeleştirmeyolunu seçmişlerdir.Bu Türkçe yapıtların başındaDesmaisons'unFransızcaya çevirdiği Şecere-i Türk'ü (sonraki'yıllariçin Dr.Rıza

Nur tarafından Osmarılıcaya yapılan çeviri)", Radloff'unhazırladığıOrhan Yamları'nı,

Kutadgu Bilig'isayabiliriz. .

Adını Türkçeleştiren Osmanlı aydınlarının başında ise toplumbilirnci Ziya Gökalp'i anabiliriz. Ancak bu akım Cumhuriyet dönemine, özellikle de 1930'lu yıllara, soyadı yasasının çıktığı yıllarakadar o denliyaygın olmamıştır. Soyadı yasasıylabirlikte, o güne

kadar kendilerini toplum içindebabalarının, dedelertnln adlarıylaveyaçeşitliunvanlarla tanıtan halkın, önadlannınyanısıra, aile adı.olarak ikincibirad

daha

seçrnelert. kullanmaları * BoğaztçlÜniversitesi TürkDlH veEdebiyatıBölümü

(2)

ıo8 MEHMETÖLMEZ

zorunlu hale geldi. Bu zorunluluk insanlarıyeni adlar arayışınaitti. İşte bu sıradadilde özleşme, anlaşma akımıgüçkazanıyordu.

Soyadı yasasına yakın birtarihte, 1934'teyayımlananvedönemiiçin önemli birbaşvuru kaynağı olanOsmanlıcadatı Türkçeye Söz Karşılıkları: Tarama Dergisitam da bu amaca hizmet edecek birçalışmaydı.Tarama Dergisi'ninkonumuzu ilgilendirenyanı isekapsamı. hazırlanışı sırasında kullanılaneskieserler ve bu eserlerinyayımlarıydı. Örneğin Aıabetü'l Hakayık için o dönemki bilinenadıyla Aybet-tü-Hakayık kullanılmışn.?BunlarmdışındaEski Anadolu Türkçesine ait çeşitli metinler, Memluk Kıpçakçasınaai! kitaplar, Oğuz Kağan destanı,Divanu Luğatu't-Turk,Orhon yazıtları sayılabilir. Yazma eserlerin dışında çeşitli

Türk dil ve lehçelerinden de, Radloffunsözlüğü aracılığıylayararlanılmıştı.Busözlüğü aynı

yıltersine birdizin,TürkçedenOsmanlıcaya indeks deizlemiştir.

Aynı yıllarda, 1934 ve i935 yıllarındaÖz TUrkAdları için çoksayıda kılavuzkitaplar çıkar. Bunlardan birisi ve en önemlisi de Beslm Atalay'ın hazırladığı Türk Büyükleriveya

Türk Adları'adlı çalışmadır. O kadar ki, bu kitap bir yıl içinde ikinci baskısmı yapmıştı, (1934 veya 1935).

Gelelim bu kılavuz kitapların niteliğine ve Içetğine. Bu kitaplarda yer alan ve Eski Türkçe ya da Türkçe olduğu düşünülen adlar, çığunlukla, Türkdilhiliminin başlangıç dönemine ait metin,yayınlarından yararhimlarakhazırlanmıştır, Buyayınlar,biraz önce de değindiğimizgibi, Radloff' ça yayımlananOrhon Yazıtları,Kutadgu Bilig çevirisi, Kıpçak sözlüklerine aitçeşitli yayınlarve o dönemekadaryayımlanmış Uygurca metinlerdir. Özel

adlar konusunda RadloffunhazırladığıUigurische Sprachdenkmiiler, bugün için çoksayıda

okuyuş hatasıiçerse de, o dönem çoksık kullanılanoirçalışmadır(yayma haz. S. Ye. Malov, Lenlngrad 1928).

Ne yazık ki bu ad seçiminde biricik eksikllei Eski Türkçe metinler için sağlam ve güvenilir metin yayımlarının olmaması oluşturmar .aktadır;önemli bir eksiklik de eski Türk tarihi konusunda sağlam çalışmaların olmaması,en azmdan Türkiye' de olmaması çeşitli kanşıklıklarayolaçmıştır.' Örneğin, MoğollarınC tzliTarihi'nde geçen bir çokMoğolcaad, Türkçe oldukları düşünülerekbu sözlüklerealınmıştır.Tabii buMoğolcametinler dedoğru okunamadığı için Moğolca adın aslından uzak, birden fazla versıyonu kişi adı olarak kuIlanıma sokulmuştur.

Dil Devrimi sonrası kullanılan adların kökenine Eski Türkçe açısından baktığımızda, sadece Türkçe kökenli adlardeğil,nereden venasıl girdiğitam tesbit edilemeyen Çince adlar da görürüz. Bu Çince adlardan birisi de ne yolla ve hangi tarihten itibaren Türkçedekişi adı olarakkuIlanıldığınıkesin olarak bilmediğimTasfunadıdır. Bilindiğigibi,.tayfunÇinceden İngilizce, Fransızcagibi Batı dillerine geçmiş, oradan diğer dillere yayılmıştır. Gerçekte tayfun adıstandart Çinceden çok Kanton lehçesine ait birsöyleyıştir, krş. İng. typhoon(ti poon), Çin.tai fung(Kanton),taifeng;Çince sözlülderdeayrıca"(harf.) büyük rüzgar" (Yun.

2 krş. ~ı -yı

.

Müelllfl:Ahmed Mahmud Yüknckl,İstanbul1334.

3 Her ne kadar Barthold'unOrıaasya Tarihi Hakkında On iki Ders adlı çalışması çoğu BatıdJlinden daha önce Türkçeye (1927)çevrümtşsede, ikihalkın. Moğolve Türkhalklannın tarıhıdaima birbirinekanştınlmtştır.

(3)

DİL DEVRİMİSONRASlAD VE SOYADLARlMIZ 109

typhön"kasırga,bortumvsözününetkıstyle)"tai-feng "agale, a typhoon" (M. s. 277,satır77), dafeng"starkerwtnd:stürmiseherWind''örnekleri ile dekarşılaşılır>.

