‹lgi Envanterlerinin Profil Puanlar›n›
Yorumlama Yetkinli¤i
Rag›p ÖZYÜREK*
Özet
Bu çal›flmada, ilgi envanterlerine ait profil puanlar›n› yorumlama becerilerinin hangi faktörlerden oluflabilece¤i, bu faktörlerin okul psikolojik dan›flmanl›¤› becerilerini öl- çen yap›larla nas›l iliflki gösterdi¤i ve puanlar›n çeflitli ba¤›ms›z de¤iflkenlere göre de¤i- flip de¤iflmedi¤i incelenmifltir. Yap›lan iki ayr› çal›flmadaki birinci örneklem rehber ö¤- retmenlerden (n = 892; K = % 58, E = % 30, Kay›p = % 13) ve ikinci örneklem ise lisans düzeyindeki PDR ö¤rencilerinden (n = 245; K = % 52, E = % 46, Kay›p = % 2) olufltu- rulmufltur. Bulgularda profil yorumlama becerilerinin iki bileflenli bir yap›ya sahip ola- bilece¤i ve PDR-EPH mezunu olan rehber ö¤retmen örneklemi için iki faktörlü mode- lin veri taban›na daha iyi uyum sa¤lad›¤› saptanm›flt›r. Bu iki ölçüm, okul dan›flmanl›¤›
becerilerine iliflkin ölçümlerle anlaml› iliflkiler göstermifl ve deneyim süresi kategorile- rine, mezun olunan bölümlere ve s›n›f düzeylerine göre anlaml› biçimde farkl›laflm›flt›r.
Tart›flma k›sm›nda; bu becerilerin kapsam›nda efllefltirme-yorumlama ismi verilebile- cek bir baflka boyutun daha olabilece¤i düflünülmüfl ve önerilere yer verilmifltir.
Anahtar Kelimeler
Profil Yorumlama, Kariyer Dan›flmanl›¤› Süreci, Ölçek Gelifltirme.
© 2006 E¤itim Dan›flmanl›¤› ve Araflt›rmalar› ‹letiflim Hizmetleri Tic. Ltd. fiti.
* Doç. Dr., Çukurova Üniversitesi E¤itim Fakültesi E¤itim Bilimleri Bölümü Ö¤retim Üyesi.
Kuram ve Uygulamada E¤itim Bilimleri / Educational Sciences: Theory & Practice 6 (3) • Eylül / September 2006 • 809-846
Doç. Dr. Rag›p ÖZYÜREK
Çukurova Üniversitesi E¤itim Fakültesi E¤itim Bilimleri Bölümü Psikolojik Dan›flma ve Rehberlik Anabilim Dal›
01330 Balcal›, Adana Elektronik Posta: [email protected]
Yay›n ve Di¤er Çal›flmalardan Seçmeler
Özyürek, R. (2005). Informative sources of math-related self-efficacy expectations and their relationship with math-related self-efficacy, interest and preference. International
Journal of Psychology, 40, 145-156.
At›c›, M., Özyürek, R. & Çam, S. (2005). Okul dan›flmanl›¤› uygulamalar›n›n yetkinlik beklentisi alg›lar› ve mesleki benlik sayg›s› üzerindeki etkilerinin boylamsal olarak ince-
lenmesi. Türk Psikolojik Dan›flma ve Rehberlik Dergisi, 24, 7-24.
Özyürek, R. (1998). Üniversite ö¤rencilerinin Ö¤renci Yerlefltirme S›nav›’ndaki puan tür- leri ile Kendini De¤erlendirme Envanteri’nin puanlar› aras›ndaki iliflki. Psikolojik Dan›fl-
ma ve Rehberlik Dergisi, 9, 25-32.
Holland, Magoon ve Spokane (1981), mesleki yard›m hizmetleri içerisindeki en popüler müdahalenin ilgi envanterlerinin uygulan- mas› ve yorumlanmas› oldu¤unu belirtmifllerdir. Kuflkusuz, bu uy- gulama ve yorumlamalar›n dan›flanlarla iflbirli¤i halinde yap›lmas›, kariyer yard›m› aç›s›ndan önemlidir. Çünkü kariyer dan›flmanl›¤›
sürecinde ilgi envanterlerine ait profil puanlar›n›n yorumlanmas›
önemli bir yer tutmaktad›r. Ancak kariyer dan›flmanl›¤› sürecinde de¤erlendirmenin önemli bir yeri bulunmas›na karfl›n, genelde de-
¤erlendirme sürecinde ve özelde profil puanlar›n› yorumlama süre- cinde neler yap›ld›¤› araflt›rmac›lar taraf›ndan yeterince incelenme- mifltir. Bu araflt›rmada, kariyer dan›flmanl›¤› sürecinden ziyade pro- fil yorumlama süreci üzerinde durulmufltur ve afla¤›da bu yorum- lama süreci ile ilgili bir literatür taramas›na yer verilmifltir.
Profil Yorumlama Sürecini ‹nceleme Nedenleri
Tinsley ve Chu (1999)’ya göre, e¤er psikolojik testlerin kullan›m›n›
denetleyen resmî bir kontrol mekanizmas› olsayd›, bu testlerin dan›- flanlara yönelik kullan›m› yasaklanabilirdi. Çünkü test ya da envanter yorumlamak için e¤itilen dan›flmanlar›n yard›mc› oldu¤una iliflkin güvenilir bir kan›t birikimi olmad›¤›ndan söz edilmektedir. Benzer flekilde, Zytowski (1999), test yap›land›rma ve uygulamada en yük-
‹lgi Envanterlerinin Profil Puanlar›n›
Yorumlama Yetkinli¤i *
Rag›p ÖZYÜREK
* Bu araflt›rma bulgular›n›n bir k›sm›, ‹nönü Üniversitesi taraf›ndan 9-11 Temmuz 2003 tarihleri aras›nda, Malatya’da düzenlenen VII. Ulusal PDR Kongresi’nde bil- diri olarak sunulmufltur. Araflt›rman›n birinci çal›flma k›sm›ndaki rehber ö¤retmen- lerle ilgili örneklem verisinin elde edilmesinde, 2002 y›l›nda Millî E¤itim Bakanl›-
¤› E¤itimi Araflt›rma ve Gelifltirme Dairesi Baflkanl›¤› ilgililerinin büyük destekleri olmufltur. Kendilerine ve ikinci çal›flman›n örneklemine ulaflmamda bana anlay›fll›
biçimde katk› sa¤layan iki ayr› üniversitenin ö¤retim elemanlar›na teflekkür ederim.
Araflt›rma ile ilgilenen kifliler [email protected] adresine baflvurabilirler.
sek standartlar›n oluflturulmas›na karfl›n, test yorumlamayla ilgili bir görüfl birli¤inden söz edilemeyece¤ini belirtmifltir. “Asl›nda, [test yo- rumlama]olmas› gerekene k›yasla belki de üzerinde en az araflt›r›lan psikolojik dan›flma alan›d›r.” (Herr, Cramer, & Niles, 2004, s. 598).
Reardon ve Lenz (1999), Holland’›n kuram› aç›s›ndan kariyer da- n›flmanl›¤›ndaki de¤erlendirme ifllevinin daha iyi yap›labilmesi ge- rekti¤ini dile getirmektedirler. Bunun için kuramdaki ayr›flma, tu- tarl›l›k ve kimlik gibi ikincil yap›lar›n, kariyer kararlar›na haz›rlan- mayla iliflkisi incelenmeli ve müdahalelerde bu yap›lar›n nas›l kul- lan›labilece¤i daha iyi anlafl›lmal›d›r. Bu nedenle, de¤erlendirme ve profil yorumlama sürecinde Holland’›n kuram›ndan nas›l yararlan›- laca¤›na iliflkin bilgilerin üretilmesine gereksinim duyulmaktad›r.
Profil Yorumlama Müdahaleleri Etkili Olmakta m›d›r?
Whiston, Sexton ve Lasoff (1998), bir meta analitik araflt›rma yap- m›fllar ve bu çal›flma kapsam›nda grupla test yorumlamalar›n› ince- leyen 3 araflt›rmadan bahsedilmifltir. Bu araflt›rmalar›n sonuç ölçüm- leri üzerindeki etki büyüklü¤ü anlaml› bulunmam›flt›r. Tinsley ve Chu, test ve ilgi envanteri yorumlamalar›n› inceleyen araflt›rmalara iliflkin bir kaynak taramas› yapm›fllard›r. ‹ncelenen araflt›rmalar 1950-1997 y›llar› aras›nda yay›mlanm›fl ve konuyla ilgili 65 araflt›rma bulunabilmifltir. Araflt›rmac›lar, incelemek amac›yla seçtikleri arafl- t›rmalar için oldukça esnek olan girifl ölçütleri kulland›klar›n› belirt- melerine karfl›n, 1980’lerde yedi, 1990’larda ise yaln›zca üç tane araflt›rmaya rastlam›fllard›r. Yani, test ve envanter yorumlama gibi önemli bir müdahalenin ampirik temelleri “flafl›r›lacak ölçüde yeter- sizdir” (1999, s. 259). Hatta bu çal›flmalar›n hiçbirisi ilgi envanterle- rinin sonuçlar›n›n iletiflimleri ile ilgili bulunmam›flt›r. Bu nedenler- le, Tinsley ve Chu, dan›flanlar›n test yorumlama sonucunda ne gibi bir kazançlar› oldu¤u konusunda, birbiriyle tutarl› olan kan›tlar›n ol- du¤u söylenemeyece¤i fleklinde bir sonuca da ulaflm›fllard›r.
