Toksikol oji

Toksikol

TOKSİK MADDELER VE oji

CANLILARA ETKİLERİ

BIY435

Ders notları ve Kaynaklar

• Toksikoloji kitapları ve ders notları

• http://bys.trakya.edu.tr/file/open/47906710

Neyi Niçin öğrenmek istiyorsunuz ?

• Gerçekten istiyor muyuz?(ya ben okulu bitirmek için buradayım!)

• Seçmeli ders ne ?

• Devam zorunlu mu(kantin yada ev daha iyi daha )

• Aklından başka şeyler geçiyor söylesem olur mu?

• 1 ve sonraki sıfırlar….

Niçin Toksikoloji

«Balinaları yok olmaktan kurtarmanın iyi bir şey olduğunu bilmek için deniz biyolojisi alanında doktora yapmanız gerekmez. Fakat hangi

kimyasalları yasaklayacağınızı çözümlerken, biraz

bilim biliyor olmanız gerekir.»

Toksikoloji ve Gelişimi

• Ağız yoluyla alındığında veya herhangi bir yolla

emildiğinde biyolojik sistemlerde hasar veya ölüm oluşturan maddelere “toksin” veya “zehir”,

toksinlerin etkilerini inceleyen bilim dalina da

“toksikoloji” denir. “Toksikoloji” terimi Yunanca ok zehiri anlamına gelen “toxikos” ve “toxikon’ ile bilim dalı anlamına gelen “logos” sözcüklerinin

birlenmesiyle oluşmuştur .

Toksikolojinin hedefleri

1. Çeşitli Etkenlere Bağlı Toksik Etkileri Ortaya Çıkarmak,

2. Toksik etkilere ilişkin bilgileri artırmak amacıyla bilimsel araştırmalar yapmak,

3. Çevremizdeki kimyasal etkenlerin toksik etki

potansiyellerini araştırarak risk değerlendirmesi yapmak,

4. Kimyasal maddelerin ve diğer toksinlerin zararlı

etkilerini önlemek ve kontrol altına almaktır

KISACA

TOKSİKOLOJİ =Zehir Bilgisi Toxicon = Zehir

Logos =Bilgi

• Toksikoloji, kimyasal maddelerin canlı organizmalarda sistemler üzerinde istenmeyen, zararlı, olumsuz sonuçlar oluşturan etkileşmelerini inceleyen bir bilimdir.

• Toksikoloji, zehirlerin kaynakları, canlı yapıdaki (insan, hayvan, bitki gibi) fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkileri, zehirlerin toksikokinetiği, zehirlenmelerin klinik, kimyasal, biyolojik ve anatomopatolojik tanısı, sağaltımı ve korunmasından bahseden bir bilim dalıdır.

Toksikoloji tanımı

Toksikolojinin tarihi gelişimi

• Zehir kavramının geçmişi insanlık tarihi kadar eskidir.

• Avlanma, savaş ve suikast için hayvan zehirlerinin ve bitki ekstraktlarının kullanımı ilk insanla başlamıştır.

• Tarih öncesi insanlar bazı bitkileri zararlı, diğerleri

güvenli diye ayırmışlardır. Aynı şekilde yılanlar ve

diğer hayvanlar için de benzer doğru sınıflamalar

yapılmıştır.

Toksikolojinin tarihi

KISI ZAMAN OLAY

Gula ^{M.Ö. 4500} İlk zehir tanrısı

Homer ^{M.Ö. 850} Ulysses’in yılan zehirli okları nasıl yaptığını yazdı.

Aristotle M.Ö. 384-322 Ok zehirlerinin yapımı ve kullanımını tanımladı.

Socrates M.Ö. 470-399 Poison hemlock (Conium maculataum, baldıran otu) ile zehirlenerek öldürüldü.

Nicander M.Ö. 204-135 Zehirler hakkında en eski siirlerden ikisini yazdı:

Theriaca ve Alexipharmacia

Kral IV. Mithridates M.Ö. 132-63 İlk evrensel antidotlardan biri olan mithridatumu buldu

Sula ^{M.Ö. 81} Zehirleme olaylarında kullanılan ilk yasayı çıkardı (Lex Cornelia).

Cleopatra M.Ö. 69-30 Kobra yılanının zehiriyle intihar girişiminde bulundu.

Andromachus ^{M.S. 37-68} Mitridatumu geliştirdi.

Dioscorides ^{M.S. 40-80} Zehirleri hayvan, bitki ve mineral kaynakli olarak sınıflandıran Materia Medica’yi yazdı.

Toksikolojinin tarihi

Galen M.S. 129-200

Roma imparatorları için ısırma-sokmalardan ve diger zehirlere karşı kullanılan antidotu hazırladı, antidot kitapları yazdı.

Maimonides ^1135-1204 Zehirler ve Antidotlari hakkında kitap yazdı Paracelsus ^1493-1541 Toksikolojiye “doz” kavramını getirdi

Pervicall Pott ^1714-1788 Baca isçilerinde meslek hastalığına bağlı skrotum kanserini tanımladı

Baron Guillaume

Dupuytren ^1777-1835 Zehirlenmelerde mide yıkamasını tanımladı.

