Maçka Palas'ın tarihi yazıldı

PAZAR, 11 Temmuz 1999

Hurrıye

s.

kitap

İstanbul'un en görkemli binalarından olan Maçka Palas 77. yaşını bir kitapla kutluyor

Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği Taha Toros Arşivi

O 6 A 1 0 0 6

Vincenzo Caivano

demiryollarında mühendis olarak çalışan bir İtalyan'dır. Maçka Palas'ı O yaptırmıştır. Cephesini ünlü Italyan mimar Guilio Mongeri çizmiştir. Daha önce yerinde Sultan

Abdülmecit'in torunu Münire Sultan’ın sarayı bulunan Maçka Palas, 1922'de, konaklardan büyük apartmanlara geçiş döneminin ünlü binalarından biri olarak,

Teşvikiye'nin göbeğine ihtişamla kurulur.

İnşaat biter bitmez suyu, elektriği, havagazı, kaloriferi bağlanmış ve İtalya'dan asansörleri getirtilmiştir. Oysa apartmanlarda kalorifer ve asansöre o yıllarda ender rastlanır. Bu şık asansörler ile Mösyö Caivano'nun başı yıllar sonra derde girecektir. 1950'lerde belediye asansörler çok eski olduğu için tamir edilmesini isteyecek, Caivano da "benim ruhsatım var" diye karşı çıkacak, dava beş yıl sürecek ve Caviano kaybedecektir. Bu arada kiracılar merdivenleri yürüyerek çıkmak zorunda kalır.

Pek bonkör olmamakla taranan Caivano zamanında Maçka Palas, bakımlı, pırıl pırıl ve son derece düzenli idare edilen bir

apartmandır. Tertemiz mermer merdivenlerde kırmızı halılar serilidir. 4. kapıdaki maun telefon kulübesi evinde telefonu

bulunmayan kiracılara hizmet verir. Telefonsuz kiracılar, kış aylarında kapıcı tarafmdan çağrıldıklarında üşümeden 4 kapının altından geçişi sağlayan koridordan geçerek telefona gelirler.

Mösyö Caivano, her sabah kapıcılarla apartmanı dolaşır; kontrol eder ve talimatlarını verir; pencereden tramvaym yeşil renkli 2. mevki vagonunu gördüğünde, içeriye karışma "Catterina, la bella, la bella beluta" (Catterina, güzeller güzeli) diye seslenir...

Maçka Palas'ta kiralar nispeten düşüktür. Bunun bir nedeni de Selami ve Kazım Çene kardeşlerin binanın hemen yakınında

yaptırdıkları apartmandır. Maçka Palas'tan bu yeni binaya çok geçen olur. Mösyö Caivano, kiracılarını kaybetmemek için kiraları düşürür. Örneğin 4. kapı 3 numarada oturan Çobangil Ailesi'nin 50 lira olan kirası önce 45 liraya, sonra 40 liraya, en sonunda da 37,5 liraya kadar iner!

1. kapı 2 numarada oturan Alman Vegerhof ailesi, savaş nedeniyle Almanya'ya gidince, Vincenzo Caivano boşalan daireye talip olan yeni kiracıyı, Vegerhoflar döndüklerinde daireyi boşaltmaları kaydıyla Maçka Palas'a kabul eder.

Vincenzo Caviano

Nitekim Vegerhof Ailesi Türkiye'ye döndüğünde eski evlerinde oturur. 1934 yılındaki büyük Teşvikiye yangını sonrası pek çok aile Maçka Palas'ın bodrumundaki boş odalara yerleştirilir. Bu ailelerden bazıları zaman içinde binada boşalan dairelere taşınırlar.

Karısı öldükten sonra Vincenzo Caivano, yaz kış aynı siyah kostüm, beyaz gömlek, siyah kravat, siyah ayakkabı ve siyah melon şapkayı giyer. Karısının odasını aynen muhafaza ederek; sabahlığım, terliğini son durdukları yerde bırakır. Yatağın üzerine yaklaşık 30 kadar eski çerçeve içersinde karısının aynı pozdaki fotoğrafını koyar. Kendisi de bu odada branda bir yatakta yatar.

L

SYEN HANIM NASIL

ATILDI

Maçka Palas'ın ilk kiracılarının çocukları gençliğe adım atmış; iş sahibi olmuştur. O ilk dönemin çocukları içinde bir yaşındayken Maçka Palas'a gelip 62 yılını orada geçiren Berrin Gönül, Ergun ve Erdoğan Hasman, Naz Yergök, Coşkun Bekdik ve Billy Warrington gibi isimler vardır. Çocuklar Mösyö Caivano'nun koyduğu saatlerde kapıcı nezaretinde bahçede oyunlar oynarlar. Bu oyunlara o sıralar Galatarasay'da orta 1. sınıfa devam eden Turgay Şeren katılınca çocuklarda bir futbol merakıdır başlar. Turgay Şeren, kaleye hep Berrin Gönül'ü koyar. İlk sahası Maçka Palas'm bahçesi olan Berlin Panteri Turgay Şeren'in ağabeyi atlet Oğuz Şeren de Maçka Paİas sakini sporculardandır.

