İnsan ve Toprak

(1)

TOPRAK, UYGARLIK VE YAŞAM

SOIL, CIVILIZATION AND LIFE

Günay ERPULa_{, Selen DEVİREN SAYGIN}a_{, Donald GABRIELS}b,c

a_{Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü, 06110, Dışkapı, Ankara.} b_{Gent University, Department of Soil Management, Coupure Links 653, B 9000 Ghent, Belgium.}

c_{UNESCO Chair on Eremology, Ghent University, Coupure Links 653, B 9000 Ghent, Belgium.}

([email protected])

70. Türkiye Jeoloji Kurultayı 10-14 Nisan 2017

ODTÜ Kültür ve Kongre Merkezi Ankara

(2)

Şanlı-büyük uygarlıklar yaşamlarını idame

ettikleri topraklarının bozulmasını önlemekte

başarısız oldukları için çökmüştür.

Çağdaş dünya aynı yazgıdan mustariptir.

"Great civilizations have fallen because they failed to prevent the degradation of the soils on which they were founded. The

modern world could suffer the same fate”.

Source: M. C. Scholes, R. J. Scholes. Dust Unto Dust. Science, 2013; 342 (6158): 565 DOI: 10.1126/science.1244579

(3)

İn

sa

n

v

e

To

p

ra

k

İnsanoğlu günümüzden yaklaşık 100 Bin yıl önce ortaya çıktığı ve Afrika’dan Kızıldeniz’i geçerek Arap

yarımadasına, oradan da tüm dünyaya yayıldığı düşünülmektedir.

(4)

İn

sa

n

v

e

To

p

ra

k

İnsanın tarihsel gelişimi arazi ile olan ilişkisine ışık

tutmaktadır. Ateşin bulunmasıyla birlikte, daha soğuk iklimlere göç edebilen insanoğlu, toprak ve su

kaynaklarını artan nüfus baskısıyla yoğun bir şekilde kullanmaya başlamışlardır.

(5)

Mezopotamya

iki nehir arasındaki ülke

-10,000 – 9000 yıl önce (8000 BC - 7000 BC), arpa ve

buğday tarımı kuzey Mezopotamya’da (şu anda Irak’ın kuzey bölgeleri) başlamıştır.

Verimli Hilal

(6)

Anadolu Uygarlıkları

Çatalhöyük 1958 yılında James Mellaart tarafından keşfedilmiş ve ilk kazılar 1961-1963 yılları arasında yapılmıştır; insanlık tarihinin ilk yerleşim yeri olarak kabul edilmektedir (7500 BC). Yapılan kazılarda toplam 13 yapı katı ortaya çıkarılmıştır.

(7)

Çatalhöyük’de nüfusun 5000 – 7000 olduğu tahmin edilmektedir.

(8)

Çatalhöyük’deki Arkeolojik çalışmalar ve incelemeler sonucu aşağıdaki bulgular tespit edilmiştir:

• Ormanların tahrip edilmesi

• Geniş çaplı yakmalar (arazi açmaları?)

• Erozyon (koruyucu toprak örtüsünün yok edilmesi) • Büyük ölçekli aşırı otlatma (hayvancılık)

(9)

Romalılar Dönemi

(10)

Romalılar Dönemi

Akdeniz bölgesinde orman açmaları: iklim değişikliğinin tarihçesi (orman örtüsü ılıman

nemli ikliminden kurak iklime geçiş)

T h e d e cl in e o f th e R o m a n E m p ir e i s a st o ry o f d e fo re st a ti o n , so il e x h a u st io n a n d e ro si o n ,” w ro te a u th o r M r. G . V . Ja cks . “F ro m S p a in t o P a le st in e t h e re a re n o fo re st s le ft o n t h e M e d it e rr a n e a n l it to ra l, t h e r e g io n i s p ro n o u n ce d ly a ri d i n st e a d o f h a vi n g t h e m ild h u m id ch a ra ct e r o f fo re st -cl a d l a n d , a n d m o st o f it s fo rm e r b o u n te o u sl y r ich t o p -so il is ly in g a t th e b o tt o m o f th e se a .”