Profil Yorumlama Süreci ile ‹lgili Bulgular
Henüz çok say›da olmasa da, artan bir flekilde profil puanlar›n› yo- rumlama süreciyle ilgili araflt›rma bulgular› elde edilmektedir. Ran- dahl, Hansen ve Haverkamp (1993), profil puanlar›n› yorumlama gibi bir k›sa süreli bir müdahalenin üniversite ö¤rencilerinin bir y›l boyunca gösterdikleri mesleki araflt›rma davran›fllar›n› etkileyebile- ce¤i kan›s›na ulaflm›fllard›r. Hanson, Claiborn ve Kerr (1997), basit-
çe envanter puanlar›n› dan›flanlara aktarmak yerine (delievered), puanlar yorumland›¤›nda dan›flanlar›n daha hoflnut kald›klar›n› bul- mufllard›r. Profilleri yorumlanan dan›flanlar, oturumlar›n daha derin- lemesine ele al›nd›¤›n›, dan›flmana daha çok güvendiklerini, dan›fl- man› uzman olarak de¤erlendirdiklerini ve kendilerine daha yak›n hissettiklerini belirtmifllerdir. Reed, Patton ve Gold (1993), yapt›k- lar› s›ral› analiz (sequential analysis) ile ilgi envanteri profillerinin yorumlanmas› s›ras›nda dan›flan ve dan›flman›n konuflma s›ras›n› na- s›l kulland›klar›n› tan›mlayarak, incelemifllerdir. Sonuç olarak, yo- rumlama süreci s›ras›nda oluflan ve bitiflik çiftler (adjacency pair) ad› verilen bir olgu oldu¤u saptanm›flt›r. Buna göre, dan›flman ile dan›flan puanlar hakk›nda konuflurken, dan›flman test puanlar›yla dan›flan›n yaflant›lar› aras›nda ba¤lant› kurmak istemifl, dan›flan›n da bu ba¤lant›y› kurmas›n› teflvik etmifltir. Yani, dan›flan ve dan›flman s›rayla konuflarak hem ölçek puanlar›n›n güvenirli¤ini hem de pu- anlar›n dan›flana uygun olup olmad›¤›n› belirlemeye çal›flm›flt›rlar.
Whiston, Lindeman, Rhardja ve Reed (2005) ise, 12 uzman (expert) meslek psikolo¤unun hayalî dan›flanlarla yapm›fl oldu¤u kariyer da- n›flmanl›¤› oturumlar›n› inceleyerek, bu süreçte kullan›lan kariyer müdahalelerinin hangi alanlara göre s›n›flanabilece¤ini incelemifl- tir. Sonuçta bulunan 7 s›n›ftan birinin de¤erlendirme (assessment) ile ilgili oldu¤u ve bu 12 uzman›n da formal (envanter yoluyla) ya da informal (zevk ve hobiler hakk›nda sorulan sorular yoluyla) bi- çimde ilgi de¤erlendirmesi yapt›¤›n› bulmufllard›r. Ayr›ca, bu uz- manlar›n yetkinlik alg›lar›, de¤erler ve kiflilik özellikleri gibi konu- lar›n de¤erlendirilmesine de önem verdikleri saptanm›flt›r.
Profil Puanlar› Nas›l Yorumlanmal›?
Literatürdeki profil yorumlamayla ilgili vaka örneklerinde uzman- lar›n neler yapt›¤› incelenirse (örn.; Boggs, 1998; Prince, 1998; Ray- man, 1998; Spokane, 1998; Zytowski, 1998; 1999) flunlar görülecek- tir: Dan›flmanlar, puanlar ile dan›flan›n yaflant›lar› ve di¤er bilgileri aras›nda ba¤lant›lar kurarak, (i) dan›flanlara en uygun olacak seçe- nekleri önermekte, yorumlar yapmakta ve (ii) bu yorumlar›yla ilgi- li dan›flanlar›n görüfllerini ö¤renerek, gerekti¤inde yeni yorumlar yap›labilmekte ya da öncekilerin daha iyi anlafl›lmas›na dikkat et- mektedirler. Dan›flana en uygun olan seçenekler üzerinde yap›lan bu de¤erlendirmeden sonra, (iii) dan›flan›n mesleki planlama ve mesleki araflt›rma davran›fllar›na yönlendirilmesi için çal›fl›lmakta-
d›r. Kuzgun (2003), psikolojik dan›flmanlar›n yetenek testleri ile il- gi envanteri sonuçlar›n› bireysel olarak dan›flanlara nas›l iletecekle- ri konusunda önerilerde bulunmufltur. Yap›lan önerilerin geneli da- n›flanlara yap›lmas› gereken aç›klamalarla ve di¤erleri ise dikkat edilmesi gereken konular ve dan›flanlara sorulabilecek sorularla il- gilidir. Bu önerilerin ço¤unlu¤u profil puanlar›n› yorumlama bece- rileri fleklinde düflünülebilir. Benzer bir çal›flmay› Herr ve arkadafl- lar› (2004) da yapm›fllard›r.
Brown et al., (2003), kariyer seçimleriyle ilgili müdahalelerde bulu- nan 19 ö¤enin tan›mlar›n› yapm›flt›r. Bunlar›n befli seçim müdaha- lelerinin sonucu aç›s›ndan kritik olarak de¤erlendirilmifltir. Brown ve Ryan Krane (2000), bu ögelerin ayn› müdahalede bulunmas›n›n etkili olma bak›m›ndan daha da yararl› olaca¤›n› vurgulamaktad›r.
Bireyle ya da grupla yap›lan test yorumlamalar›nda, dan›flanlara bi- reysellefltirilmifl yorumlar ve geribildirim verme ile dan›flanlar›n yap- mak istedikleri seçimlere yönelik çevrelerindeki kiflilerdendestek bulunmas›na dikkat edilmesiyle ilgili iki kritik ö¤enin, en yüksek etki büyüklü¤üne sahip oldu¤u belirtilmifltir.
Özyürek (1997), ilgi envanterlerinin profil puanlar›n› yorumlama sü- recini irdeleyerek, uygulamaya yönelik bir beceri listesi haz›rlamay›
amaçlam›flt›r. Bu amaçla, ortaokul ve liselerde staj yapmakta olan psi- kolojik dan›flma ve rehberlik (PDR) son s›n›f ö¤rencilerinin profil pu- anlar›n› yorumlama çal›flmalar›n› 4 y›l boyunca incelemifltir. Sonuçta, küçük grup rehberli¤i (3-4 ö¤renci) oturumlar›nda ilgi envanteri pro- fillerinin nas›l yorumlanaca¤›na iliflkin bir beceri listesi oluflturulmufl- tur. Listedeki beceriler, profil yorumlama sürecinin bafllang›c›nda, oturumlar›n genelinde ve oturumlar›n sonunda uygulanacak beceri- lere göre üç ayr› bölümde haz›rlanm›flt›r. Oturum bafllang›c›nda uy- gulanan beceriler yap›land›rma ve bilgi verme içeriklidir. Yorumlama sürecinin geneli ise çeflitli beceriler gerektirmektedir. Örne¤in, dan›- flanlar›n güncel yaflant›lar›n› anlatmas›n› sa¤lamak, puanlarla bu ifa- deler aras›nda iliflki kurabilmek ve gruptaki dan›flanlar›n birbirlerine geri bildirim vermelerini sa¤lamak gibi. Oturum sonucundaki beceri- ler ise yorumlama sürecinin de¤erlendirilmesi ve dan›flanlar›n arka- dafllar›yla olan benzerliklerini fark etmeleri ile ilgili becerilerdir. At›- c›, Özyürek ve Çam (2005), okullarda rehberlik uygulamalar› yapan PDR ö¤rencilerinin belirli bir süre mesleki yaflant›lara yönelik dene- yim kazand›ktan sonra ve staj çal›flmalar› ilerledikçe bu becerilerde yetkin hâle gelebileceklerini bulmufllard›r.
Bu araflt›rmada, dan›flmanlar›n ilgi envanterlerinin profil puanlar›n›
yorumlama yetkinli¤i ile ilgili bir ölçek gelifltirmek amaçlanm›flt›r.
Ölçe¤in gelifltirilmesi amac›yla, Bandura’n›n (1997) yetkinlik beklen- tisini ölçme konusundaki görüfllerinden ve Özyürek’in (1997) belir- ledi¤i beceri listesinden yararlan›larak, dan›flmanlar›n bu süreçte uy- gulamas› gereken becerilere özgü ölçek maddeleri (EK 1) yaz›lm›flt›r.
Bu maddelerin özellikle küçük grup rehberli¤i etkinliklerinde lisans mezunu dan›flmanlar taraf›ndan uygulanabilmesine, çok kolay olma- mas›na ve somut biçimde ifade edilmesine özen gösterilmifltir.
Gelifltirilen bu ölçek için öncelikle basit ve kararl› bir faktör yap›s›- na ulaflmak ve daha sonra, elde edilen bu yap›n›n okul psikolojik dan›flmanlar›n›n di¤er becerileriyle iliflkisini incelemek amaçlan- m›flt›r. Böylece, ölçümün yap› geçerli¤i de¤erlendirilebilir. Geliflti- rilen ölçekten elde edilen puanlar›n dan›flmanl›k becerilerini ölçen di¤er yap›larla anlaml› ve pozitif bir korelasyon göstermesi gerekli- dir. Ölçüt ba¤lant›l› geçerlik ise iki bak›mdan incelenmifltir. ‹lk ola- rak, PDR alan›ndan mezun olmamas›na karfl›n, rehber ö¤retmen un- van›yla atanan kiflilerle, PDR mezunlar›n›n bu ölçekten ald›klar›
puanlar›n farkl›lafl›p farkl›laflmad›¤› incelenmifltir. PDR mezunlar›- n›n ölçekten daha yüksek puan almalar› beklenmifltir. ‹kinci olarak, ölçek puanlar›n›n deneyimli olan ve olmayan rehber ö¤retmenleri ay›rt edip etmeyece¤i incelenmifltir. Daha deneyimli olan rehber ö¤retmenlerin daha geliflmifl profil yorumlama becerilerine (yetkin- li¤ine) sahip olaca¤› beklenmifltir.