Buadlararasındakültür tarihiaçısından ilginç özelliklertaşıyan,üç dilli adlar da bulunur. Buna tipik bir örnek olaraksuyurgal (kimi yerde soyurgal)adıörnek verilebilir. Sözcük, Çin. e! 'barrrıherzig, gütig (merhametli)' (-> Uyg.tsuy - suy) sözüne Eski Türkçe +(X)rkA- eki getirilerek önce Uyguroada eylem yapılmış (tsuyurkaM

- suyurka- 'erbarmen /acımak, merhamet etmek/'), sonra da KlasikMoğolcadaeylemden ad yapan -I ileadlaştırılmıştır:Çin.

suy, Uyg. +rka-, Mo. -I (Mo. -q- ilesoyurqatıs

Bizim burada ele alacağımizdönem ise ilk olarak runikyazılımetinlerde geçen adlar,

ikinci olarak Uygur vesonrası dönem Eski Türkçe, Orta Tütkçe metinlerde görülenadlardır. Bu adlann tesbitinde üçayrıkaynak esasalınmıştır.Bunlardan ilki, ilk ciddiçalışma olması dolayısıyla Atalay'ın çalışmasıdır. Soyadı yasasıylave Türkçe adlara ilginin artmasıyla birlikte en çokkullanılanadlarkitabınınsöz konusuçalışma olduğunu düşünüyoruz.

İkinciolarak elealdığımızsözlük ise, Türkçe adlara ilginin yenidenyoğunlaştığıdönemde yayımlanmış olması,ayncayaygınbirbasın kuruluşu.Hürriyet gazetesitarafından yayımlan mış olması dolayısıyla K.Z.Gençosman'ın sözlüğüdür,?

Çalışmaımzaesasaldığımızsözlüklerden sonuncusuysaAdviyeAysan ve SelmaTuncay'ın birliktehazırlamış olduğu sözlüktür. Sonuncusunun seçimi ise, öncekiyıllarda yayımlanan sözlüklerde yer alan kimi adlarıngerçektenkullanılıp kullanılmadığı,yani sözlüksayfaları arasında kalıp kalmadıklanydı.Busözlüğü hazırlayanlardan sayın A. Aysan ile yaptığımız görüşme,sonçalışmadaki verileringüvenilirliği konusundakigörüşümüzü pekiştirdi. Buna

göre, bu sözlüktc yer alan adlar Için, ÖSYMsınavlannabaşvuranlarınyaklaşık dört-beş yıllık listesi ile bir çok telefon rehberi tek tek eldengeçirilmiştir. DolayısıylaSuyurgal vb. gibi bir adın gerçekten kullanılıp kullanılmadığı konusundaki şüphelerimiz önemliölçüde giderilmiştir.

ı. Orhan YazıtlanndaGeçen Adlar

1.1.Kişi adları:Runik harfli metinlerde geçenkişi adlarının dışında,kimi yer adınında Dil Devrimi sonrasında kişi adı olarakkullanıma sokulduğunugörüyoruz. Runik harfli yazıtlarda,(Bilge Kağan)BK, (Kül Tigin) KT, Tunyukuk (T), Angi (O), Küli Çar (KÇ) yazıtlarında gerçekte kişi adı olatak görülen sözcükler şunlardır: bilga, bögü, bunun, anık, eldımiş, ilteriş, ışbara, istdmi; kapgan,kUltigin, tona'.BuadlardaubögU,dnik:lşbaraJi~b.frave eleimiş dışındakalan diğer adlan, bilgii, bunun/bumin, ilteriş, istemi, kapgan vekültigin adlarını 1975yılında hazırlanmışbirsözlükte, Kemal Zeki Gençosman' da (KZG) görüyoruz.

i934'te Besim Atalay'ca (B.A.)hazırlanansözlüktc ise bilgil, anik, etaımiş. ışbara, istiimi,

kültigin adlarını buluruz. Buadların Türkiye'de Kadın-Erkek Adları Sözlüğü'ne göre

4 5 6

7

Maemillan ContemporaryDicıionary,ABCKıtabevi,s.I075 b,İstanbul1986. DasneueChineslsdı-Deuisdıe Wörıerbue/ı,Beljlng 1988, s. 136b

Soyurgaladıiçinayrıcabkz.Oğuz KağanDes/am(Bang-Rahmeü)s. 40. 121.not.

'Iüsklye'dcnormalşartlarda yayınevlerininbirkitabıortalama 3000 lle 5000arasındabasmalan.ancak gazetelerin yayımladıkları kitaplarınbunun birkaçkatı olması dolayısıylagazeteyayınıolanbusözlüğüseçnk.

(4)

110 MEHMEf ÖLMEZ

"sağlama"sını yaptığımızdaiinikveişbara, dışında diğer adların bugün de kullanıldığını görürüz.

Bu adlardan en yaygın kullanılanı kültigin'dir. Ancak kültigin adı, Arap harfli Osmanlıcadanlatin harflerine geçerken olsa gerek (?), Gültekin olarak Türkçeye girmiştir

'"",",," . Burada ikiayrı yanlışlıktansöz edebiliriz: Birincisi, eğer sözcüğünilköğesiET'de

kül şeklindeokunup eski Türklerdeki kül 'ateş' kültünebağlanacaksa, söz konusu sözcük bugün de k- ileyaşadığıiçin ilk ögekülolmalıydı;' eğer sözcüğü-ö-ile kölokusaydıkbugün

gölolrnalıydı.?ikinci öğeyegelince, bu da bugün yateğinya datiğln olmalıydı, -k-ile tekin okuyuşuise tamamenyanlıştır.O halde bu adneolizmolarak yenidenkullanımasokulurken ya Kültiğin/Költiğin,ya daGültiğin/Göltiğin(--teğin) şekilleri yeğlenmeliydi.

Eski Türkçe tofia daha çok birleşik adlarda, DLT' de geçen Alp Er Tonga destanına dayanılarakAlp ve Er sözcükleri ile birlikte geçer. Bu sözcük B.Atalay'da -0-ile tonga şeklinde,KZG'da da yineaynı şekilde -0-ile ye" almıştır. Türkiye'de Kadın-Erkek Adları Sözlüğü'ndeisetungavealp-er-tungaolarak yer' erilmlştlr.I?