Edward Jukes ¹⁸²⁰ Geliştirdiği tüple mide yıkamasını kendi üzerinde denedi.

P.F. Touery ¹⁸³¹ Striknin aliminda aktif kömürün etkinliğini kanıtladı.

Bonaventure Orfila ^1787-1853 Modern Toksikolojinin babasi

Francois Magendie ^1783-1855 Emetini buldu, siyanür ve strikninin etki mekanızmalarını araştırdı.

Claude Bernard ^1813-1878 Karbonmonoksid ve kürarin etki mekanizmasını buldu

Tarihte Toksikolojik Felaketler (Gazlar)

 I. Dünya Savaşında klorin, fosfor, hardal gazı, 100,000 ölü, 1.2 milyon yaralı

 II. Dünya savaşında Zyklon B (HCN) gazı ile milyonlarca insan öldürüldü

 İran-Irak Savaşında (1982) hardal gazı kullanıldı.

 Metilizosiyanat, Bhopal, Hindistan (1984) 1984 >2000 ölüm, 200,000 yaralı

 Sarin, Matsumoto, Japonya, 1994, birkaç ölü, çok sayıda yaralı)

 Sarin, Tokyo, 1995, metroda terörist saldırıda 11 ölü, 5510 yaralı

Toksikolojinin Gelişimi

Bugün büyük bölümü sentetik olmak üzere 80.000’in üzerinde kimyasal madde çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır. Bu kimyasalların başlıcalar; ilaç aktif maddesi (4.000), ilaç yardımcı maddesi (2.000), kozmetik (3.000), gıda katkı maddesi (2.600), tarım ilacı (1.500) ve endüstriyel kimyasal (48.000) olarak dağılım göstermektedir. Kullanılan kimyasallara her yıl 1.000 yeni kimyasalın eklendiği hesaplanmaktadır.

Sayısal artışın yanı sıra miktar olarak da hızlı bir artış

söz konusudur

TOKSİKOLOJİ

TANIMLAYICI (Descriptive) TOKSİKOLOJİ:

Tanımlayıcı, ayırıcı toksisite testleri

MEKANİSTİK (Mechanistic) TOKSİKOLOJİ:

Mekanizmaları aydınlatıcı

DÜZENLEYİCİ (Regulatory) TOKSİKOLOJİ:

Düzenlemeler

Toksikloji: Klinik Toksikoloji:

• Aşırı doz alımı, intihar girişimi ve kaza sonucu zehirlenmelerde, zehirlenme etkeninin

tanımlanması ve ölçümü, zehirlenen kişinin tanı ve tedavisinin düzenlenmesi ile ilgilenen toksikoloji dalıdır. Zehirlenmelerin önlenmesi, evde ve hastanede tedavisini düzenler. Klinik toksikoloji de toksikoloji, klinik tip, klinik

biyokimya ve ilâçbilim entegre olarak çalışırlar

Toksikloji: Mesleki Toksikoloji

• Toksikoloji ile İş Sağlığı ve İş Hijyeni

bütünleşmiş ederek çalışır. İşyeri ve isçi

güvenliği ile ilgili güvenlik önlemleri, ortam

standardizasyonu ile ilgilenir. Endüstriyel

alanda zehirlenme etkenlerinin güvenli

sınırlarda olduğu düzeyleri belirler.

Toksikloji: Biyokimyasal ve Moleküller Toksikoloji

• Kimyasal maddelerin moleküller düzeydeki (DNA, RNA, kanser genleri gibi ) etki

mekanizmalarını inceler.

Toksikloji: Tanımlayıcı (Deskriptif) Toksikoloji

• Deney hayvanlarında yapılan toksisite testlerini kullanarak bir

kimyasalın toksikokinetiğini ve toksisite profilini ortaya çıkartan bilim dalı “tanımlayıcı (deskriptif) toksikoloji” olarak adlandırılır. Klinik

Toksikoloji Kimyasal maddeler, ilaçlar ve toksinler tarafından

oluşturulan hastalıkların araştırılması, eğitimi, önlenmesi ve tedavisi konularında faaliyet gösteren bilim dalıdır.Çevre Toksikolojisi Su,

hava, toprak ve gıdalardaki kimyasal kirletici yükünün hızla arttığının anlaşılması çevre toksikolojisinin önemli bir bilim dalı olması

sonucunu getirmiştir. Çevre toksikolojisi çevrede bulunan kimyasal kirleticilerin insan sağlığı üzerinde yaptığı hasarı inceler. Endüstri ToksikolojisiToksikolojinin işyerlerinde karşılaşılan kimyasallarla ilgili olarak işçi sağlığının korunması konusunda faaliyet gösteren dalıdır.

Toksikloji: Adli Toksikoloji

• Zehirlerin suç unsuru olarak kullanılmaları binlerce yıl öncesine dayanmaktadır. Günümüzde bağımlılık yapan maddeler de dahil olmak üzere adli tıbbın konusuna giren zehirlenme olaylarında adli

toksikologlar, analitik toksikoloji yöntemlerini

kullanarak vücut sıvı ve dokularında yaptıkları

analizler ile adalete ışık tutmaktadırlar.