1. Çal›flma
Yöntem Örneklem
Birinci çal›flman›n örneklemini Türkiye genelinde görev yapan rehber ö¤retmenler oluflturmufltur. Örneklem seçiminde önce tabakalama, sonra da seçkisiz örneklem seçim yöntemleri kullan›lm›flt›r. Bu amaç- la, önce MEB E¤itimi Araflt›rma ve Gelifltirme Dairesi Baflkanl›¤›
(EARGED) ilgilerinden, 2002 y›l›nda al›nan bilgiler do¤rultusunda, Türkiye’nin 7 co¤rafi bölgesindeki, okullar›n rehberlik servislerinde görev yapan rehber ö¤retmenlerin say›lar› belirlenmifltir (Akdeniz Bölgesi’nde = 663, Do¤u Anadolu Bölgesi’nde = 468, Ege Bölgesi’nde
= 833, Güney Do¤u Anadolu Bölgesi’nde = 472, ‹ç Anadolu Bölge- si’nde = 1732, Karadeniz Bölgesi’nde = 895 ve Marmara Bölgesi’nde
= 1357. Toplam = 6420). Daha sonra, EARGED ilgililerinin yard›m›y- la her bölgedeki dan›flmanlar›n yaklafl›k % 15’i rastgele biçimde seçil- mifl ve ölçekler okul yöneticileri arac›l›¤›yla uygulanm›flt›r.
Yedi co¤rafi bölgedeki illerde çal›flan rehber ö¤retmenlerin % 15’i ör- nekleme al›narak, toplam 892 rehber ö¤retmen seçilmifltir. Seçilen il- ler genelde o bölgedeki en büyük il olma özelli¤ine sahiptir. Örnek- leme al›nan rehber ö¤retmenlerin co¤rafi bölge ve illere göre say›lar›
yer darl›¤› nedeniyle burada belirtilmemifltir, ancak ilgilenen kiflilere bu bilgiler gönderilebilir. Di¤er yandan, bu rehber ö¤retmenlerin hepsi psikolojik dan›flma ve rehberlik-e¤itimde psikolojik hizmetler (PDR-EPH) mezunu de¤ildir. Alan d›fl›ndan mezun di¤er rehber ö¤- retmenler en çok psikoloji ve e¤itim programlar› ve ö¤retim (EPÖ) alanlar›ndan mezun olmufllard›r. Bu kiflilerin say›lar› Tablo 1’de be- lirtilmifltir. Görüldü¤ü üzere 2001-2002 ö¤retim y›l›nda örnekleme seçilen rehber ö¤retmenlerin % 70’i PDR-EPH mezunudur.
Ölçme Araçlar›
Kiflisel Bilgi Anketi: Bu ankette; okul dan›flmanlar›n›n mezun ol- duklar› bölüm ve üniversite, hâlen görev yapt›klar› il, görev yapt›k- lar› okul türü, çal›fl›lan kurum ve bu kurumda sorumlu olduklar› ö¤- renci say›s› ile deneyim süreleri sorulmufltur.
Profil Puanlar›n› Yorumlama Yetkinli¤i Ölçe¤i (PPYYÖ): Geliflti- rilmesi amaçlanan bu ölçe¤in maddelerinin haz›rlanmas›nda Özyü- rek (1997)’in çal›flmas›ndan yararlan›lm›flt›r. Ölçek maddeleri Tür- kiye’deki dan›flmanlar taraf›ndan çok s›k kullan›lan Akademik Ben-
Tablo 1
Örneklem Kapsam›ndaki Rehber Ö¤retmenlerin Mezun Olduklar› Alanlar›na Göre Say› ve Yüzdelikleri.
Alan Say› Yüzde
PDR-EPH 624 70.0
Psikoloji 148 16.6
EPÖ 45 5.0
Di¤er 70 7.8
Kay›p 5 .6
Toplam 892 100.0
PDR-EPH: Psikolojik dan›flma ve rehberlik-e¤itimde psikolojik hizmetler; EPÖ:
E¤itim programlar› ve ö¤retim.
lik Kavram› Ölçe¤i (ABKÖ; Kuzgun, 1996) ve Kendini De¤erlen- dirme Envanteri’nin (KDE; Kuzgun, 1989) profil puanlar›n› yorum- lamaya uygun olarak haz›rlanm›flt›r.
PPYYÖ’nin (EK 1) birinci bölümünde 4; ikinci bölümünde 8; son bö- lümünde ise 2 madde bulunmaktad›r. Maddeler okul dan›flmanlar›- n›n grup ya da s›n›f rehberli¤i çal›flmalar›nda kullan›labilecek flekilde yaz›lm›flt›r. Maddelerin derecelendirilmesi 5’li Likert tipi ölçek flek- lindedir. Dan›flmanlar her bir beceriyi yapma konusunda kendilerine ne derecede güvendiklerini belirtmektedirler (1- Hiç güvenmiyo- rumdan 5- Tamam›yla güveniyoruma kadar). Ayr›ca, yönergede da- n›flmanlara bu beceriler listesinin KDE (Kuzgun, 1996) ve ABKÖ’ye (Kuzgun, 1989) uygun olarak haz›rland›¤› belirtilmifltir.
Okul Psikolojik Dan›flmanl›¤› Yetkinlik Beklentisi Ölçe¤i (OPD-YB):
Yiyit (2001) taraf›ndan gelifltirilen OPD-YB ölçe¤inin üç alt ölçe¤i bulunmaktad›r: Psikolojik Dan›flma Becerileri, Çok Yönlü Rol ve Be- ceriler ve Uygulamakta Zorlan›lan Beceriler. Bu araflt›rmada ilk iki alt ölçek kullan›lm›flt›r. Çünkü üçüncü alt ölçekte bulunan maddeler di-
¤er alt ölçeklerdeki maddelerin kapsam›na benzemektedir, ancak maddelerin hepsi negatif ifadelerden oluflmaktad›r. Bu durum, ilk iki alt ölçe¤in kullan›lmas›n›n yeterli olaca¤› fikrini akla getirmektedir.
Yiyit (2001), OPD-YB için rehber ö¤retmenlerden oluflan örnek- lemler üzerinde yap› ve ölçüt geçerli¤i çal›flmalar› yapm›fl ve tat- minkâr sonuçlara ulaflm›flt›r: Ölçek puanlar› ile problem çözme be- cerileri, sürekli kayg›, diploma notlar› ve deneyim süresi de¤iflken- leri aras›nda anlaml› iliflkiler bulunmufltur. Ayr›ca, dan›flmanlar›n sorumlu olduklar› ö¤renci say›s› artt›kça yetkinlik beklentilerinin de yükseldi¤i bulunmufltur.
Ancak bu araflt›rma için Yiyit taraf›ndan OPD-YB’nin faktör yap›s›- n›n yeniden bulunup bulunmayaca¤› (replication) faktör analizi ile incelenmifltir. Çünkü OPD-YB çok yeni bir ölçektir ve henüz arafl- t›rmac›lar taraf›ndan yo¤un biçimde kullan›lmamaktad›r. Bu amaç- la, Yiyit taraf›ndan da yap›ld›¤› gibi yine örneklemdeki bütün reh- ber ö¤retmenlerin verilerinden yararlan›lm›flt›r. Sonuçta, ölçe¤in iki faktörlü yap›s› yeniden elde edilmifl, ancak her iki alt ölçekten de baz› maddeler elenmifltir. Altölçeklerin Cronbach alfa de¤erleri (s›- ras›yla, .97 ve .96) maddelerin iç tutarl›l›¤a sahip oldu¤unu göster- mektedir (Özyürek, 2004).
OPD-YB beflli Likert tipi bir ölçektir. Dan›flmanlar maddelerde ifa- de edilen görev ya da becerileri ne derecede güvenle yürütebile- ceklerini düflünerek, ifadelerin kendilerine uygun olup olmad›¤›n›
derecelendirmektedirler (1-Bana hiç uygun de¤il ve 5-Bana tama- m›yla uygun). Psikolojik Dan›flma Becerileri alt ölçe¤inin puan ran- j› 38-190 aras›nda, Çok Yönlü Rol ve Beceriler alt ölçe¤inin puan ranj› ise 28-140 aras›nda de¤iflmektedir. Bu iki alt ölçekte de olum- suz ifade edilmifl madde bulunmamaktad›r. Yüksek puanlar yüksek yetkinlik beklentisi alg›s›na iflaret etmektedir. Bu iki ölçe¤in Cron- bach alfa de¤erleri, s›ras›yla, .97 ve .96 olarak bulunmufltur. Ölçek- lerin 4 ayl›k bir arayla elde edilen test-yeniden test kararl›l›k kat sa- y›lar› ise, s›ras›yla, .82 ve .74’tür.
‹fllemler
Örneklem seçimiyle ilgili ifllemlerde EARGED görevlilerinden yard›m al›nm›flt›r. Bu görevliler taraf›ndan resmî bir üst yaz›yla okullara ölçme araçlar› postalanarak, ölçek ve anketin rehber ö¤ret- menler taraf›ndan doldurularak tekrar gönderilmesi istenmifltir. Da- ha sonra, okullardan gönderilen bu ölçekler araflt›rmac›ya postalan- m›flt›r. Araflt›rmac› taraf›ndan, doldurulan anket ve ölçekler incelen- mifl ve az say›daki (n = 4) ankette sorun ç›kt›¤› için bu rehber ö¤ret- menler örnekleme dâhil edilmemifllerdir.
Bulgular
Yap› Geçerli¤i Bulgular›
PPYYÖ ile ilgili faktör analizlerine bafllamadan önce önemli bir ko- nuya de¤inilmesi gerekmektedir: Örneklemdeki rehber ö¤retmen- lerin bir k›sm› PDR-EPH d›fl›ndaki alanlardan mezun olduklar›
için, bu kiflilerin verisinin nas›l kullan›laca¤› sorunu ile karfl›lafl›l- m›flt›r. Çünkü bilindi¤i gibi, PDR-EPH alan›ndan mezun olmayan- lar da rehber ö¤retmen unvan›n› almaktad›r. Alan d›fl›ndan mezun bu kiflilerden okul psikolojik dan›flmanl›¤› uygulamalar›n› yürütme- leri beklenmekte ve bu kifliler, okullar›nda yapt›klar› çal›flmalarla mesle¤in okul içindeki ve toplumdaki imaj›n› etkilemektedirler.