(11)

Romalılar Dönemi

Akdeniz bölgesinde orman açmaları: toprak fonksiyonları ve ekosistem hizmetlerinin

bozulması ve erozyonun tarihçesi

(12)

Romalılar Dönemi

Ilıman nemli iklim kuşağı orman örtüsü altında oluşan derin zengin üst topraklar, şu anda

Akdeniz’in tabanında yatmaktadır!

(13)

O s m a n lı İ m p a ra to rl u ğ u T o p ra k K a z a n ım la rı (1 3 0 0 – 1 6 8 3 )

(14)

Osmanlı Dönemi

Roma dönemi geniş çaplı arazi/toprak bozmaları sonucu Osmanlı arazilerinin çoğunluğu çöl ve

kurak iklim bozkırlarını içeriyordu! R

e m e m b e r a t th is ju n ct u re t h a t E u ro p e m o st ly h a s te m p e ra te cl im a te a n d p ro p e r a g ri cu lt u ra l la n d s w h e re a s m o st o f th e ce n tr a l O to m a n la n d s co n si st o f d e se rt s a n d a ri d st e p p e s.

(15)

Osmanlı Dönemi

H a tt a A n a d o lu ’d a a ra zi le ri n b ü yü k b ir kı sm ı e n g e b e li b o zkı rl a rd a n o lu ş m a kt a yd ı ve a ş ır ı b o zu lm u ş a ra zi le rd e t o p ra ğ a b a ğ lı e ko n o m ik ü re ti m i liş ki le ri sü rd ü rü le b ili r d e ğ ild i. E v e n t h e m a jo ri ty o f A n a to lia n l a n d s c a p e is a ri d a n d la rg e ly r u g g e d s te p p e . W e a k e n e d la n d /s o il d e g ra d a ti o n in a g ri c u lt u re h a d a ls o d e c lin e d i ts p o w e r.

(16)

Source: Oldeman, Hakkeling, and Sombroek 1991.

GLASOD (1991) (Global Assessment of Human-induced Soil Degradation) İnsan kaynaklı toprak bozulmasının küresel değerlendirmesi

(17)

İnsan kaynaklı çölleşmeye duyarlı alanlar

(Source: USDA-NRCS 1999.)

(18)

Ekosistem hizmetleri durumu indeksi, GLADIS

So u rc e: N ac h te rg ae le et a l. 2 0 1 0 .

Veraset

(19)

(20)

(21)

• UNCCD (United Nations Convention to Combat Desertification)

• UNFCCC (United Nations Framework-Convention to Climate Change)

• UNCBD ( United Nations Convention on Biological Diversity)

• UNCCD (BM Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi)

• UNFCCC (BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi)

• UNCBD ( BM Biyoçeşitlilik Sözleşmesi)

(22)

Sürdürülebilir Gelişme Hedefleri (SDGs)

ve

2015 sonrası gündemi

Sustainable Development Goals (SDGs)

and

(23)

Belirlenen 17 hedeften, 4 tanesi topraklarla ilgili hedefleri içermektedir

[2] 0 - AÇLIK, [3] SAĞLIKLI OLMAK VE REFAH, [12] SORUMLU TÜKETİM

VE ÜRETİM, [15] KARASAL YAŞAM

(24)

B M ’n in S ü r d ü r ü le b il ir K a lk ın m a iç in 2 0 3 0 G ü n d e m i

“karasal ekosistemleri korumak, yenilemek ve sürdürülebilir kullanımını teşvik etmek,

ormanları sürdürülebilir yönetmek, çölleşmeyle mücadele etmek ve arazinin bozulmasını

durdurmak ve tersine çevirmek ve biyolojik çeşitlilik kaybını durdurmak”