Bilgeadı ise hem erkek, hem dekız adı olar kkullanılmaktadır.Tabii soyadıolarak da kullanılmıyor değil.

/.2. Diğeradlar: Bu adların dışında, yazltı ırdagörülen kimi kavim adları, yeradiarı, hayvan adları, çeşitli nesne adları, soyut adl.r ve unvanlar da bugün kişi adı olarak kullanılmaktadır.Unvanlaraçabış. ilteber, tegin'tigin, yabguörnek gösterilebilir. Bunlardan çabışTürkçenin normal ses uyumuna uygun olarak çavuş şeklindegörülmektedir, tabi! bu sözün o günden bu güne Türkçedeyaşamakta( duğunudaayrıcabelirtmek gerekir. Yanlış okunan bir ad ise,yukarıdadadeğinildiğiüzere zğin(bugün Tekin)adıdır.

Soyut adlara, kavram adlarına gelince, buı .ar ataç, biidük, biifigü, adit; iidgü, iirdiim,

köiiül,ötüg, sabinç,tümiin, yağır;yalabaçsöı,:ükleridir. Bu sözcükler Türkçedesırasıyla Ataç, Bedük(çoğunluk soyadıolarak),Bengü.Bengi (-Bengisubirleşiğinde),Ediz. Edgü

(çoğunlukiasoyadıolarak), Erdem, Gönül, Yağ,ve YalavaçlYalvaç olarakkullanılır. Çeşitlinesnelerin, madenIerin ad olarak ku ...erulışına da Eski Türkçe altun,kümüş,kargu vetamir sözcükleriörnek verilebilir, tabii no·mal sesgelişimiyle Altın, Gümüş, Kargı ve Demir olarak dagörülürler. Özellikle soyadıarında -z- ile Altun.'lu örneklere rastlamak

mümkündür.

Hayvan adlarından dabôri,buka vesıgun'i.lörnekvereceğiz. Bunlar dasırasıylabugün Börü,BoğaveSığın şekillerini almıştır.

Diğerad soylu sözcüklerdenkişi adıolanla.. a ise alpagu, boyla, elttibör, kagan, yabgu gibi unvanlar; karluk, kırkız. köktürk, tabgaç, t.ıtar, türgiş, uygur gibi kavim adlarıörnek

9

ıo

iCIOokuyuşkonusundabakınızA.Temtr. 1981; ·Ö·'IUokuyuş ıçinbak. SemaBarutçu, "Kül-Tlgfnml, Köl-Tigin mi?",TürkDünyası Araştırmaları;22,Şubat1983:IOI~I04.

Sözcüğün kölokunuşu ıçınbkz,T.Banguoğlu,"Eski TürkçeBazı AdlarÜzerine, ı. Gültekln",X.Türk Dil

KurultayındaOkunanBilimselBildiriler,1963,s.1-4,Ankara 1964IOsmanhcaIçinözellikles.2); L, Bazin 1981 ve Barutçuanılan çalışma,

K,Z,G:da sözcükyanlış tanınmış vebugünküTürkçedeki "hile.düzenbazhk" anlamındakiargokullammryla

(tongaya basmakörneğinde olduğu gıbı)longaolarakyorumlanmıştır, s,205a,

(5)

DİLDEVRiM!SONRASıAD VESOYADLARlMIZ III

verilebilir. Bu adlar da sırasıylaA/pagu - Alpago - Alpagut, Boyla (I), İlıeber. Kağan, Yabgu, Karluk, Kırgız,Göktürk, Tabgaç, Tatar,TurkeşveUygur olarakkullanılmaktadır.

Bunların dışında,son olarakapa;katuh, ogul, yegiingibiakrabalık adları;ötukan, togu, taluy gibiyer, yön.coğrafya adları veyıpar, umay gibi güzelkoku, tanrı adları sayılabilir. Bunlar da sırasıylaApa - Aba,Kadın, Oğul, Yeğen, Ötüken, Doğu, Taluy - Talay, Yıpar -İpar. Umayşekillerini almıştır.

2, Uygurca Metlnlerde Geçen Adlar

Uygurca metinlerde geçenkişi adları, runik harf1i metinlerde görülenieregöre kat kat daha çoktur. Bunun nedeni de, doğalolarak Uygurcanın daha uzun süreyazı

dm

olarak

kullanılışıve bu dilden günümüze çoksayıda yazılıbelgeninulaşmış olmasıdır.Geçenyy.~ın sonu ve buyy.'ınhemenbaşında,Uygurca olarak, daha çok Kutadgu Bilig'ıt: Uygur harfli

Viyananüshası tanınmıştır.IzleyenyıllardaManichaica, UiguricaveTürkischeTurfan-Texte

dizileri ile çoksayıdaUygurca metinyayımlanmıştır. TDTC kurulanadeğingeçen süreiçinde

gerçekteTürkische Turfan-Texıedizisinden sadece 5 kitap veAnalytischer Index çıkmıştı. Eski Türkçeden ad seçimi konusunda 'Sonraki yıllarda yararlanılan kaynakların başında, önceki satırlarda adını andığımızMalov'çayayıma hazırlananRadloff'un ünlüUigurische Sprachdenkmiiler'i de (DSp) yeralıyordu. Bilindiğiüzere buyayıngünümüz biigiierine göre çoksayıda yanlış okumayıiçermektedir. DSp'in önemi ise, Budist içerikli metinlerden çok,

günlükyaşama. köle, tarla ve malalım-satımbelgelerine. kirasözleşmelerine dayanıyor olması, dolayısıyla da çok sayıda kişi adı içeriyor olmasıdır. Bu metinler çok sonra

araştırıcılarea yerıiden ele alınmışve önemli düzeltmeleryapılmştır. Ancak en son ve en

mükemmelçalışmabuyakınlarda yayımlanmışolan Sammlung Uigurischer Kontrakte adlı çalışmadır.