Di¤er yandan, alan d›fl›ndan mezun olan kifliler psikolojik dan›fl- manl›kla ilgili derslerin önemli bir k›sm›n› almad›klar› için, bu kifli- lerin PDR-EPH mezunlar›yla ayn› örneklem içinde bulunmalar›
hatal› bulgular›n elde edilmesine neden olabilirdi. Çünkü önceki araflt›rmalarda PPYYÖ ile ilgili faktör analitik bir çal›flma yap›lma- m›flt›r ve bundan dolay›, ölçe¤in faktör yap›s›n›n özellikleri bilin- memektedir. Bu yüzden, faktör analizlerinin PDR-EPH mezunlar›
ve alan d›fl›ndan atanan mezunlar için ayr› ayr› yap›lmas›na karar ve- rilmifltir. Ayr›ca, alan d›fl›ndan mezun rehber ö¤retmenlerin psiko- loji, EPÖ ve Di¤er Alanlardan Mezun olduklar› düflünüldü¤ünde, bu kiflilerin de ald›klar› e¤itim aç›s›ndan kendi aralar›nda farkl›l›k- lar gösterebilecekleri söylenebilir. Sonuç olarak, afla¤›da aç›klanan faktör analizi bulgular›n› PDR-EPH, psikoloji, EPÖ ve Di¤er Alan Mezunlar› için ayr› ayr› rapor etmek zorunda kal›nm›flt›r.
Araflt›rmada faktör analizinin iki çeflidi kullan›lm›flt›r. ‹lk olarak, PPYYÖ’nün faktör yap›s›n›n özelliklerini betimlemek amac›yla aç›k- lay›c› faktör analizleri yap›lm›flt›r. ‹kinci olarak, bulunan bu yap›n›n örneklem verisine uyum gösterip göstermedi¤ini anlamak amac›yla do¤rulay›c› faktör analizi bulgular›ndan yararlan›lm›flt›r. Bu iki ayr›
analizi yapabilmek için yukar›da de¤inilen dört örneklemin verileri seçkisiz yolla ve yaklafl›k olarak ikiye bölünmüfltür. Örneklemlerin ilk yar›s›yla aç›klay›c› faktör analizi, ikinci yar›s›yla da do¤rulay›c› fak- tör analizi ifllemleri yürütülmüfltür. Bu analizler örneklemlerin yakla- fl›k yar›s› ile yürütüldü¤ü için, aç›klay›c› faktör analizi yapabilmek aç›s›ndan örneklem say›lar›n›n yeterli olup olmad›¤› Kaiser-Meyer- Olkin (KMO) kat say›s› ile incelenmifltir. Bu kat say› .60 de¤erinin al- t›nda oldu¤unda faktör analizinin uygulanmamas› gereklidir (Noru- sis, 1990). Buna göre, PDR-EPH (n=282), psikoloji (n=62), EPÖ (n=23) ve di¤er alan mezunlar› (n=31) için bulunan kat say›lar›n tat- minkâr oldu¤u görülmüfltür (s›ras›yla, KMO de¤erleri .94, .90, .61 ve .74). Ayr›ca, PDR-EPH d›fl›ndaki di¤er örneklem say›lar›n›n küçük olmas›na karfl›n, elde edilen bileflen yükleri (Tablo 2) bu örneklem- ler için de oldukça yüksek bulunmufltur. Böylece, dört örneklem ve- risi ile de aç›klay›c› faktör analizi yap›lmas›n›n uygun oldu¤una karar verilmifltir. Ancak PDR-EPH örneklemi d›fl›ndaki di¤er üç örnekle- min say›s› oldukça az oldu¤u için genelleme yapma konusunda arafl- t›rmac›lar› flimdiden uyarmak gereklidir.
Aç›klay›c› faktör analizi bulgular›
Aç›klay›c› faktör analizi ifllemlerinde faktör ç›karma yöntemi olarak, temel bileflenler faktör ç›karma yöntemi seçilmifl ve bileflen say›s›- na karar vermek için öz de¤eri 1.00 ve üzerinde olan bileflen say›la-
r› belirlenmifltir. Buna göre, PDR-EPH örnekleminde öz de¤eri 1.00 ve üzerinde olan 2 bileflen bulunmufltur (6.93 ve 1.05). Bileflen- lerin öz de¤erlerine iliflkin çizgi grafi¤i (scree plot) incelendi¤inde ise, ilk k›r›lma noktas›n›n birinci bileflende oldu¤u görülmüfltür. Bi- leflen matrisindeki ikinci bileflene iliflkin maddeler ve bunlar›n fak- tör yükleri incelendi¤inde, ikinci bileflene sadece 2 maddenin yük- lendi¤i ve bunlar›n birinci bileflendeki faktör yüklerinin daha yük- sek oldu¤u belirlenmifltir. Bu iki bileflen, toplam varyans› % 57.00 oran›nda aç›klam›flt›r.
Psikoloji örneklemi için öz de¤eri 1.00 de¤erinin üzerinde olan tek bir bileflen bulunmufl ve bu bileflen toplam varyans›n % 62,34’ünü aç›klam›flt›r. EPÖ örnekleminde 1.00 de¤erini aflan 4 ve 2.00 de¤e- rini aflan 2 bileflen bulunmufltur. PDR-EPH örnekleminde oldu¤u gibi bu örneklem için de bileflen ve öz de¤erlere iliflkin çizgi grafi-
¤i yine tek bileflenli çözüm olabilece¤ine iflaret etmektedir. Bileflen matrisi incelendi¤inde ise ikinci ve üçüncü bileflenlere sadece birer maddenin yüklendi¤i görülmüfltür. Bu dört bileflen toplam varyan- s›n % 76,28’ini aç›klam›flt›r. Di¤er alanlardan mezunlar için yap›lan aç›klay›c› faktör analizinde, öz de¤eri 1.00 üzerinde olan üç bileflen bulunmufltur. Çizgi grafi¤i ve bileflen matrisi incelendi¤inde, PDR- EPH ve EPÖ örneklemleri için oldu¤u gibi, bir kez daha tek bile- flenli çözüm elde edilebilece¤i saptanm›flt›r. Bu örneklemde üç bi- leflen toplam varyans›n % 70,52’sini aç›klam›flt›r.
Bu aflamada birbirini izleyen iki konuya karar vermek gerekmekte- dir. ‹lk olarak, PPYYÖ’nün kararl› ve basit bir faktör yap›s›na ulafla- bilmek için hangi örneklem verisinin temel al›naca¤›na karar veril- melidir. Görüldü¤ü gibi aç›klay›c› faktör analizi bulgular› dört ayr›
örneklemde farkl› örüntüler göstermektedir. Bu dört örneklem ara- s›nda, sadece PDR-EPH örneklemindeki rehber ö¤retmenler, mes- leki rehberlikle ilgili kuramsal dersler ald›ktan sonra, staj çal›flmala- r›nda bu alanla ilgili uygulamalar yürütmektedirler. Bu nedenle, PDR-EPH örnekleminin verisini dikkate almak gerekmifl ve bu ör- neklemin verilerini temel alan analizlerin ayn›s›, di¤er üç örneklem için de yinelenmifltir. ‹kinci olarak, PPYYÖ’nün faktör say›s›n›n be- lirlenmesi gereklidir. PDR-EPH örnekleminin verisine göre ölçek tek ya da iki bileflenli bir yap›ya sahip olabilir. Bu yüzden, bu iki ay- r› çözümün sonucu de¤erlendirilmifl ve son karar, do¤rulay›c› faktör analizi bulgular› elde edildikten sonra verilmifltir.
Dört örneklem için ayr› ayr› tek bileflenli temel bileflenler analizi yap›l›rken, temel bileflenler faktör ç›karma yöntemi tercih edilmifl ve herhangi bir döndürme yöntemi kullan›lmam›flt›r. PPYYÖ’nün tek bileflenli çözümüne iliflkin bileflen yükleri yer darl›¤› nedeniyle burada belirtilmemifltir, ancak ilgililere bu sonuçlar gönderilebilir.
Elde edilen bulgularda dikkati çeken ilk örüntü, dört örneklemde de bileflen yüklerinin büyüklük s›ras›n›n farkl› oldu¤udur. Ayr›ca, EPÖ bulgular› de¤erlendirildi¤inde, göze çarpan bir di¤er durum, ölçekteki üçüncü maddenin bileflen yükünün çok düflük (.00) oldu-
¤u ve bu maddenin elenmesi gerekti¤idir. Ölçe¤in tek bileflenli çö- zümüne göre, maddelerin dört örneklem için de homojen bir yap›- ya sahip oldu¤u belirlenmifltir (Cronbach alfa de¤erleri, s›ras›yla, .92, 95, .86 ve .92).
Ölçe¤in iki bileflenli çözümünde ise yine temel bileflenler faktör ç›- karma yöntemi tercih edilmifltir. Faktör döndürme yöntemi olarak ise e¤rik (oblique) döndürme yöntemi seçilmifltir. Çünkü kavram- sal olarak düflünülürse, PPYY becerilerinin birbirleriyle iliflkili oldu-
¤u söylenebilir. Bileflenler aras›ndaki korelasyon de¤erlerinin dü- flük olmamas› hâlinde e¤rik bir çözüm tercih edilmektedir (Tabach- nick, & Fidell, 1996).
‹ki bileflenli çözüm için yine dört ayr› örnekleme göre temel bile- flenler analizi yürütülmüfltür. Bu ifllemler s›ras›nda PDR-EPH ör- nekleminin verileri dikkate al›narak, basit ve kararl› bir yap›ya ula- flabilmek için en küçük faktör yükünün .74 ve faktör yükleri aras›n- daki fark›n .20 olmas›na karar verilmifltir. PDR-EPH örneklem ve- risiyle ilk yap›lan analizde bu ölçütlere uymayan 2, 3, 6, 7, 8, ve 11 maddeler (EK 1) ölçek kapsam›ndan ç›kar›lm›fllard›r. ‹kinci analiz sonras›nda, iki bileflene yüklenen maddelerin belirlenen .74/.20 öl- çütlerine uydu¤u görülmüfltür.