Beyaz Rus, emekli albay Gorodetzky’nin işlettiği beton tenis kortunda, kendisinin yetiştirdiği ve senelerce Türkiye ve Balkan Tenis

Şampiyonu olan kızı Mila başta olmak üzere, Maçka Palas'm gençleri ve civardaki tenis meraklıları epey raket sallarlar. Gençlerin bir eğlencesi de iki gruba ayrılıp; Maçka Palasla yarandaki Başarı Apartmara'nm önünde durarak, bir misinanın ucuna bağladıkları kağıt parayı, "para buldum" diye sevinip yerden almak için eğilecek talihliyi (!) beklemektir.

Yıllar geçtikçe büyük aileler vefatlarla küçülür; bazı kiracılar çıkar; yenileri gelir ve zaman Maçka Palas'ta durmadan akar.

Bu kiracılar arasında kimler yoktur ki... Biri, Şair-i Âzam Abdülhâk Hamit Tarhan ve eşi Lüsyen Hanım'dır. Hamit'in 1852'de başlayan hayatı 1937 yılında Maçka Palas'ta son bulur. Şairin vefatmdan sonra Lüsyen Hanım bir süre daha Maçka Palas'ta oturur. Balkonda mayo ile güneşlenmeyi pek sevmektedir. Apartmanın gençleri de (Bugün için bile cüretkar bir mayo ile) güneşlenen Lüsyen Haram'ı seyretmeyi pek sevmektedirler. Gençler

balkonlardan içeri girmez olunca, anne-babaları Vincenzo Caivano'ya şikayette bulunurlar. Mösyö, Lüsyen hanımı uyanr. Lüsyen hanım uyarılara rağmen güneş banyosu keyfine devam edince de apartmandan çıkarılır.

Maçka Palas'ta yaşanan önemli olaylardan biri de Safiye Erol’un dairesindeki "salı seansları"dır. Nezihe Araz, Sofi Huri, Samiha Ayverdi ve Safiye Hanım, Nihad Sami Banarlı ile birlikte beşli bir grup kurarak yaklaşık iki yıl süre ile Mesnevi'nin 1. cildini tercüme ederler.

Maçka Palas'tan 1940'larda yükselen notalar ise Türk Müzik Tarihi'nin önemli bir çiftine aittir: Refik ve Fahire Fersan...

tarihi yazıldı

"Bir kente, onun toprağına, taşına sahip olmanın vazgeçilmez iki koşulu vardır" diyor Mimar Ali Esad Göksel: İmar planlarını haksız ve ani sermaye biriktirme imkanlarını içerir olmaktan çıkarmak ve "neye sahip olduğunu" iyi bilmek... Kaleme aldığı kitap, İkincisini anlatmayı deniyor. "Bir Sadakat Hikayesi..." admı taşıyan kitap, İstanbul Teşvikiye'de 1922'den günümüze, oradan da yeni yüz, hatta bin yıla uzanan Maçka Palas'ı anlatıyor. Maçka Palas, bir dönemin en önemli mekânı ve tanığı. Dört kapılı ve dört kapı numaralı görkemli binanın aslında kendisi tarih: Kerime Nadir kitaplarını orada yazdı; Abdülhâk Hamit tutkulu aşkı Lüsyen hanımla orada kavga edip, son nefesini orada verdi; Celal Bayar orada oğluna yatıya geldi; Mesnevi'nin birinci cildi onun dairelerinden birinde tercüme edildi; Japon'undan Rus'una, İtalyan'mdan Rum'una pek çok milletten insan orada yaşayıp izlerini bıraktı... Kendi kuralları, kendi kültürü olan büyükçe bir mahalle gibiydi Maçka Palas. Peki neden Mimar Ali Esad Göksel bu binaya sadakatini kanıtlamak istedi? "20. Yüzyıl'ın başından beri İstanbul'un en önemli adreslerinden birisi Maçka Palas'tı. Çoğu zaman, Abdülhâk Hamit'in de yaptığı gibi, adres olarak sadece bu binayı bildirmek