Uygurca metinlerde görülenyada Uygurca metinlerde geçen sözlere göre kurulan adlar

şöylece sıralanabilir:

Atalay'da yer alanlar:adın,alp, alpagu, altun,altuntaş,anuk, apatarkan,argış,arslan, artuk,arık, asığ bulmuş, başçı, bakşı, bilge, bulut, buyla,buğatekin, buğu, çıntimur, edgü Toğrul, e/almış, elci, elik, eniçiik, enuk:erdem, ertem, ertonga;gündüz, ıdıkkut, ısbara, idgü, iletmiş,ilter, inak, inal, inancu, istemi,kapağan, kaplan, karık,katuk,kavşuı, kayıntu (kayımtu yerine okuma yanlışı?),kenç, kinsün, (oku: kiiisun}, kongur, kutluk, kutluğ,

küzençik, laçin, munçuk, ögedey, önk (Önk hani Çinliler Vang Han derler!), oruk (kadın), öttinç temur, oğul, oğuz, pütüştutun, saçu, talay, tarhan. tarım, ıayşt, tekin, tosun,toğrul/ tuğrul,tülekt~mir, ugan / agan, -ulug, umay, urungu, uygur, yalvaç.

Atalay'da Önerilenler: . Ağduk'Kudsi"

A1k1t'Methu sene'

M,

arığ(ka)'Haus,hafif

Arslan'ştr' Artuç'Mızrak'

Artuğ'Ziyade'-earıuk Artuk'üstün'

Asığ'Kar, rernenü'

Atlığ 'Meşhur' Avmç(ka)'Ülfet' Balışi'Alim,aşık'

(6)

112 Baksı'Hoca'

Hasut'İmdat,muavenet'

Basutçu'Hami' --+basuıçı Baz'Emın'

Benzeş'Nazif'

Boşgut 'Şaklrt' Boşkur'Ders'~ boşgut Bölek'Hediye'-tbelek·

Buşguı "Tllmia' -)boşgut

çağ 'Şaşaa, şua'

Dayanç'Mukavemet'=tayanç Duruk'Berrak'-tturug

Ebinç'Refah'

Edgü'Adil'

Ediz (ka)'Zlkıymet' Edis'Mürtefi'-t&liz Enç'Emin, Huzur'

Ençkü'Sükün' -) ençgü

Ençu'Sükün'-tençgü

Erdem'Fazilet,HUner'

Erdemliğ'Pazrl'

Erkli 'Ksdır'-terkilg Erk'Hakimiyet, kudret'

Eningü'Fevkalade'

Eıingü'Hartkulade (oku:ertingU)'

Etit (ka)'Ali'-tMız

Eıgu'Celil' Evin'Cevber'

Evren'Pelek'

Eyinç'Refah'-e evinç

Ezgi'Ahenk'

Göndem'Mutt'-t(kündem)

lduğ'Kutst'-tıduk lnak'Gamsız

Badık'YSr'

Inanç'Nazif'

idgii'Adil.aktl.hayırlı' -eedgü

idikUl'Sahlbl devlet'

İdiz(ka)'Akl,Bülent'-ı-&Hz İdkü'Perasent'-eedgü

Imrağ 'Aşık' -ı-arnrak

İmrak(ka) 'Aşık, dost, makbul' -7arnrak

İmrek'Mergup' -earnrak lnak'Halis, dost'

inal'Em!n'

MEHMET ÖLMEZ

inanç'Emin' inangu'Mutemet'

İnçke(ka)'Nartrı' -ı-Inçge

İnel'Veli' -t

İpar 'İtrtyat,misk'-tyıpar

İrdem"Tahrtr! usul'-t(?)erdem

Kengeş 'Müşavere'

Kezik 'Cesaret,cür'et'~kezlg

Kugut'İbret' Kidgil'Ktsve, ltbas'

Kijen 'Zincir' -tkışen

Kindik'Merkez'

King'Müntehe'

Konık'Hayat' -tkonuk"misafir; konakyerı":özkonukı

"can;ruh"

Konuk'Menztl,mlhman, misafir' -7bak.konık Korkunç'Dehşetli'-tkorkunç"korku,dehşet" Koşuk'Taganru'-tkoşug

Koşuğ 'Neşfde'

KlJ)üş'Arzu'-tküsüş-kösüş(?)

Köni'Adıı, haklı'-t"dilrllst,doğru,adil"

Karlinç'Nezir'-tkörünç

Kösek'Arzu'-t"küseg(krş.küsegçf)

Kösençiğ 'Hehtşger'-tküsençlg Kb'skü'Aylne' -t"'közgu(ED 750kösgUk) Kösuş'Heves,arzu'-tkılsüş

KlJşilk'Temenru'-t '"küseg

Körilğ'Vazife'-tködüg-küdüg?

Kur(ka)'Baht,bereket' Kuvrağ'Cemear

Küliğ'Namh,şanh, şöbretlt' Kafüğ 'Meşhur,namdar'

Kündem'Mutl'

Klireğ'Mücadele'

Küsin 'Kuvvet, takat'-tküsün Mengi'Ebedı'-tbeügü - meügü Mengü 'Ebedi, muhaliet' -) beügü - mefigll Oğ/ağu 'Hoş, narın,nazik'

Ohşak 'Nazır'-)ohşağ

Okşok'Muadn. Nam'-eohşağ Okuşluğ'Fattn'--* ukuşlug Onay'Asan,makul' Orun'Cıbület,karargah'

Odak'Rica'-tötüg Oge(ka)'Akıllı,Dahi,unsur'

(7)

DiLDEVRiMiSONRASıAD VE SOYADLARIMIZ 113

Dğredik "Talım' -ı. öğrettg ôgrunç'Hoşnut,memnun' OndÜll'Akdem, Evvel' 6tütıç 'İlumas, manııat'

Patlak'Belagat'

Peduk: 'Ali. ulvl'-7bedük Pezek'Zlynet'-7bezek Pilge 'FMıl,baktm'-e-bilge Pöge'Kavl'-7böke

Sağmç 'Endişe.hasret'-7sakmç

Sezik'His.hislt' -7

Sılığ'Melth' Sı1ig(ka)'Nazif"