Hedef 15.3

2030’a değin, çölleşme ile mücadele, bozulmuş arazi ve toprakların restore-edilmesi ve arazi bozulmasının

dengelenmesi amaçlanmaktadır. [çölleşme, kuraklık ve taşkınlardan etkilenen arazileri] (L D N : L a n d D e g ra d a ti o n N e u tra l W o rl d )

(25)

UNCCD

CBD

İklim Değişikliği

Biyoçeşitlilik

Çölleşme

IPCC SPI IPBES

Gıda Güvenliği

Küresel Toprak Ortaklığı

(26)

Gıdalarımızın %95’i topraklardan sağlanmaktadır

(27)

Toprak

fonksiyonları

Topraklar yeryüzünde yaşamı mümkün kılan ekosistem hizmetlerini sunar

(28)

Toprak

(29)

Toprak

ekosistem hizmetleri

(30)

(31)

(32)

Toprak Bozulmasının Nedenleri

1. Ormanların yok edilmesi 2. Nüfus artışı

3. Şehirleşme

4. Kirlenme ve Atık Dökümleri 5. İklim Değişikliği

6. Sürdürülemez Toprak Yönetim Uygulamaları

(33)

Toprak Bozulmasının Çeşitleri

1. Erozyon

2. Organik Madde Kaybı 3. Besin Dengesizliği 4. Asitleşme 5. Tuzluluk (Sodyumlaşma) 6. Kirlenme 7. Biyoçeşitlilik kaybı 8. Mühürleme 9. Sıkışma 10.Geçirimsizlik ve su basmaları

(34)

Toprak Bozulmasının Çeşitleri

1. Erozyon (+)

2. Organik Madde Kaybı (+) 3. Besin Dengesizliği 4. Asitleşme (+) 5. Tuzluluk (Sodyumlaşma) 6. Kirlenme (+) 7. Biyoçeşitlilik kaybı (+) 8. Mühürleme (+) 9. Sıkışma 10.Geçirimsizlik ve su basmaları

(35)

Toprak Bozulmasının Sonuçları

1. Su Kıtlığı (+) 2. Gıda ve Besin Yetmezliği 3. Hızlı İklim Değişikliği 4. Sefalet ve Sosyal Güvensizlik 5. Göç (+) 6. Ekosistem Hizmetleri Kaybı

(36)

Toprak Bozulmasının Sonuçları

1. Su Kıtlığı 2. Gıda ve Besin Yetmezliği (+) 3. Hızlı İklim Değişikliği 4. Sefalet ve Sosyal Güvensizlik (+) 5. Göç 6. Ekosistem Hizmetleri Kaybı (+)

(37)

Toprak Bozulmasının Sonuçları

1. Su Kıtlığı, 2. Gıda ve Besin Yetmezliği, 3. Hızlı İklim Değişikliği (+), 4. Sefalet ve Sosyal Güvensizlik, 5.

(38)

Çözüm:

Sürdürülebilir Toprak Yönetimi

1. Kurumsal kapsayıcı toprak yönetimi

2. Sürdürülebilir toprak yönetimi yatırımlarının geliştirilmesi

3. Yasal toprak koruma ve farkındalık artırma

4. Toprak Bilgi Sistemlerinin tesisi 5. Topraklar hakkında kapasite

geliştirme ve yayım

hizmetlerinin güçlendirilmesi 6. Toprak bozulmalarının

durdurulması

7. Bozulmuş toprakların ıslah

(39)

Çözüm:

Sürdürülebilir Toprak Yönetimi

1. Toprak koşullarının incelenmesi ve değerlendirilmesi

2. Toprak organik maddesinin artırılması

3. Bitkisel örtü ile toprağın korunması

4. Toprak besin elementlerinin bilgece kullanılması

5. Azaltılmış toprak işleme 6. Nöbetleşe ekim

7. Erozyonun azaltılması / önlenmesi 8. Uygun atık yönetimi

(40)