Tablo 2’de PDR-EPH örneklem verisine göre basit bir faktör yap›- s›n›n elde edildi¤i görülebilmektedir. Faktör yüklerinin büyüklü¤ü de elde edilen yap›n›n kararl›l›k gösterebilece¤ine iflaret etmekte- dir. Birinci bileflen toplam varyans›n % 51,88’ini, ikinci bileflen % 11,92’sini aç›klam›flt›r. Ancak bu tablo incelendi¤inde, di¤er üç ör- neklem için elde edilen faktör yap›lar›n›n PDR-EPH örneklemine göre elde edilen yap›ya uymad›¤› görülmektedir. Psikoloji örnekle- minde ikinci bileflene maddeler negatif de¤erlerle yüklenmifllerdir.
Di¤er iki örneklemde ise hem farkl› bileflen yap›s› gözlenmifl hem
de baz› maddelerin .74/.20 ölçütlerine uymad›¤› saptanm›flt›r. Bu durumda, PPYYÖ için elde edilen yap›n›n yaln›zca PDR-EPH ör- neklemine uygun bir çözüm oldu¤u belirtilmelidir.
Ölçe¤in bileflenlerine isim verilmesi için madde ifadeleri incelen- mifltir. Birinci bileflene yüklenen maddelerden ikisinin ([14] benzer dan›flanlar› fark etme ve [9] geri bildirim verme) kapsam› oturum- lar›n grup hâlinde yürütülmesi ve dan›flanlar›n birbirlerinden yarar- lanmas›yla ilgilidir. On üç (güçlü-eksik yanlar) ve 12. (araflt›rma davran›fllar›) maddeler dan›flanlar›n bireysel olarak yapmalar› gere- kenlerle ilgilidir. Onuncu madde (cinsiyet ayr›mc›l›¤›) ise oturumlar s›ras›nda ve özellikle k›z ö¤rencilerin yararlanabilece¤i bilgilerle il- gilidir. Bu maddeler oturumlar s›ras›nda ya da oturumlar›n sonucun- da uygulanmas› gereken becerilerdir.
Bu durumda dan›flmanlar; dan›flanlar›n›n di¤erleriyle benzerliklerini fark etmelerini istemekte, yapmalar› gereken araflt›rma davran›fllar›n›
belirtmekte, di¤er dan›flanlar›n geri bildirim vermelerini sa¤layarak ö¤rencilerin kendi özelliklerini a盤a ç›karmaya teflvik etmekte, güç- lü-eksik yanlar› üzerinde düflünmelerini sa¤lamakta ve cinsiyet ay- r›mc›l›¤› konusunda karfl›laflabilecekleri engelleri an›msatmaktad›r- lar. Görüldü¤ü gibi, bu altölçe¤e yüklenen maddelerin ortak özelli¤i yorumlama sürecinden daha çok yararlanmalar›na yard›m etmek amac›yla, dan›flanlar› çeflitli konulara al›flt›rmak için dan›flmanlar tara- f›ndan yap›lan yönlendirmelerle (orientation) ile ilgilidir. Bu neden- le, bu alt ölçe¤e Yönlendirme Alt Ölçe¤i ad› verilmifltir.
Tablo 2
PDR-EPH, Psikoloji, EPÖ ve Di¤er Alanlardan Mezun Rehber Ö¤retmenlerin PPYYÖ ile ‹lgili ‹ki Bileflenli Temel Bileflenler Analizi Sonuçlar›.
Örneklem
Madde PDR-EPH Psikoloji EPÖ Di¤er
No Bilfl. I Bilfl. II Bilfl. I Bilfl. II Bilfl. I Bilfl. II Bilfl. I Bilfl. II
14 ,81 ,44 ,61 -,95 ,31 ,88 ,88 ,46
12 ,80 ,54 ,81 -,62 ,31 ,70 ,70 ,54
9 ,79 ,34 ,75 -,76 ,42 ,24 ,39 ,41
13 ,77 ,50 ,70 -,94 ,15 ,70 ,88 ,27
10 ,75 ,44 ,80 -,73 ,26 ,74 ,72 ,29
1 ,39 ,87 ,81 -,50 ,83 ,27 ,36 ,91
5 ,53 ,81 ,88 -,60 ,89 ,18 ,46 ,94
4 ,53 ,74 ,83 -,54 ,83 ,30 ,78 ,64
PDR-EPH: Psikolojik dan›flma ve rehberlik ve e¤itimde psikolojik hizmetler. EPÖ: E¤itim programlar› ve ö¤retim. PDR-EPH örneklemi için birinci ve ikinci bileflene yüklenen mad- delerin faktör yükleri koyu yaz›lm›flt›r.
‹kinci bileflene yüklenen maddelerden ikisi ([1] ölçek normlar›n›
aç›klama ve [4] standardize edilmifl s›navlardan örnekler vererek, öl- çülmüfl-alg›lanm›fl yetenek fark›n› aç›klama) bir miktar da olsa en- vanter hakk›ndaki bilgileri bilmeyi gerektirmektedir. Beflinci mad- de (ilgi ve yetenek alanlar› konusunda bilgilendirme) basit mesleki rehberlik bilgilerini ö¤renmeyi gerektirmektedir. Beflinci madde oturumlar boyunca uygulanmas› gereken bir beceriyken, di¤er iki madde sürecin bafllang›c›nda verilen bilgilerle ilgilidir.
Böylece, dan›flmanlar›n envanter özellikleri hakk›nda dan›flanlar›n›
bilgilendirme ve aç›klama yapma gereksinimi duyduklar› sonucuna ulaflabiliriz. Bu nedenle, ikinci bileflen Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i fleklinde isimlendirilmifltir. Bu noktada, iki bileflenli fak- tör çözümü için yap›lan analizde elenen 2 ve 3. maddelerin de ben- zer bir kapsama sahip oldu¤u belirtilmelidir.
Do¤rulay›c› faktör analizi (DFA) bulgular›
DFA yap›sal eflitlik modeli ile ilgili bir analiz türüdür. Aç›klay›c›
faktör analizi bulgular› hem tek hem de iki bileflenli yap›lar›n elde edilebilece¤ini gösterdi¤i için, bu yap›lardan hangisinin seçilece¤i- ne karar verebilmek amac›yla DFA bulgular›ndan yararlan›lmas›na karar verilmifltir. Bu amaçla, tek bileflenli yap› için PPYYÖ’deki 14 madde tek bir faktöre yüklenmifltir. ‹ki bileflenli yap› için 1., 4. ve 5. maddeler ikinci faktöre (Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i) ve 9., 10., 12., 13. ve 14. maddeler birinci faktöre (Yönlendirme Alt Ölçe¤i) yüklenmifllerdir. Faktörler aras›nda korelasyon hesaplan- mas›na izin verilmifltir. Hesaplamalarda listesel eleme (listwise de- letion) yöntemi kullan›lm›fl ve kovaryans matrisine göre DFA’lar yürütülmüfltür. (DFA ile ilgili aç›klamalar için bak›n›z, örne¤in, Fassinger, 1987; Sümer, 2000; Ullman, 1996).
PPYYÖ faktör yap›s›n›n belirlenmesi konusunda karar verebilmek için üç ayr› DFA yap›lmas› gerekmifltir. ‹lk olarak, tek bileflenli aç›klay›c› faktör analizi çözümünün dört ayr› örneklemde de¤iflip de¤iflmedi¤i (invariant) birden çok örneklemli (multi samples) DFA yoluyla, faktör yükleri ve hata varyanslar› aç›s›ndan incelen- mifltir. Çünkü dört örneklemde de birinci öz de¤er oldukça büyük bulunmufltur. Dolay›s›yla, bu durum, dört ayr› rehber ö¤retmen ör- nekleminin PPYY maddelerini benzer flekilde alg›lad›¤›n›n iflareti olabilir. ‹kinci ve üçüncü DFA’larda ise yaln›zca PDR-EPH örnek- lemi için tek bileflenli ve iki bileflenli DFA’lar yap›lm›flt›r. ‹ki bile- flenli çözüm sonuçlar› di¤er üç örneklem aç›s›ndan - örneklem say›-
lar›ndaki küçüklü¤ün yan› s›ra - anlaml› ya da tatminkâr bulunma- d›¤›ndan dolay›, bu veri tabanlar›n› kullanarak DFA yap›lmam›flt›r.
Böylece, temel bileflenler analizi sonucunda ölçek yap›s› hakk›nda oluflan karars›zl›k (tek bileflen ya da iki bileflen) konusuna aç›kl›k getirilebilecek ve hangi yap›n›n veri taban›na uygun oldu¤u (good- ness of fit) s›nanabilecektir.
Uyum belirteçleri (fit indexes). Yap›sal eflitlik modelinin kullan›ld›¤›
araflt›rmalarda, modellerin veri taban›na uyumunu de¤erlendirmek için ki kare istatisti¤inden yararlan›lmakta, ancak bu de¤er özellikle büyük örneklem say›lar›nda güvenilir sonuçlar vermemektedir (Ull- man, 1996). Bu nedenle, Kline (1998)’dan yararlanarak birden fazla uyum belirteci kullan›lm›flt›r. Seçilen uyum belirteçleri flunlard›r:
Uyum belirteci (UB-goodeness of fit index), normland›r›lmam›fl (non- normed) uyum belirteci (NMUB), karfl›laflt›rmal› uyum belirteci (KUB-comparative fit index) ve standardize edilmifl hatalar›n ortalama karelerinin karekökü (SHOK-standardized root mean square residu- al). Faktör çözümünün veri taban›na uygun olup olmad›¤›n›n kabul edilmesi için UB, NMUB ve KUB de¤erlerinin .90 üzerinde, SHKO de¤erinin ise .10 alt›nda olmas› gerekir (Kline, 1998). Ayr›ca, madde- lerin anlaml› faktör yüküne sahip olup olmad›¤› da incelenmifltir.