Sivük'Aşk.muhabbet'-esevıg Suyurkağan'Rahman'

Talay'Derya'-+ - taluy

Talı'Güzide' -t - talu Talu'Mümtaz'

TanıŞ 'Aşına; meşveret'

Tapuksak'Hürmetkgr'-7tapugsak Tayşı'Arif.hakim'

Tuzgn'Hediye'

Tümeğ'Silah'

Tümke 'Oenestz,gamsız'-) - tUmge

Tüzün 'Asil. halim'-e -tözün

Ugış'Zeka' -)-ukuş

Uguş'Müdrike'-7ukuş Ugaıı 'Aıı.kuvvetli' Ukuş'Zek;'

Uluğ'Azrm,celil, kebtr' Üge(ka)'Şöhretli'

Ok'Akıl' -eög

Uruk:'Daimi. manevi, kuvvet'-+ ilrilg

Yalavaç'Haberel,muhbrr' Yalnnk'Nur'

Yantut'Tazmlnat'· Yarluğ 'İrade' Yaşın'Berk,s~ka' Yıl 'Mısk' -tyıd

YirtinçU'Dünya'

Yolluğ'Bahuyer'

Yör/ing 'Beyaz'-tyOrUn

KZG'da gôrülenler: aba (apa!), abaka, okı, alpagu, alpagut, alp-arslan, alper, alpertunga, altuğ, ataç, atay,aydın, atlığ, atsız, baskın, bengü, berk, bilge, bilgehan. bôke, buğra, bumin, çiçek, deniz, demir, dilek, dinç, doğan, erdem, erdemli, eren, erinç, erk (erkin-erkiner), evren, ezgi, genç, gönül,gümüş, ilter, ilteriş, inal, inanç, inci, ipek,kağan, kaplan, kaya, kılıç, kıvanç, konur, (laçin), mengü, oğuz, okan, ogan, onay, omay, umay, öke

(-,>öge), özge, sasık(?), satılmış, sevig, sevinç, sevük(-,>sevig),sığın, susus, ıalay(-,>taluy),

talayhan, talu, tamu, taluy,tanık, tansık; tanuk, tapık(3), tarhanıtarkan, tapkaçi tabğaç, tavgaç, tayak, tayanç, tayşı, taysı (tayşıl), tekin (tegin!), temir, toga, toktamış, tolun (dolunay), (tongga), tugrul, tümen, töre II türe, türkeş (-,>türgiş, türgeş), tuzu» (- tözün),

uluğ,ukan(-,>ugan?), umay, uygur, üge (- öge), üstüngü(2) , ütün(?), yağıt, yağmur, yalım,

yalvaç,yarlığ, yeğen,yula.

Her iki sözlükte de maddebaşı olarak görülen adlarakısaca değInmekgerekirse, ıduk yerine ıdık;küntüzyerine (olağanses gelişImineuygun olarak) gündüz, kutluğ'un yanı sıra kutluk,küsençigyerinekütençig, tegin/tiginyerinetekin, uganyerineokanveogan,umay'ın yanı sıraomay, age .... ögeyerine öke,sasıgyerinesasık,sevig'inyanısırasevük,suvsuşyerine (?)susus, tapıgyerinetaptk, üstünkiyerineüstüngü. utunyerineütüngibiyanlış şekilleri görürüz,

Gerçekte bu sözcüklerin hepsi de Uygurcadakişi adıolarak görülmez,örneğin

zzzrzz,

aydın (Uygurcada -iiile!), bugra, küntüı,küsençig, talay - taluy gibi sözcüklerin Uygurcada ad olarakkullanıldığıgörülmez, Öte yandan Uygurcadakişi adıolarakkullanılankimi sözcükler

de Dil Devrimisonrasıad sözlüklerinde, enazındanbenimkullandıklarımda yer almaz:obıç, adak,adıg, ara(birleşikadiarda!), buçak,ineçük;aımış, sası, sasıç4 yolçı,

(8)

114 MEHMET ÖLMEZ

Bu adlardan kimisi deyabancıkökenli sözcüklerdir. örneğinAtalay'ınTürkçeolduğunu düşünerekyer verdiği adlardan önk (oku ön, doğrusuon!) Çince wang "kral, hükümdar"

sözündenbaşkabirşeyolmasagerek,krş.ShöKango s. 130. Yine bu adlardanögödey Uygur

hukuk belgelerinde geçmektedir, ancak Uyguryazıdilinin son dönemine ait olan bu metinler-de artık MoğoıCasözcükler de görülmektedir, ögödey de bunlardan biridir.ıı Yinelaçın adınındaTürkçeolupolmadığıkesin değildir. Tarım adıdabugünkübilgilerimize göreartık tdrimolarakokunmalıdır.

Dil Devrimisonrası kullanılanadlardan kimilerini

sözcük

olarak Uygurcada bulsak bile, bunlann birkısmıad olarak ancak DivanuLuğatu't-Turk,KutadğuBilig gibi İslamidönem eserlerinde veya Memluk Kıpçakkumandanlannda, sultanlarında,Altun Orda devletinde görülür.

Bu adların dışında, bir de Atalay'ca sözlüğün sonunda önerilen, kişi adı olarak kullanılabileceğibelirtilen adlarvardır.Bunlararasındada ikili şekilleri görmekolasıdır, örneğin Bahşl"Alim,aşık" veBaksı "Hoca"; Boşgut "Şaklrt". Boşkut "Ders" ve Buşgut

"Ttlmiz'';Ediz "Zikıymet", İdiz "Ali, Bülent",Eti:

nAn"

veEdis"Mürtefi"; Enç "Emin,

Huzur" veEnçu"Sükün";Ertingü "Pevkalade" veEtingü"Harikulade (oku: ertingü)"; Edgü

"Adil",Etgü"Celil" veİdgü"Adil, kil,Hayırlı",İzgi"Adil,Hayırlı,Müttaki, Salih" veİdkü "Ferasetli"; Koşuk"Taganni" veKoşuğ "Neşide"; KöjUş"Arzu" veKösüş"Heves, arzu"; Kösek "Arzu" veKöşük"Temenni";Ohşak "Nazır"veOkşak"Muadil,Nazır".Bu sözcüklerin olmasıgereken Eski Türkçe biçimleriyukarıdakilistede yeralmıştır.

