Hubble Uzay Teleskopu, Samanyolu çevresinde bulunan ve her biri birkaç
yüzbinden birkaç milyona kadar y›ld›z bar›nd›ran küresel kümelerden birindeki en
soluk y›ld›zlar› belirledi. Bunlar, “k›rm›z› cüce” denen ve Günefl’ten hayli küçük ve so¤uk olan M s›n›f› y›ld›zlar›n en küçükleriyle Günefl benzeri y›ld›zlardan arta kalan, yaklafl›k Dünya boyutlar›na kadar s›k›fl›p art›k iyice so¤umufl merkezleri. En soluk beyaz cücelerin verece¤i ›fl›k, Dünya’dan bak›ld›¤›nda Ay’da yak›lm›fl bir yaflgünü mumunun verece¤i ›fl›ktan fazla de¤il. Beyaz cüceler belli bir oranda so¤uduklar›ndan, bir beyaz cüce ne kadar yafll›ysa o kadar so¤uk demektir. Bu etkili yafl belirleme yönteminden yararlanan araflt›rmac›lar, NGC 6397 adl› kümenin yafl›n› yaklafl›k 12 milyar y›l olarak bulmufllar.
NASA Bas›n Bülteni, 17 A¤ustos 2006
fiafl›rtan GIP
NASA’n›n Swift gama ›fl›n› uydusu taraf›n-dan 18 fiubat 2006’da belirlenen bir Gama Ifl›n› Patlamas› (GIP), (‹ngilizce: Gamma Ray Burst – GRB) süpernovalar konusundaki modellerin yeniden gözden geçirilmesini ge-rekli k›l›yor. Normalde GIP’lar›n birkaç sani-ye içinde yayd›klar› enerji, Günefl’in 10 mil-yar y›ll›k ömrü boyunca yayabilece¤i enerji-den daha fazla. Dolay›s›yla her gün evrenin rastgele bir yerinde meydana gelen bu patla-malar, Büyük Patlama’dan sonraki en flid-detli olaylar olarak de¤erlendiriliyor. Son y›llarda elde edilen bulgular, GIP’lar›n bir-kaç milisaniye ile 10-20 saniye aras›ndaki sü-relerine göre ya dev kütleli bir y›ld›z›n mer-kezinin çökerek bir karadelik oluflturmas›n-dan ya da iki nötron y›ld›z›n›n birleflmesin-den meydana geldi¤ini gösteriyordu. Oysa, Kova tak›my›ld›z› bölgesinde 440
mil-yon ›fl›ky›l› uzakl›kta yo¤un bir y›ld›z olufl-turma süreci içindeki bir gökadada gözlenen ve meydana geldi¤i y›l, ay ve günü anlatan GRB 060218 ad›yla kaydedilen GIP, ötekiler-den hayli farkl›. Bir kere, normalde GIP’la-r›n gözlendi¤i uzakl›klardan 25 kat daha ya-k›nda meydana gelmifl. Afl›l flafl›rt›c› olansa 2000 saniye sürmesi. Bu, normal bir GIP’›n süresinin 100 kat›. Bir baflka özelli¤iyse, öte-kilerden hayli soluk olmas› ve gama ›fl›nla-r›ndan daha düflük enerjili X-›fl›n› parlamala-r›yla birlikte görülmesi. Patlamadan üç gün sonra meydana geldi¤i bölgeyi Avrupa Uzay Ajans› ESA’n›n fiili’deki Çok Büyük Telesko-pu (VLT) ile gözlemlemeye bafllayan gökbi-limciler, patlaman›n b›rakt›¤› ard›l ›fl›n›m›n tayf özelliklerinden, bunun bir süpernova patlamas›ndan kaynakland›¤› sonucuna var-m›fllar, ve birkaç gün sonra da SN 2006aj adl› bir süpernova patlamas›yla iliflkisini be-lirlemifller. Bu süpernovan›n yayd›¤› ›fl›¤›n,
10-20 saniye süreli uzun GIP’larla iliflkilendi-rilen “hipernova” patlamalar›ndan iki kez daha soluk olmakla birlikte, Günefl’ten en az 8 kat daha kütleli y›ld›zlar›n merkezlerinin çökmesiyle tetiklenen normal süpernova pat-lamalar›ndan 2-3 kat daha parlak oldu¤u belirlenmifl. Veriler, normal GIP’lar ve X-›fl›n› parlamalar›yla iliflkilendirilen süpernova pat-lamalar› aras›nda temel bir fark oldu¤unu ortaya koyuyor. GIP’lar genellikle bir kara-deli¤in do¤ufluna iflaret ederken, GIP’larla X-Ifl›n› parlamalar›n›n s›n›r hatt›ndaki patla-malar, geride bir nötron y›ld›z› b›rakan bir y›ld›z patlamas›n›n habercisi görünüyor. Ba-z› araflt›rmac›lar, 18 fiubat’ta meydana gelen patlaman›n Magnetar denen, çok güçlü man-yetik alana sahip özel bir tür nötron y›ld›z› yaratm›fl olabilece¤ini düflünüyorlar. ‹ncele-meler, patlayan y›ld›z›n ‘yaln›zca’ 20 Günefl kütlesinde oldu¤unu gösteriyor ki, bu tipik bir GIP tetikleyecek kütlenin yar›s›ndan da-ha az. Araflt›rmac›lar, GRB 060218’in garip özelliklerinin klasik’ GIP’lardan daha soluk, ancak say›ca çok daha kalabal›k bir patlama türünün varl›¤›n› gösterdi¤ine dikkat çeki-yorlar. Ayn› araflt›rmac›lara göre belki de bunlar evrende meydana gelen X-›fl›n› ya da gama ›fl›n› patlamalar›n›n en yayg›n türleri; ama gözlem araçlar›m›z›n s›n›rl›l›¤›, bunlar›n ancak çok yak›nlarda meydana gelenlerini belirleyebilmemize izin veriyor.
NASA Bas›n Bülteni, 28 A¤ustos 2006
12 Eylül 2006 B‹L‹MveTEKN‹K
Gökbilim
R a fl i t G ü r d i l e k
Kümenin En Soluklar›
Beyaz cüce Samanyolu Gökadas›
8500 ›fl›ky›l›
K›rm›z› cüce
NGC 6397 Güneflimiz