yetiyordu. Böyle bir adres

şimdi önemli bir değişim yaşıyor. Bu hem adresin kentle olan ilişkisi için önem taşıyor hem de adresin kendisi için." Göksel, 15 yıl süreyle mimarlık ofisinin yeraldığı -ve ayrıldıktan sonra da uzunca bir süre önünden geçemediği- Maçka Palas ve sahipleri Caivano'lar hakkında bir dergiye yazdığı yazıya o denli olumlu tepki almış ki, bu konuyu daha detaylı olarak ele almayı düşünmekten kendini alıkoyamamış. Gayet iyi yapmış; ortaya harika bir "sadakat kitabı" çıkmış. Maçka Palas'm bina olarak tarihini, tanık olduğu dönemi, sakinlerini ve onların hikâyelerini biraraya getirmiş. Körfezbank'ın sporsorluğunda çıkan kitap, Mübeccel Kıray'la yapılan bir söyleşiyle başlıyor. Ali Esad Göksel ve İhsan Bilgin'in katıldığı bu söyleşide, "nostalji duymanın anlamı yok" diyor Kıray. Orhan Pamuk'un Cevdet Bey ve Oğullan adlı kitabınm Maçka Palas'ta geçen bir bölümü de kitaptaki yerini almış. Afife Batur'un binanın mimarı Mongeri; İhsan Bilgin'in binayla ilgili yazılan da... Aynca eski fotoğraflar, belgeler (Mesela 2. Abdülhamit'in Teşvikiye Mahallesi'nde Osmanlı elifine ihsan ettiği arazilerin sınır ve miktarlannı gösteren, 1884 tarihli harita, Maçka Palas'ın muhasebe kayıtlan, Lüsyen Hanım ve Abdülhâk Hamit'in Maçka Palas antetli mektuplan...) de görülmeye değer. İçinde yıllarca yaşayan ünlü ünsüz sakinlerini sessizce uğurlayan ve artık Armani ve Gucci mağazalan ile Körfezbank'a evsahipliği yapan Maçka Palas'ın, "yeni bir sahife açtığım" yazıyor son söz olarak Göksel. Peki önceki sahifelerde neler vardı? Onlan da anlatıyor...

Kitabın yazarı Mimar Ali Esad Göksel

K

Apartman sakinlerinden Lulu Brentoviç Warrington, 14-15 yaşlarmdayken geceliği üç kuruşa aşk romanlan kiralar. Bir gün elinde Kerime Nadir'in Hıçkmk romanıyla eve dönerken asansörde karşılaştığı haram kendisine "Evladım bu kitabı nereden aldın?" diye sorar. O da okumayı çok sevdiğini, Kerime Nadir'e bayıldığını, üç kuruşa kiraladığını anlatır. Bunun üzerine karşı komşusu olan hanım Lulu'ya bir daha Kerime Nadir'in kitaplarını almamasını, kendisinin vereceğini söyleyerek evine davet eder. O Kerime Nadir'den başkası değildir. 1940'lardan itibaren Devlet Deniz Yollan Muhasebe Müdürü Nadir Arzak'ın kızı olarak Maçka Palas'ta

Mösyö Caviano, sert karekteri ve iyi idareciliği sayesinde Maçka Palas'ı zamanının en beğenilen apartmanlarından biri haline getirmişti. Ünlü apartman, kendine ait kuralları, kültürü olan bir mahalle

gibiydi. Ancak, bir dönemin tanığı görkemli bina da zamana direnemeyenler arasında yerini alacaktı; yıllarca süren

"satılıyor" dedikoduları, 1994'te gerçekleşti. Son kiracılardan Rom Margulies'in kitapta yeralan "M açka Palas'ta bir oda" şiiri, bu vahayı

kaybedenlerin bir sözcüsü gibi şimdi...

yaşamış, yazmıştır.

Ali Esad Göksel, 15 yıl içinde çalıştığı ve çok sevdiği bu binaya olan sadakatini, bunlan ve daha pek çok hikayeyi gün yüzüne çıkarıyor. Maçka Palas'ın ve insanlarının hikâyesi sonlara doğru biraz hüzünleniyor:

Vincenzo Caivano, 1967 yılında ölünce Maçka Palas'm idaresi yaşayan tek çocuğu Achille

Caivano’ya geçer. Achille apartman ile babası kadar ilgilenmez ve bina yavaş yavaş eski ihtişamını

kaybeder. Yıllar sonra alt katlarının bazıları dükkan olarak kiraya verilmeye başlar. İlk olarak Necmi Rıza çiçekliği gelir. Daha sonra 1. kapıda bir antikacı dükkanı açılır. Ardından da İstasyon Sanatevi. 1990'da 2. kapı 8 numaraya şarkıcı ve artistlerin kuaförü Cemal Şenelmas salon açar.

1972 yılında alt bahçe ve tenis kortu ifraz olur, İbrahim Polat'a satılır ve Polat Palas inşa olunur. Bina yapılırken bütün ağaçlar kesüir. Daha sonraları tenis kortunun yerini bir otopark alır. Bina 1978'den sonra iyice bakımsız kalmıştır.

Bina 1994’te Doğuş Holding'e satılır. 64 daire kısa bir süre içinde boşaltılır. 1996'da restorasyon başlar. 1997'de zemin katlar dükkan olarak, 1998 sonu itibariyle de üst katlar ofis olarak kullanıma açılır.

Göksel'e göre Maçka Palas yepyeni bir sahife açmıştır. Eski sahifelerin tamam merak edenler ise bunlan "Bir Sadakat

Hikayesi" nden öğrenebilirler.

Abdülhâk Hamit ve Lüsyen Hanım Maçka Palas'ın bahçesinde... Başka aşklar ve evlilikler olsa da apartmanda yaşanan en sansasyonel aşk onlarınkiydi herhalde.

Maçka Palas'm