Toksikloji: Ekotoksikoloji

• Çevredeki kimyasalların zararı yalnızca insana bağlı değildir.

Çevredeki hayvanlar ve bitkiler de bu kimyasallardan zarar görmektedir. Yeni bir dal olan ekotoksikoloji çevredeki

kimyasallar ile hayvanlar, bitkiler ve diğer canlılar arasındaki etkileşmeleri zararlı sonuçları yönünden inceler.

• Çevre Toksikolojisi: Çevrenin özellikle de insan çevresinin zehirli maddelerle kirlenmesi nedeniyle, canlıların bu kirliliklere maruz kalması ve bunun sonuçları ile ilgilenen daldır(ekotoksikoloji).

TOKSİKOLOJİ Farmakoloji Moleküler biyoloji

Fizyoloji

İstatistik Halk Sağlığı Biyokimya

Biyoloji

Genetik

Mikrobiyoloji Ekoloji

İmmunoloji Epidemiyoloji

Mühendislik

Endüstriyel hijyen

Kimya Patoloji

Toksikoloji ile ilişkili başlıca bilim alanları:

Toksikolojik Birimler

• PPM – Parts per million Milyonda bir

• PPB – Parts per billion Milyarda bir

• PPT – Parts per trillion trilyonda bir

1 metre küp nedir ?

1m

1m 1m

1,000,000 adet 1 cm3(ya da 1cc) bir araya gelmesi

100cm

100cm 100cm

100cm x 100cm x 100cm =

1,000,000cc

In 1 m³ block 1cc =

1ppm

Milyonda bir ppm

• 2 yılda 1 dakika

• $10,000 dolarda 1 cent

• 2000 kasada elmada 1 adet kötü elma

1 cm küpü yada 1cc 1000 parçaya bölersek metre küpte milyar ppb

1cm

1cm 1cm

0.1cm x 0.1cm x 0.1cm

= 0.001cm³

In 1 m³ block 0.001cm^{3 =} 0.001cc

or

1ppb

Milyarda bir ppb

• 32 yılda 1 saniye

• $10,000,000 1 cent

• 10 ton patatesi chip 1 adet

• 2,000,000 kasa elmadan 1 kötü elma

1 cc yada 1 cm küpü 1000 bölersek

0.1cm

0.1cm 0.1cm

0.01cm x 0.01cm x 0.01cm = 0.000001cm³

1 m³ block . 000,000,001m^{3 =} 0.000,001cc yada

1ppt

Çok toksik –Orta düzeyde toksik

Çok toksik maddeler

0 – 50 mg/kg aralığında Botulinus toxin 0.00001

• Dioxin 0.1

• Parathion 13.0

• Strychnine 30.0

• Nicotine 50.0

Orta düzeyde toksik

50- - 500 mg/kg aralığında mg/kg

• Paraquat 95

• Caffeine 200

• Carbaryl 270

• Malathion 370

• 2,4-D 375

Yeni maddelerin çevreye etkileri 30

Yeni maddelerin riskleri

• Her yıl 700 kimyasal temel toksisite testlerinden geçmeden kullanılmaktadır.

• Dünyada, her yıl işe bağlı 2 milyon ölüm olayının yaklaşık yüzde 25 kısmı(439.000) kimyasal

maddelere bağlı

Bir maddenin Toksik olup olması

İşini iyi yapan bir kişi

• Talidomid, ilk kez Batı Alman kimya firması Gruenenthal (bu firma hala aktif olarak çalışmaya devam etmektedir) tarafından 1 Ekim 1957’de piyasaya sedatif olarak verilmiş ve daha sonra yine firmanın önerisi ile hamile kadınlardaki sabah rahatsızlıklarında (bulantı, kusma ile giden sorunlar) reçetesiz olarak kullanılmaya başlanmıştır.

• Batı Almanya, İngiltere, Kanada olmak toplam 40 ülkede piyasaya verilmiştir. Ancak 1961 yılında bu ilaca bağlı

özellikle kol ve bacak gelişim yokluğu (tıpta fokomeli olarak biliniyor) gibi ağır sekellere yol açtığı kanıtlanmış ve ama bu arada yaklaşık 10 bin çocuk Talidomid faciasından

etkilenmiştir.

Türkiye niçin bu durumdan etkilenmedi ?

• Ülkemiz de Talidomid faciasından

etkilenmeyen ülkeler arasındadır. Bunun sağlanmasında Ankara Üniversitesi

Farmakoloji Profesörü Şükrü

Kaymakçalan’ın toksisite çalışmalarını yeterli bulmaması ve buna bağlı olarak ilacın ruhsat alamamasının rolü olmuştur.

• Yine aynı dönemde Prof. Dr. Süreyya Tahsin Aygün’ün bu ilacın tavuk embriyosu

üzerinde teratojenik etkisini Sağlık Bakanlığı’na bildirdiği bilinmektedir..

Bu günlük Bu kadar