Tek bileflenli ve iki bileflenli çözümler hiyerarflik olmayan model- lerdir ve iki bileflenli çözüm ayn› zamanda daha karmafl›k (serbest- lik derecesi daha düflük) bir modeldir. Tek bileflenli model ise da- ha tutumlu (parsimonious) modeldir. Daha karmafl›k modelin uyu- mu daha iyi olaca¤› için (bkz. Kline, 1998), Akaik’in Bilgilendirme Ölçütü (ABÖ, Akaike Information Criterion) de bir di¤er uyum be- lirteci olarak dikkate al›nm›flt›r. Çünkü ABÖ karmafl›k modelleri cezaland›ran bir uyum belirtecidir ve iki hiyerarflik olmayan model- den ABÖ de¤eri daha düflük olan model tercih edilir.
LISREL 8.30 (Jöroskog, & Sörbom, 1993) kullan›larak yap›lan üç ayr› DFA modeline iliflkin s›namalar›n sonucunda elde edilen χ2 de¤erleri ve uyum belirteçleri Tablo 3’te belirtilmifltir. ‹lk olarak yap›lan, çok örneklemli DFA modelinin s›nanmas› sonucunda, χ2 de¤erinin (392 = 805.125, p < .01) anlaml› oldu¤u ve uyum belirteç- leri de¤erlerinin istenen s›n›rlar›n alt›nda bulundu¤u görülmekte- dir. Böylece, PPYYÖ’nin yap›s›n›n dört örneklemde de¤iflkenlik gösterdi¤i, baflka bir de¤iflle, ölçe¤in faktör yükü ve hatalar›n›n farkl›l›klar gösterdi¤i bulunmufltur.
‹kinci DFA sonucunda, tek bileflenli modelin PDR-EPH örneklemi- nin veri taban›na iyi uyum göstermedi¤i bulunmufltur (χ2 [77] = 308.584, p < .01). Ancak iki bileflenli DFA s›namas›ndaki χ2de¤eri (χ2 [19] = 81.476, p < .01) anlaml› olmakla birlikte, uyum belirteci de¤er- leri istenen s›n›rlar›n üzerinde bulunmufltur. Ayr›ca, iki bileflenli mo- delin ABÖ de¤eri (125.978) tek bileflenli modelin de¤erine (378.226) k›yasla daha küçük bulunmufltur. Bu iki s›namadaki bütün faktör yük- leri (tek bileflenli model için .51-.73 aras›nda, iki bileflenli model için .58-.80 aras›nda) ve iki bileflenli modeldeki faktörler aras›ndaki kore- lasyon de¤eri (.785) anlaml› (p<.001) bulunmufltur. Yer darl›¤› sebe- biyle bu faktör yükleri rapor edilememifltir, ancak talep eden araflt›r- mac›lar oldu¤unda bu de¤erler ve analizlere iliflkin kovaryans matris- leri gönderilebilir. Sonuç olarak, PPYYÖ’nin faktör yap›s›n›n dört ör- neklemde de¤iflim gösterdi¤i ve PDR-EPH örneklemi için iki bile- flenli modelin veri taban›na uygun oldu¤u saptanm›flt›r.
Bundan sonraki analizleri seçkisiz yolla bölünen örneklem verileri- ni birlefltirerek yapman›n daha isabetli sonuçlara ulaflmak aç›s›ndan yararl› olaca¤› düflünülmüfltür. Çünkü özellikle EPÖ örnekleminin say›s› evrenin özelli¤inden dolay› azalmaktad›r. Ancak afla¤›da yap›- lan analizlerdeki n de¤erleri, kay›p de¤er sorunundan dolay›, Tab- lo 1’deki n de¤erlerinden farkl›l›k göstermifltir. Tablo 4’de iki bile- flene ait aritmetik ortalama ve standart sapma de¤erleri dört ayr› ör-
Tablo 3
Örneklemlere Göre PPYYÖ’nin S›nanan Üç Ayr› DFA Modeline ‹liflkin x2 De¤erleri ile Uyum Belirteçleri.
x2 sd UB NMUB KUB SHOK ABÖ
Çoklu örneklem
(PDR-EPH n = 287, Psikoloji n = 64, EPÖ n = 17, Di¤er = 28) Modeller
Tek bileflenli model 805.125** 392 .559 .885 .876 .188 -- (14 madde)
Yaln›zca PDR-EPH örneklemi (n = 283)
Tek bileflenli model 308.584** 77 .860 .881 .899 .050 378.226 (14 madde)
‹ki bileflenli model 81.476** 19 .925 .917 .944 .045 125.978 (8 madde)
Not: Örneklemlerdeki n de¤erleri kay›p de¤erlerden dolay› farkl›laflm›flt›r. UB: Uygunluk belirteci. NMUB: Normland›r›lmam›fl uygunluk belirteci. KUB: Karfl›laflt›rmal› uyum belirteci.
SHOK: Standardize edilmifl hatalar›n ortalama karelerinin karekökü. ABÖ: Akaik’in bil- gilendirme ölçütü.
**p < .01.
neklem için belirtilmifltir. Görüldü¤ü gibi, ölçeklere ait en düflük ortalamalar Di¤er Alanlardan Mezun rehber ö¤retmenlerindir. Yön- lendirme ve Bilgilendirme-Aç›klama Alt ölçeklerinin Cronbach alfa de¤erleri (s›ras›yla PDR-EPH: .85 ve .78; Psikoloji: .90 ve .87; EPÖ:
.75 ve .82; ve Di¤er: .81 ve .77) ölçeklerin homojen bir yap›ya sahip oldu¤una iflaret etmektedir.
PPYYÖ’nün yap›s›na iliflkin bir karara var›ld›ktan sonra, bu k›s›mda da yine yap› geçerli¤i çerçevesinde, Yiyit (2001) taraf›ndan gelifltiri- len OPD-YB’nin iki alt ölçe¤i (Psikolojik Dan›flma Becerileri ve Çok Yönlü Rol ve Beceriler) ile gelifltirilmekte olan bu alt ölçeklerin ko- relasyonlar› incelenmifltir (Tablo 4). PPYYÖ ve OPD-YB alt ölçekle- rinin korelasyonlar› aç›s›ndan incelendi¤inde, EPÖ örnekleminin farkl› bir örüntüye sahip oldu¤u görülebilecektir. Bu örnekleme ait de¤erlerin bir k›sm› anlams›z (p > .05) bulunmufltur. Di¤er örnek- lemlere ait korelasyon de¤erleri pozitif yönde ve ileri derecede an- laml› (p < .001) bulunmufltur. PPYYÖ’nin iki alt ölçe¤i (Yönlendir-
Tablo 4
Dört Ayr› Örnekleme Göre PPYYÖ ve OPD-YB Alt Ölçeklerinin Korelasyon, n, Aritmetik Ortalama ve Standart Sapma De¤erleri.
Ölçek YÖ BAÖ PDB X Ss
PDR-EPH örneklemi n= 492
YÖ - 19.70 3.47
BAÖ .64*** - 11.49 2.43
PDB .69*** .53*** - 129.05 17.33
ÇYRB .50*** .41*** .62*** 100.28 15.12
Psikoloji örneklemi n= 108
YÖ - 19.17 4.09
BAÖ .79*** - 11.12 2.76
PDB .75*** .67*** - 129.37 19.54
ÇYRB .56*** .57*** .64*** 98.88 15.04
EPÖ örneklemi n= 31
YÖ - 19.42 2.64
BAÖ .40* - 11.00 2.85
PDB .71** .20 - 125.55 17.23
ÇYRB .33 .09 .52** 104.68 10.89
Di¤er Alan Mezunlar›n›n örneklemi n= 44
YÖ - 17.87 3.52
BAÖ .62*** - 9.69 2.36
PDB .72*** .62*** - 117.21 18.65
ÇYRB .54*** .56*** .73*** 96.23 16.20
Not: YÖ: Yönlendirme Ölçe¤i; BAÖ: Bilgilendirme ve Aç›klama Ölçe¤i; PDB: Psikolojik Dan›flma Becerileri Ölçe¤i; ÇYRB: Çok Yönlü Rol ve Beceriler.
*p <.05, **p <.01, ***p<.001.
me ve Bilgilendirme-Aç›klama) kendi aralar›nda orta derecede yük- sek korelasyonlara sahipken, her iki alt ölçek de Psikolojik Dan›flma Becerileri Alt Ölçe¤i ile daha yüksek korelasyon göstermifltir.
Ölçüt Ba¤›nt›l› Geçerli¤i Bulgular›
PPYYÖ’nün Ölçüt ba¤›nt›l› geçerlik çal›flmas›nda iki alt ölçek puan ortalamalar›n›n mezun olunan bölümlere (Tablo 4) ve deneyim sü- resi kategorilerine (Tablo 5) göre farkl›lafl›p farkl›laflmad›¤› incelen- mifltir. Ek olarak, deneyim süresi ile araflt›rmada kullan›lan ölçekler aras›nda dört ayr› rehber ö¤retmen örneklemi için ayr› ayr› olmak üzere Pearson korelasyonlar› hesaplanm›flt›r.
Mezuniyet alanlar› için tek yönlü çok de¤iflkenli (multivariate) var- yans analizi (multivariate analysis of variance-MANOVA) yap›lm›flt›r.
Çok de¤iflkenli F de¤erinin anlaml› (λ=.957, F [6,1606] = 5.952, η2= .02, p=.000) oldu¤u saptanm›flt›r. Ancak her ne kadar ileri derecede anlaml› bir farkl›l›k bulunsa da, mezun olunan bölüm ba¤›ms›z de¤ifl- keninin ba¤›ml› de¤iflkenlerin varyans›ndaki katk›s›n›n çok düflük düzeyde (% 2) oldu¤una dikkat edilmelidir. Bunun anlam›, PPYYÖ altölçekleri aç›s›ndan mezun olunan bölümün dikkate al›nmayacak kadar önemsiz bir etki büyüklü¤üne sahip oldu¤udur.