Eski okumayanlışlarıdaşöylece sıralanabilir:kijen "Zincir"(Rd LI1394'te yer alan Alt., TeL., Leb., Kaça ve Uyg. (KB!) örneklerine göre) gösterilebilir. Uygurcada ve Kutadgu BiUg'de geçen-ş-'li şekil çağdaşGüneySibirTürkdillerindeki biçimlere uygun olarak oj-'li okunmuştur.'? küsüşyerine Kösüş "Heves, arzu";küsençig yerineKôsençiğ "Hahişger", Köskü "Ayine"; -d-'li küdüg veya ködüg yerineKötüğ"Vazife";

kôrünç

yerine

Kürünç

"Nazır"; ukuşlugyerine-0-ile Okuşluğ "Fatin";ögretig yerineÖğredik"Talim'', bedük yerinePedük "Ali, UM" vb.

Buadların dışındatek-tük köken olarakdiğerdillerden gelen kimi adlarıda unutmamak gerekir:baksı

<

Uyg.bahşı

<

Çin.boshi ;tayşi(B. Atalay)

<

Uyg. tayşi

<

Çin.taishi(HT

VII

Komm 2174);buyan

<

Uyg. buyan« Skr,punya (Çince biçimler için kış.Ölmez 1994, 1996).

3. Kısaca Diğer Adlann Kaynakları

Dil Devriminden sonraTürkçeyekazandırılanETadların yanı sıraETolduğu sanılanve çoğunluğuköken olarakMoğolcaolan adlardan dakısacasöz etmek gerekecek. Gerçekten de Uygurea, Eski Türkçe dönemi içerisinde anılmaklabirlikte, özellikle Uyg. sivil belgeleri runik harfli yazıtlarla karşılaştırıldığındaepey sonraki bir tarihe aittir. Orta Türkçe ve Eski Anadolu Türkçesi dönemine,MoğolYuan dönemine denk gelen belgeler de vardır.Bunlar arasındaMo. kökenliadların oranı azımsanamayacak düzeydedir. Bunlardan birisi yukanda

Uyg. adlararasındageçenÖgödey' dir. Mo.adlarınbirkısmıda MGT' denalınma adlardır.Bu

II

12

Krş.NobuoYarnedeAdOı-n

Tarama Dergisi'ndenalındığı açıkolan buörneğe aynı çalışmada yanlışlıklaRad. II yertne Rad. IV olarak yer verilmiştir, krş.TDs,843b.

(9)

DiLDEVRİMİ SONRAsıAD VE SOYADLARlMIZ llS

adlar, o dönem Haenisch'inMoğolların Gizli Tarihi metni henüz yayımlanmadığı için, çoğunlukla yanlış akıarılrnıştır. Moğolcaadlar da şöylece sıralanabilir: alangu, alanguya (KZG): Mo.alan bua

<

?alan'Karrenboden, Karrenkorb (yükarabası tabanı)' veboa'schön (güzel)' için (MNT il, 172a).13Aynı ad AA-ST'de kadın adı olarakalangoyaşeklinde 'altın geyik", erkekadıolarakdaalangu'ay.' olarak geçer. Her ikisi de Mo.alan I!ua'danolmalı,iJoa

okuyuşu içinkrş.Lessing 993a;bôrteçin - börteçine,Mo.bôrte-çinoiçin,krş.MNTbörteve çin"; cebe(BA, KZG, AA-ST) içinkrş.MNT II, 178b 'Kriegsgerat, Waffen(savaşgereci, silah)'; cengiz (BA, KZG, AA-ST) için krş. MNT II, çiiigis 114;ceren - ceylan, Poppe Mo.Muk.205aceren

01.'"

'cayran (antilope)';cuciiçinkrş.MNTii 178coçi;çağatayMo. çağaveıay,MNTii174a:ça'aday;çıdam<?Mo.çida-'können (yapabilmek, edebilmek), -(ylEbilmek' MNT ii22; eceMo.ece(n) 'Herr (bey)' için MNTil42 (ayncakrş.ETedi); kaanOMa.qa'aniçin, MNTil54lJa'an'Kaiser (imparator, hakan)';moran - müren,Mo. möreniçin, Lessing 548bmören(Halhaesçex),Muk. 147b mören ob.. 'tefigiz (more)', MNTil 112müren'F1uB, Strom (nehir;akıntı)',BTI XVI 217amuren'FluB, Meer(ırmak, deniz)';olcayıuMo.ôlceytüı"veyaöleeyİlülSiçin;olcaMo.olea'Werlsachen(değerli eşya-e ganimet)'

«

01-'fınden,kriegen (bulınak,elde etmek)' eyleminden) MNTii123;otçigitıMo. otçiginiçin, MNT Il181a;berkeMo.berke(ETberk, bek)için MNTii15 'schwer, schwerig (zor; sağlam)'için; göyükMo.güyükiçin, MNTii176a;minganMo. miiiğan '1000' için; sobuıay- subutay-sabuıay,Mo.subetay - sübegeıayMNTii181b;ıuluMo.toluyiçin, MNT

ii i83a, Muk. 350bıoluy II"," 'közgü (aepxano)', BT XVI 224atoli'Spiegel (ayna)';tulga -tolga,Mo.tulgaiçin, Muk. 354ab tulğa

MJ"

'tirek(cronö)", BT XVI 224b· 'Saule (direk, destek)';tüşimed (soyadıolarak), Mo.tüşimed'Beamter (memur)' için BT XVI 224b.

Bu adlanndışındadiğerTürk dil ve lehçelerinden de Dil Devrimisonrası(Tarama Dergisi yoluyla) çoksayıda kişi adı önerilmiş,kimi de Türkçeyegirmlştir:beybeçe, bike, süyümbike,

cora - çora, egemen, çokan,çorabatır, süyek; culduz.

