BİLİŞSEL GELİŞİM VE DİL GELİŞİMİ
Bilişsel gelişimle ilgili kuramlar (I)
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
BİLİŞSEL GELİŞİM KURAMLARI
Bilişsel gelişimi anlamamızda bize yardımcı olan kuramlar vardır.
Bu kuramların başında Piaget, Vygotsky, Bruner ve Gagne tarafından geliştirilen kuramlar yer almaktadır.
Piaget: Bilişsel Gelişim Kuramı
Vygotsky: Sosyakültürel Bilişsel Kuram
Bruner: Bilişsel Gelişim Kuramı
Bilişsel Gelişim Kuramı
Piaget bilişsel gelişimi açıklarken bazı temel kavramlar üzerinde durmaktadır:
•Olgunlaşma
•Şema
•Adaptasyon
-Özümleme -Uyum Kurma
•Dengeleme
•Örgütleme
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
Bilişsel Gelişim Kuramı
Bebekler çok sayıda refleksle doğarlar ve bu refleksleri ile dünyayı tanımaya başlarlar. Bebek, biyolojik olarak olgunlaştıkça ve çevresi ile girmiş olduğu etkileşimler sonucu yaşantı kazandıkça, refleksler yerini daha karmaşık ve bilinçli hareketlere bırakır. Buradaki önemli kavramlar olgunlaşma ve yaşantıdır. Bilişsel gelişim, olgunlaşma ve yaşantı kazanma arasındaki sürekli etkileşimin bir ürünüdür.
Şema; aktivitelerin ya da düşüncelerin bilişsel olarak temsil edilmesi örgütlenmiş davranış ya da düşünce örüntüsü olarak ifade edilmektedir. Çocukların çevreleriyle etkileşimleri sonucunda geliştirdikleri davranış ve düşünce kalıpları olan şemalar ilkel zihinsel yapılar ve bilginin en temel birimleri olup öğrenmeyi sağlayan araçlardır.
Organizasyon (örgütleme); deneyimlerden daha karmaşık ve koordineli şemalar çıkarma eğilimidir.
Piaget’in temel kavramlarından biri de uyum sağlama yeteneğidir. Piaget’e göre bilişsel gelişim, dünyayı öğrenirken denge kurma ve dengesizlik durumlarında yeni bir denge oluşturma sürecidir
Uyum sağlama süreci ile ilgili üç alt süreç bulunmaktadır:
Özümleme (Asimilasyon)
Uyum kurma (Akomodasyon)
Dengeleme
Özümleme Uyum Kurma Dengeleme
Özümleme: Bir olay ya da deneyimi içeri alma ve bir şemanın parçası haline getirme sürecidir.
Piaget bebeğin cam topu plastik topu tuttuğu gibi eline almasını, topu ‘‘top tutma’’ şemasına özümlemesi şeklinde yorumlamaktadır.
Özümleme, kendinde var olan şemaları kullanmadır.
Özümlemenin tamamlayıcı süreci olan uyum kurma özümleme yoluyla içeri alınan yeni bilgilere göre şemanın değiştirilmesidir.
Uyum sağlamanın üçüncü alt süreci de dengeleme, yani özümleme ile uyum kurma arasında bir denge kurma sürecidir.
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
Piaget’nin Bilişsel Gelişim Dönemleri
Piaget, bilişsel gelişimin evreler halinde geliştiğini ileri sürer. Piaget bilişsel gelişimi; duyu-motor dönem, işlem öncesi dönem, somut işlemler dönemi ve soyut işlemler dönemi olmak üzere dört dönemde incelemiştir.
Duyu Motor Dönemi (0-2 Yaş)
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
Somut İşlemler Dönemi (7-11 Yaş)
Soyut İşlemler Dönemi (11-18 Yaş)
Duyu Motor Dönemi (0-2 Yaş)
Bilişsel gelişimde Piaget’e göre ilk aşamadır ve Piaget duyu motor dönemi altı aşamada inceler.
Refleksif hareketler (0-1 Ay); adı verilen birinci alt dönemde bebek, dış dünyayı keşfetmede duyularını ve motor becerilerini kullanır.