Daha sonra, hangi ba¤›ml› de¤iflkenin bu çok de¤iflkenli anlaml› de-
¤erin elde edilmesine katk› sa¤lad›¤›n› anlamak amac›yla, iki ayr›
tek yönlü varyans analizi yap›lm›flt›r. Yönlendirme Alt Ölçe¤i puan- lar›n›n varyanslar› homojen olmad›¤› (F [3,804] = 2.74, p < .05) için ikili karfl›laflt›rmalarda Tamhane testi sonuçlar›, Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i’ne iliflkin ikili karfl›laflt›rmalarda ise Scheffé F testi sonuçlar› de¤erlendirilmifltir.
Tek yönlü varyans analizi sonuçlar›na göre, hem Yönlendirme (F [3,804] = 6.53, p < .001) hem de Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Öl- çekleri (F [3,804] = 11.64, p < .001) aç›s›ndan anlaml› farkl›l›klar bu- lunmufltur. Yap›lan “post hoc” ikili karfl›laflt›rmalar sonucunda Yön- lendirme Alt Ölçe¤i aç›s›ndan PDR-EPH örneklemi puan ortala- malar›n›n di¤er alanlardan mezun olan rehber ö¤retmenlerin puan ortalamalar›ndan anlaml› (p < .001) biçimde farkl› oldu¤u saptan- m›flt›r. Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i bak›m›ndan ise hem PDR-EPH hem de psikoloji örneklemlerinin Di¤er Alan Mezunla- r›ndan anlaml› (s›ras›yla, p < .001, p < .01) biçimde daha yüksek pu- an ortalamalar› elde ettikleri belirlenmifltir.
Bundan sonra, deneyim süresinin kategorilerine göre yine tek yön- lü çok de¤iflkenli varyans analizi yap›lm›flt›r. Örneklemdeki rehber ö¤retmenlerin deneyim süreleri bir y›ldan az (n = 94; % 11.50), bir y›ldan fazla ve 5 y›la kadar (n = 377; % 46.20), 6 y›l ile 10 y›la kadar (n = 217; % 27.10) ve 11 y›l ve daha fazla (n = 107; %13.00) fleklin- de kategorize edilmifltir. PPYYÖ altölçeklerine göre hesaplanan aritmetik ve standart sapma de¤erleri Tablo 5’de belirtilmektedir.
Bu tabloda her iki alt ölçek puanlar› aç›s›ndan da deneyim süreleri bir y›ldan az olan rehber ö¤retmenlerin daha düflük ortalamalara sa- hip oldu¤u görülebilmektedir.
Deneyim sürelerinin kategorilerine göre tek yönlü çok de¤iflkenli varyans analizi yap›lm›flt›r. Çok de¤iflkenli F de¤erinin anlaml›
(λ=.966, F [6,1580] = 4,58, η2 = .02, p=.000) oldu¤u saptanm›flt›r.
Ancak bu ba¤›ms›z de¤iflkenin de, ba¤›ml› de¤iflkenlerin varyans›n- daki katk›s›n›n çok düflük (% 2) düzeyde oldu¤u bulunmufltur. Do- lay›s›yla, PPYYÖ alt ölçekleri aç›s›ndan deneyim süresinin de kü- çük bir etki büyüklü¤üne sahip oldu¤u söylenebilir.
Hangi ba¤›ml› de¤iflkenin bu çok de¤iflkenli anlaml› de¤erin elde edilmesine katk› sa¤lad›¤›n› anlamak amac›yla iki ayr› tek yönlü varyans analizi yap›lm›flt›r. Tek yönlü varyans analizi sonuçlara gö- re, yaln›zca Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i (F [3,804] = 11.64, p < .001) aç›s›ndan anlaml› farkl›l›klar bulunmufltur. Yap›lan
“post hoc” ikili karfl›laflt›rmalar sonucunda deneyim süreleri bir y›l- dan daha az olan rehber ö¤retmenlerin ortalamalar›n›n, daha dene- yimli olan di¤er üç kategorideki rehber ö¤retmenlerin ortalamala- r›ndan anlaml› (üç karfl›laflt›rma için de, p < .001) biçimde daha dü- flük oldu¤u bulunmufltur.
Tablo 5
PPYYÖ Alt Ölçeklerine ve Deneyim Sürelerinin Kategorilerine Göre Hesaplanan Aritmetik ve Standart Sapma De¤erleri.
Ölçek Hizmet sürelerinin kategorileri X Ss
YÖ Bir y›ldan az 18.70 3.48
Bir y›ldan fazla ve 5 y›la kadar 19.29 3.66
6 y›l ile on y›l aras› 19.77 3.53
11 y›l ve daha fazla 19.79 3.77
BAÖ Bir y›l ve daha az 10.09 2.77
Bir y›ldan fazla ve 5 y›la kadar 11.26 2.50
6 y›l ile on y›l aras› 11.45 2.36
11 y›l ve daha fazla 11.64 2.60
Not: YÖ: Yönlendirme Alt Ölçe¤i; BAÖ: Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i.
Deneyim süresi ile PPYYÖ’nün (Yönlendirme ve Bilgilendirme- Aç›klama) ve OPD-YB’nin (Psikolojik Dan›flma Becerileri ve Çok Yönlü Rol ve Beceriler) alt ölçekleri aras›nda mezun olunan bölüm- lere göre ayr› ayr› Pearson korelasyonlar› hesaplanm›flt›r. PDR-EPH örnekleminde Yönlendirme Alt Ölçe¤i d›fl›ndaki ölçeklerin bu de-
¤erleri anlaml› bulunmufltur (Bilgilendirme-Aç›klama için: .11, p <
.05; Psikolojik Dan›flma Becerileri için: .15; ve Çok Yönlü Rol ve Beceriler için: .18; her ikisi için de p < .01). Bu de¤erler Yiyit’in (2001) buldu¤u de¤erlere çok yak›nd›r. Psikoloji örneklemi için de- neyim süresi ile yaln›zca Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i’nin puanlar› aras›nda anlaml› (.20, p< .05) bir iliflki bulunmufltur. Di¤er iki örnekleme iliflkin hiçbir de¤er anlaml› bulunmam›flt›r.
2. Çal›flma
Bu çal›flmada ölçüt geçerli¤i aç›s›ndan PDR ö¤rencilerinin s›n›f dü- zeylerine (2, 3 ve 4. s›n›flar) göre PPYYÖ alt ölçek puan ortalamala- r›n›n farkl›lafl›p farkl›laflmad›¤› incelenmifltir. Bandura (1986)’n›n aç›klad›¤› gibi, dan›flman adaylar›n›n PPY konusunda yetkinleflebil- mesi için; yaflant›lara maruz kalmas› (baflar›l› kiflisel performanslar), arkadafllar›n›n ve ö¤retim elemanlar›n›n yaflant›lar›n› izlemesi (mo- del alma), arkadafllar› ve ö¤retim elemanlar› taraf›ndan kendisine geri bildirim verilmesi (sosyal ikna) ve yorumlama sürecinde olum- suz stresin yaratt›¤› gerginli¤i yenerek oturumlar› yönetebilmesi (duygusal uyar›lma) gerekmektedir.
PPYY becerileri ile ilgili kuramsal bilgiler özellikle mesleki rehber- lik, psikolojik testler, psikolojik dan›flma ilke ve teknikleri, dan›flma kuramlar› gibi derslerde kazan›ld›¤›ndan dolay›, s›n›f düzeyi düflük olan ö¤rencilerin PPYYÖ puanlar› üst s›n›flardaki ö¤rencilerin puan- lar›ndan anlaml› biçimde daha düflük bulunmas› beklenir. Böylece, kuramsal bilgilerin yan› s›ra uygulama yaflant›lar›na da daha çok ma- ruz kalan üst s›n›f ö¤rencilerinin alt düzeydeki s›n›flara göre kendi- lerini daha yetkin hissedip hissetmedikleri de¤erlendirilmifltir.
Yöntem Örneklem
‹kinci çal›flman›n örnekleminde ‹ç Anadolu Bölgesi’nde bulunan ve psikolojik dan›flman e¤itiminde deneyimli olan iki üniversitenin
PDR anabilim dal›nda ö¤renim gören ikinci (n = 91), üçüncü (n = 73) ve dördüncü (n = 75) s›n›f ö¤rencileri bulunmaktad›r. Ö¤renci- lerin 130’u k›z, 115’i erkek ö¤rencidir. Dördüncü s›n›flar bir önceki y›l mesleki rehberlik ile dan›flma ilke ve teknikleri gibi dersleri al- m›fllar ve uygulamalar yapm›fllard›r. Üçüncü s›n›f ö¤rencileri psiko- lojik dan›flmanl›kla ilgili birçok dersi alm›fl ö¤rencilerdir. Üniversi- telerden birinde ikinci, di¤erinde ise üçüncü s›n›f düzeyinde mes- leki rehberlik dersi ö¤retilmektedir. Ancak bu dersi ikinci s›n›fta alan ö¤renciler herhangi bir uygulama yapmam›fllard›r.
Ölçme Araçlar›
Kiflisel Bilgi Anketi: Bu ankette; ö¤rencilere cinsiyetleri, numarala- r›, s›n›f düzeyleri ve üniversite isimleri sorulmufltur.
Profil Puanlar›n› Yorumlama Yetkinli¤i Ölçe¤i (PPYYÖ). Bu öl- çek birinci çal›flmadaki hâliyle (EK 1) aynen uyguland›¤› için, bura- da tekrar tan›t›lmam›flt›r.
‹fllemler
‹kinci çal›flma için, PDR e¤itimi konusunda deneyimli ö¤retim ele- manlar›n›n bulundu¤u iki üniversite saptanarak, 2002/2003 e¤itim- ö¤retim y›l› bahar yar›y›l› sonunda ölçek uygulamalar› yap›lm›flt›r.
Her üç s›n›fa da PPYYÖ s›n›f oturumlar›nda uygulanm›fl ve iflaret- lemeler yaklafl›k 5 dakika içinde tamamlanm›flt›r.
Bulgular
‹kinci çal›flmaya kat›lan ö¤rencilerin PPYYÖ alt ölçeklerinden ald›kla- r› puanlar›n ortalamalar› ve standart sapmalar› Tablo 6’da belirtilmifl- tir. Görüldü¤ü gibi, her iki alt ölçekten de ikinci s›n›f ö¤rencileri en düflük, dördüncü s›n›f ö¤rencileri ise en yüksek puanlar› alm›fllard›r.