Son stiz: Buçalışmanın tamamlanmasındansonraTarama Dergisi'ndeyer alan ve Dil

Devrimi sırasındaEski Uygurca kaynaklardanalınansözcükler üzerine J. P. Laut birgirişle birlikteaynntılıbir liste yayımladı.Bu önemli çalışmada bu konuda, Dil Devrimisırasında Eski Türkçe kaynaklardan nasıl yararlanıldığı konusunda birinci elden bir başvuru kaynağıdır, Bu kısa çalışmaının tamamlanmasından sonra, S. Sakaoğlu'nun yayımladığı, konuyubaşkabir boyutuyla ele alan çalışmayıgördüm. Buçalışmayada kaynaklarkısmında yerverilmiştir.Yine F.Sümer'trıTarih'te TtlrkŞahıs Adları adlı geniş malzerneye dayanan çalışması ölümünden sonra, bu yakınlarda yayımlandı (İstanbul 1999). Bol malzemeye dayanan buçalışmayayeri gelince ilerdedeğinilecektir.

13

14

15

MNT=Manghal un niuca tobca'an (Yüan-ch'ao pi-shi)içinverilen örneklerHaenısch'tn Wörterouch'urıdaki Namenliste'yiişaretetmektedir,sözcükkarşılıkjannın sayfanumarası ayrıca gösterilmemiştir.

A'Iemtr, CacaOğlu..,s. 166. W.Hetsslg,Teil II.Namenregtster126.

(10)

116 MEHMET ÖLMEZ

Kısaltmalar ve Kaynaklar

J;WL~,Müelllfi: Ahmed Mahmud YUkneki.lstanbuI1334.

F. AkçekocaÇopurcğlu, Oı Tl1rkAdları, İzmır1933(7).

R.R.Arat,vekayi,Babur'utı Hayatı,c. II, 1946 (özellfkle s. 437 vesonrası 'İndeks','Notlar'). B. Atalay,Tt/rk Büyükleri veya'TürkAdları. İstanbul1935(Ikıncı Baskı).

~"'-,Abuşka Ugarıveyaçağa/ay StJz/UğU,Ankara 1970.

.BT XVI: M. Taube,Die Mongalica der Ber/inerYurfansammlung, Berlin 19?3.

A.Aysan-S. Tuncay,Türkiye'deKadın-Erkek Adları Sözlüğü;Ankara 1993(Genişletllmlş3.Baskı).

W. Bang ve R. Rahmeti Arat,Oğuz Kağdn Destanı, İstanbul 1936: yeniden yayımlanışıiçin bkz:Makaleler Cilt: / (yayına hazırlayan:Osman Fikri Sertkaya)TKAE 65, Ankaraı987, 605-672.

T.Banguoğlu,"Eski TürkçeBazıAdlar Üzerine, I. Güllekln", X.Türk DilKurultayındaOkunan Bilimsel Bildiriler, 1963, s. 1-4, Ankara 1964.

Sema Barutçu, "Kül-Ttgtn ml,KöJ-Tigınml?",TürkDanyası sraştırmaıarı,22,Şubat1983: 101-104.

L. Bazln,"KalTegitıouKölTegin",iholia. Beitrdgezur Turkologie und Zentralasienkunde. Annemaricvon Gabain zum BO.Geburtsıagam4. Juli 19B1 hargebracht von Kolfegen, Freunden und Sehülem. Yay.K.Röhrborrı,H.W. Brands, wtesbaden 1981:1-7 (2. kezyayımiçin bak..Les Turcsde: mots. deslıoııunes.Budapeat 1994: 187·192). .

A.Caferoğlu.UygurSözlüğil, İstanbul1934.

--_._, Eski UygurTürkçesiSözlilğü,TDK 260,İstanbul1968.

G.Clauson,AııEtymologiealDictioııaryofPre-Thirıeenth-Cc .tury Turkish.Oxford1972. S.çağatay,Türk Lehçeleri Ueertne Denemeler, DTCF yay. 2:

'9, Ankara 1978. M. K.Çalık,

ra-«

Ad veSoyadı StJzlüğil, İstanbul 1991'(İ1aY'-:';U2.Baskı).

R. Dankoff-J.Kelly,CompendiumofıheTurkicDialects

m,

"~arvardUniversity 1985. Das neue Chinesisch-DeutscheWörıerbuch,Beljlng 1988.

DoktorRızaNur,TürkŞeceresi (Şecere-ıTürk),İstanbul19:i. DTS:Drevnetyurkskiy Slovar',V. M. Nadclyaevvd,Lenin''ad 1969.

W. Eberhard,"Bir Kaç EskiTürkÜnvanı Hakkında",Türk':zrilıKurumu, Belleten,c.19, 1945:319-340,

H.Eren,"AydtlErol,Şartalarta ŞiirlerleTürkülerleveTar-ltıÖrneklerleAdlanmız {genlşlettlmfş-geltştirllmtş2.baskı),

TKAEYayını,Ankara 1992",Türk DiliSayı:495Mf!1993: 216--239.

M.Ergin,Dede KorkutKitabı llİndeks-Gramer,TDK 219Ankara1963.

A. Erol,Şarkılarla ŞiirlerleTUrkiilerle ve TarihiOrnekleMAdlarımız,TKAE, Ankara 1992(genlşletlımlş~geııştidlmiş2.

baskı; eleştirisi- ıçınbak. Eren 1993).

A. von Gabaln,Aluürkısche Grammasik: Wiesbaden19743. K.Z. Gençosman.Ansiklopedik Türk isimleriSözlüğü, İstanbul1975.

E. Haenlsch,Mangf;olun niuea robca'an(Yuon-cn'aopi-shi), GeheimeGeschichıeder Manga/en, Teil II:wöneıbuclı.

Leipzig 1939.

HamltZübeylr. "TürkAdlarınaDairAraşdırma",TürkYısrdu,c. 5,1928:118-1~.

W.Helssig,Die Pasnilien undKirchetıgeschichtsschreibungder Mongolen.wıesbaden 1959. M,10. Houtsrna, Ein türkisch-arabisches Glossar,Lcıder-E.J. Bd!.1 1894.