Birinci döngüsel tepkiler aşaması (1-4 ay): Yaklaşık bir aylık olduklarında, bebekler birinci döngüsel tepkiler adı verilen ikinci alt döneme girerken davranışları üzerinde denetim kazanmaya başlarlar.
İkinci döngüsel tepkiler aşaması (4-8 ay); dördüncü aydan itibaren görme ile almanın düzenlenmesi amaçlı davranışların doğmasına neden olmaktadır. Bu aşamanın en önemli özelliği tekrarlanan davranışlardır.
İkinci döngüsel tepkilerin koordinasyonu aşamasında (8-12 ay); bebek bir eyleme rastlantıyla değil, bir amaçla başlar.
Üçüncü döngüsel tepkiler aşamasında (12-18 ay); çocuk yürümeye başladığı için eski kısıtlı davranışından çıkıp yenilikler ve keşfetme peşinde koşmaktadır. Bu dönemde “üçüncü döngüsel tepkiler” görülür. Bu aşamada bebekte nesnenin kalıcılığı gelişmiştir.
Zihinsel kombinasyonlar aşamasında (18-24 ay); bebeğin zihin fonksiyonları duyu-motor düzeyden, sembolik düzeye dönüşür.
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
Duyu Motor Dönemi (0-2 Yaş)
Zihinsel kombinasyonlar aşaması
Bu aşamada bebekte ertelenmiş taklit davranışı da görülür.
Ertelenmiş Taklit: Zihinsel açıdan oldukça önemli olan bu beceri, model yokken bile davranışının aynen taklit edilmesidir.
Nesne devamlılığı :Nesnelerin görülmediği, işitilmediği ya da dokunulmadığında bile var olmaya devam ettiğini anlama becerisidir. Nesne devamlılığı tam olarak 18-24 aylar arası gelişir.
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
Bilişsel gelişimde Piaget’e göre ikinci dönemdir. Bu dönemin en belirgin özelliği çocukların nesne ve olayları temsil etmesi için dili kullanmaya başlaması ve nesne ortada yokken onu sembolleştirme becerisini kavramalarıdır.
Bu beceriler bu dönemdeki iki aşama boyunca devam eder: Bunlar;
Sembolik Dönem (2-4 yaş) ve
Sezgisel Dönem (4-7 yaş) aşamalarıdır.
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
Sembolik Dönem
Sembolik dönemde (2-4 yaş), çocuklar simgesel düşünebilmekte, sezgilerine dayalı olarak akıl yürütmekte ve problemleri çözmektedirler. Bir sopayı at, bir legoyu telefon gibi kullandıkları
“mış gibi oyun”lar oynarlar. Üç yaşından sonra oyunlar giderek çeşitli rollerin üstlenildiği bir oyun halini alır.
Bu dönemde çocuğun düşüncelerini sınırlayan iki temel kavram vardır. Bunlardan biri benmerkezcilik diğeri ise animizmdir.
Benmerkezcilik; çocuğun başkalarının bakış açısının
kendisininkinden farklı olabileceğini kavramada yeterli olmayışıdır.
Animizm ise cansız nesnelerin canlı niteliklere sahip olduğunun düşünülmesidir.
İşlem Öncesi Dönem (2-7 Yaş)
Sezgisel Dönem/Kavram Öncesi Dönem
Piaget’e göre çocuklar sıralama, sınıflama, nitelendirme gibi zihinsel işlemlerde artık daha yetkindirler ancak, işlemlerin altındaki gerçeği kavrayamadıkları için işlemi başarsalar dahi neden böyle yaptıklarını açıklayamazlar. Bu sezgisel başarı nedeniyle dönem, sezgisel evre olarak adlandırılır.
Bu dönemde Tek Özelliğe Odaklanma görülür.
Özelden Özele Akıl Yürütme vardır.
Tersine çevrilmezlik ilkesi hakimdir.
Korunum ilkesi bu dönemin sonlarına doğru kazanılmaya başlar ancak asıl olarak kazanıldığı dönem bir sonraki dönem olan somut işmlemler dönemidir.