HTVII:KlausRöhrborn,Die alttürkische Kuanzang-Biographle Yll. Nach derHaııdschriftvon Leningrad, Paris und Peking sowie nach demTranskrişıtvonA,v.Gabain.Hrsg. über. u. komm. vonK.Röhrborn. Otto Harrassowttz,

Wiesbaden1991.

A.İnan,Makalelerve incelemeler1·11,TIK,Ankara 21937 (I.cllt), 1991(II.cllt).

ş.Kutlu,TürkçeKadınve ErkekAdları,[stanbul 1987(Gentşletıımlş2.Baskı).

1. P.Laııt, "Die Uigurlsmen im TaramaDergisi(1934)", Bahşı Ogdisi: Fesrsc1ıriftfür Klaus RöhrbornanliijJlich seines 60. Geburtstags160.Doğum Yılı DolayısıylaKlausRöhrbomArmağanı.Herausgegeben von /YayrmeHazırlayan

lar: Jens Peter Laut {Mehmet Ölmez, Frelburg<İstanbul,1998: 163-230

(11)

DİL DEVRİMİ SONRASıAD VE SOYADLARIMIZ 117

F.Lesstng,Manga/ian-English Dictionary,1960, Berkeley and Los Angeles.

Macmiltan ContemporaryDicıionary,ABCKıtabevt.İstanbul1986. MNT=Mang[101un niucaıobca'an(Yuan-cö'ao pi-sh;),bak. Heentsch. G. Moravcsrk,Bywn.tinoıurcicaI-LL,LeidenlEJ. Brtll 21993.

A.Püsküllüoğlu,ÇocukAdları Sözlüğü. İstanbul1993(İlaveli5.Baskı). N. N. Poppe,Mongolsldy Slovar Mukaddimat Al-Adab. Moskva-Leningrad 1938.

M. Ölmez, "Uygurca Xuanzang-Biyografistndeki ÇinceAlıntılar",Türk DilleriAraştırmalarıa,1994: 109-143

"---, "EskiTOrkYazıtlarında Yabancı Öğeler(J)",Türk DilleriAraştırmaları5.J995: 227·229.

---_.,"Cbırıestscbe LehrıwörterinurgurıscberXuanz:ang-Blographie (II) (Uygurca Xuanzang-Biyografislndeki Çince

Alıntılar.II)",Türk DilleriAraştırmaları6, 1996: 131-166.

' ••_', "Eski TürkYazıtlarındaYabancı Öğeler(2)",Türk DilleriAraştırmaları7, 1997: 175-186.

ş.BanO Öztürk, Türkiye'deKullanılan İsimler Sözlüğü.Ankara1994.

W.Radloff.Vigurische Sprachdenkmiiler,(Hrsg. S.E. Malov)Lenlngrad1928.

L.Rasonyl, "SelçUkAdının MenşeıneDair",Türk Tarih Kurumu. Bel/eten,c. 3, 1939: 377·384.

_-r---,

"TOrk Özel AdlannmKaynakları",Türkoloji DergisiCilt: I,Sayı:I. 1964: 71·101 .

•• -v-,Tarih'te Türklük,TKAE, Ankara1971,

K. Röhrbom,Vigurisches Wörterbuch,Spraclımaterialder vorislamischenıurkischenTeae aus Zentra1asien.Lteferungen

I·S. Wlesbaden 1977·1994. '

S.Sakaoğlu.''Türkçede Soyadlan",Atatiirk Üniversitesi • Edebiyat FaktiltesiAraştırmaDergisi. AlunetCaferoğluOzel .Sayısı. Sayıii,Erzurum (Ankara) 1979: 375-421.

ShöKango;:;Shögano, Masahtro, "Chlnese Loan Words In Ufghur'',Studies on the InnerAsiatıLanguagesII, 1986: 124-, 156

TDAK,OsmanlıcadanTürkçeye CepKılavuzu. İstanbul1935. TDK,Türkçe Sözlük,ı. Baskı, İstanbul ı945.

TDK,Türkçe Sözlük,Yenı Baskı,Ankara 1988.

TOK,TürkfedenOsmanlıcayaCepKılavuzu, İstanbul1935.

TDTC.OsmanlıcadanTürkçeye SözKarşılıkları:Tarama Dergisi,cilt:2,İstanbul1934. T. Tekin, AGrammar of Ork1uJnTurkle.IndianaUnıversityPublc., Bloomlngton 1968.

----.OrhonYazıtiarı.TOK540. Ankara 1988.

--'-, Tunyukukyazıtl.TDAD5,Ankara 1994.

A.Temlr,KırşehirEmiri CacaOğluNur El-Din'in1272TariiiliArapça-MoğolcaVakfiyesi,TIKAnkara 1959.

-r-r-,"TürkçeKül-TJglnveMcğofcaOtçlginAdlanOzerine".Şholia.Beltriige zur Turkologie und Zentralasienkunde. /i:ı::

Amıemarievon Gabain zum 80.Gebunsıagam4. Juli 1981 dargebraeht von Kollegen,Freundetıund Schiilem.Yay_ K.Rôhrborn, H. W. Brands, Wlesbaden 1981: 194-200.

____O.MoğollarmGizli Tarihi-I Tercüme,TIKAnkara 21986.

N,Yanıada.Sammlung uigurischer Kontrakse,2. T.Mcrıyasu.J.Oda.H.Umernura,P.Zleme.Osaka1993.

P.Zleme. "Materlalicn zumuıgurtschenOnomasttcon I",TDAY-B1977,71-86. Ankara 1978 . . _---, "Materlallen mm ulgurlschen Onomastlcon II",TDAY-B1978-/979. 81·94, Ankara 1981 . . _-',"Materlılılenzum utgurischen Onomasucon III",TDAY-B/984, 267·283, Ankara 1987.

(12)

Guest Editor: Günay KUT

,

..

-... ';'i

.

. ,

": ;~ ~,~, \):!~.~MEMOı\~~~""::;:,

,

_{':tj~GtHjjmn.O:"}

~

.),")

~.~5~ ?HA.~ııtA.~A"~i~f,'<":

"J

t,~~:,:l,

"IL,

Published at the Department of Near Eastem Languages and Civilizations Harvard University