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş)
Somut işlemler dönemindeki çocuklar bilişsel yeterlilik açısından çok hızlı değişme gösterirler. Bu dönemde çocuklarda mantıksal düşünme ve sayı, zaman, mekan, boyut, hacim ve uzaklık kavramları yerleşmeye başlar. Mantıksal düşünmenin başladığı bu dönemde problemlerin çözülmesi somut nesnelerle, şimdi ve burada gibi anlık durumların olmasına bağlıdır. Soyut olan, elle tutulup, gözle görülmeyen işlemler yapılamaz.
Bu dönemde, işlem öncesi dönemde çocuğun gerçekleştiremediği tersine çevirebilme kavramı kazanılmaktadır. Çocuk tersine çevirebilme kavramını kazanırken aynı zamanda dönüşümsel düşünme yeteneğini de geliştirir.
Bu dönemde kazanılan bir diğer önemli beceride korunum ilkesidir.
Soyut İşlemler Dönemi (11-18 Yaş)
Bilişsel gelişimin son basamağı ergenliğin erken dönemlerinde başlayan soyut işlemler dönemidir.Soyut işlemler adı verilen bu dönemde yeni ve daha güçlü bilişsel yetenekler gelişir. Bu dönemin özelliği, çocuğun artık yetişkin gibi soyut düşünebilir hale gelmesidir.
Bu dönemde; Problemleri sistematik olarak çözme ve Hipotetik tümden gelimsel düşünme becerileri gelişmektedir.
Soyut işlemler dönemindeki çocuk, artık sorunu değişik biçimlerde ele alabilir.
Bu dönemde Naif idealizim görülür. Bu kavram ideal bir dünya tasarlayıp gerçek dünyayı bununla karşılaştırma durumudur.
Dönemin en önemli özelliklerinden biri ergen benmerkezciliğidir.
Elkind ergenlerde “hayali seyirci” ve “kişisel masal” evrelerinin görüldüğünü ifade etmiştir. Elkind’e göre, ergenler kendilerini daima “sahnede” hisseder veya hayali seyirciler için bir oyun sahneye koyarlar.
Prof. Dr. Aynur BÜTÜN AYHAN
KAYNAKLAR
Angın, E., Yazıcı, Z., Kaçan, O.M., Kanak, M., Kılıçgün, Y.M., Oral, T., Pekdoğan, S., Samur, Ö.A. ve Yapıcı, M. ( 2016), Erken Çocukluk Döneminde Gelişim, (Ed.Arslan, E.), Eğitin Kitap: Ankara.
Aral N., Baran, G., Çimen, S. ve Bulut,Ş. (2001). Çocuk Gelişimi, Ya-pa Yayıncılık, İstanbul.
Aydın, A., (1999). Gelişim ve öğrenme psikolojisi, Ankara: Anı Yayıncılık.
Bee,H. ve Boyd, D. (2009). Çocuk Gelişim Psikolojisi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
Berk, L. (2013). Çocuk Gelişimi. İmge Yayıncılık: Ankara.
Bütün Ayhan, A. (2017). Bilişsel Gelişim. Neriman Aral ve Tayyip Duman (Ed.) Eğitim Psikolojisi kitabı içinde (104-128 ss.). Pegem Akademi: Ankara
Deniz, E.,M. (2017). Erken Çocukluk Döneminde Gelişim, Pegem Yayıncılık: Ankara.
Didin, E. ve Köksal-Akyol, A. (2017), Bilişsel Gelişim Erken Çocukluk Döneminde Gelişim, (Ed. Köksal-Akyol, A.), Anı Yayıncılık: Ankara.
Fredrickson, L., , Smith, E., Bem, J., Loftus, G. R., Nolen - Hoeksema, S. (2012). Psikolojiye giriş. Ankara: Arkadaş Yayınları.
Plotnik, R. (2009). Psikolojiye giriş. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
San Bayhan, P. ve Artan, İ. (2004). Çocuk gelişimi ve eğitimi. Morpa Kültür Yayınları:İstanbul.
Santrock, J. W. (2014). Yaşam boyu gelişim. Ankara Nobel Akademik Yayıncılık.