Ö¤rencilerin s›n›f düzeylerine göre Yönlendirme ve Bilgilendirme- Aç›klama Alt ölçeklerinden ald›klar› puan ortalamalar› aras›nda an- laml› bir farkl›l›k olup olmad›¤›n› anlamak için tek yönlü çoklu var- yans analizi uygulanm›flt›r. Wilks’in lambda istatisti¤ine göre tek yönlü çoklu varyans analizi sonucu anlaml› (λ = .77, F [4, 470] = 16.08, p= .001, η2= 12) bulunmufltur. Ancak η2de¤erinin düflük ol- du¤u, baflka bir de¤iflle s›n›f düzeyi etkisinin Yönlendirme ve Bilgi-
lendirme-Aç›klama Alt ölçeklerindeki etki büyüklü¤ünün düflük (% 12) oldu¤una dikkat edilmelidir.
Daha sonra hangi ba¤›ml› de¤iflkenin çok de¤iflkenli anlaml›l›¤a katk› sa¤lad›¤›n› anlamak için iki adet tek yönlü varyans analizi ya- p›lm›flt›r. Sonuçta hem Yönlendirme (F [2, 236] = 3.93, p < .05), hem de Bilgilendirme ve Aç›klama (F [2, 236] = 26.08, p < .001) Al- tölçekleri aç›s›ndan anlaml› farkl›l›klar bulunmufltur. Bu ölçümlerin varyanslar›n›n Levene testi sonucunda homojen olmad›¤› (her ikisi için de p < .001) saptand›¤› için ikili karfl›laflt›rmalar için Dunnet C testi tercih edilmifltir.
‹kili karfl›laflt›rmalar›n sonucunda dördüncü s›n›f ö¤rencilerinin pu- an ortalamalar›, her iki alt ölçek bak›m›ndan da, ikinci s›n›f ö¤ren- cilerinin puan ortalamalar›ndan anlaml› biçimde (p < .05) daha yük- sek bulunmufltur.
Tart›flma
Bu araflt›rmada, ilgi envanterlerine ait profil puanlar›n› yorumlama becerilerinin hangi faktörlerden oluflabilece¤i, bu faktörlerin di¤er dan›flmanl›k becerilerini ölçen yap›larla nas›l iliflki gösterdi¤i, puan- lar›n PDR mezunu olup olmamaya, deneyim süresine ve s›n›f dü- zeyine göre de¤iflip de¤iflmedi¤i incelenmifltir.
Yap› geçerli¤i aç›s›ndan, faktör analizi ile ilgili bulgularda, PDR- EPH örnekleminden yararlan›larak profil yorumlama becerilerinin tek faktörlü de¤il de, iki faktörlü bir yap›ya sahip olabilece¤i, ancak ölçekten önemli oranda maddenin elendi¤i belirlenmifltir. Bu iki alt ölçek puanlar› ile özellikle psikolojik dan›flma becerilerinin puanla- r› aras›nda anlaml› iliflkiler bulunmufltur. Di¤er örneklemlerin fak- tör yap›lar› birbirinden farkl› olabilir, ancak araflt›rmada bu konu
Tablo 6
Aday Psikolojik Dan›flman Olan Ö¤rencilerin PPYYÖ Alt Ölçeklerine Göre Tan›mlay›c› ‹statistikleri.
Alt ölçek S›n›f x Ss
YÖ 2. s›n›f 16.89 4.73
3. s›n›f 18.29 3.69
4. s›n›f 18.45 3.19
BAÖ 2. s›n›f 8.32 3.26
3. s›n›f 8.90 2.65
4. s›n›f 11.36 2.32
Not: YÖ: Yönlendirme Ölçe¤i; BAÖ: Bilgilendirme ve Aç›klama Ölçe¤i
üzerinde durulmam›flt›r.
Bulunan bu iki faktör, ilgi envanterlerinin profil puanlar›n›n yorum- lanmas› ve elbette, kariyer dan›flmanl›¤› sürecinin irdelenmesi bak›- m›ndan yararl› olabilir. Dan›flmanlar dan›flanlar›n yorumlama sürecin- den daha çok yararlanmas› amac›yla onlar› çeflitli durumlara (di¤erle- riyle benzerlik ve farkl›l›klar›n› düflünmeleri, birbirlerine geribildirim vermeleri, araflt›rma davran›fllar›n› göstermeleri, güçlü-eksik yanlar›- n› ifade edebilmeleri ve kendilerine yap›lan cinsiyet ayr›mc›l›¤›n›
fark etmeleri için) al›flt›rmak amac›yla yönlendirmek istiyor olabilir- ler. Ayr›ca, özellikle de sürecin bafllang›c›nda envanterlerin çeflitli özellikleri hakk›nda gereken bilgilerin verilmesi ve aç›klamalar yap›l- mas›n›n yararl› oldu¤u görülmektedir. Örne¤in, bunlar envanterlerin basit baz› özellikleri (tan›mlar, alg›lanm›fl yetenek gibi) ya da de¤er- lendirme ile ilgili baz› bilgiler (yüzdelik ve ham puanlar gibi) olabilir.
Her iki faktör de dan›flanlar›n bu süreçten daha çok yararlanmas› ile ilgilidir. Muhtemelen, bu nedenle, Yönlendirme ve Aç›klama-Bilgi- lendirme Alt ölçeklerinin iliflkisi anlaml› ve orta derecede yüksek bu- lunmufltur (PDR-EPH örneklemi için .64, p < .001).
Yukar›daki konular›n yan› s›ra, aç›klay›c› faktör analizi s›ras›nda ele- nen 6., 7. ve 8. maddelerin (EK 1) özellikleri üzerinde de durulma- s› gereklidir. Bu maddelerin içeri¤i, dan›flanlar›n alt ölçek puanlar›- na iliflkin yaflant›lar›n› ifade etmelerine izin verdikten ve ölçek pu- anlar› üzerinde tart›flma yapt›ktan sonra, kendi yetenek ve ilgi alan- lar›na iliflkin bir fark›ndal›k gelifltirmeleriyle ilgilidir. Di¤er yandan, bu maddelerin ifadelerinde dan›flanlar›n mesleki tercihleri ile anlat- t›klar› aras›nda ba¤lant›lar kurarak, bunlar› dan›flanlar›n ifade et- tikleri mesleki seçeneklerle ya da di¤er meslek isimleriyle efllefltirme (matching) ya da bu konuda bir yorum yapma (interpretation) ko- nusundaki önemli beceriler aç›kça vurgulanmam›flt›r. Oysa litera- türdeki kimi yorumlama örne¤inde (örne¤in Prince, 1998; Zunker, 2006) bu efllefltirme ve yorumlar›n yap›ld›¤› aç›kça gözlenebilmek- tedir. Her ne kadar yukar›daki efllefltirme-yorumlama tan›mlama- s›ndan bir derece farkl› düflünülmüfl olsa da, Brown ve arkadafllar›
(2003) taraf›ndan bireyle ya da grupla yap›lan test yorumlamalar›n- da, (i) bireysellefltirilmifl bir tarzda dan›flanlar›n sorular› yan›tlan›r- sa, (ii) al›fl›lmam›fl (unusual) profil özellikleri üzerinde durulursa ve (iii) gelece¤e yönelik hedef ve planlar› ile ilgili geribildirimler ve- rilirse, bunlar›n yararl› olabilece¤i belirtilmektedir. S›ralanan bu üç
konu, efllefltirme-yorumlama becerilerinin içeri¤i ile ilgili olabilir.
Asl›nda, PPYY ile ilgili olarak maddeler yaz›l›rken böyle bir boyutu da düflünmek gerekliydi. Ancak lisans ö¤rencilerinin efllefltirme ve yorum yapma konusunda zorlanabilecekleri düflünüldü¤ü için 6., 7.
ve 8. maddeleri EK-1’deki flekliyle ifade ederek kolaylaflt›rmak amaçlanm›flt›r. Ayr›ca, Kuzgun’a (2003, s. 114) göre, “Kesin bir delil olmadan, bir ölçme arac›n›n puanlar›ndan mant›kl› ç›karsamalar yapmaya kalk›flmamal›d›r.” Bu üç maddenin elenme nedenlerin- den bir di¤eri de, ifadelerin efllefltirme ve yorum yapmak kadar yön- lendirme ve aç›klama-bilgi verme faktörlerine de uygun olmas›d›r.
Bu nedenlerle, PPYYÖ’nün gelecekteki çal›flmalar›nda efllefltirme ve yorum yapma yetkinli¤iyle ilgili becerileri net biçimde ifade eden maddelerin bulunmas› ve konunun incelenmesi yararl› olabi- lir. Böylece, profil yorumlama sürecinde yetkin olmak için aç›kla- ma-bilgilendirme, yönlendirme ve efllefltirme-yorumlama becerile- rini kazanmak gerekti¤i öne sürülebilir. Ancak bu araflt›rmada ilk iki beceri seti için kan›t bulunmufl, efllefltirme-yorumlama ad› alt›n- da kararl›l›k gösterebilecek bir faktöre eriflilememifltir.
Efllefltirme-yorumlama becerileri, mesleki dan›flmanl›k kadar ileri kiflisel dan›flmanl›k becerileri de gerektirebilir. Ayr›ca, dan›flanlar›n özellikleri ile birçok mesleki grubun özelliklerini oturum s›ras›nda- ki k›sa bir süre içerisinde karfl›laflt›rabilmek kolay bir görev de¤ildir (Prediger, 1999). En az›ndan, ilgi envanterleri birçok puan›n ayn›
anda bulundu¤u profillere sahiptir. Spokane (1998)’a göre, kariyer de¤erlendirmesi ve müdahalesindeki en zor görev, dan›flan›n arafl- t›rma yapaca¤› ve yönelebilece¤i uygun seçenekler aç›s›ndan de-
¤erlendirme sonuçlar› ile vaka bilgisinin, bütünlefltirilmesidir.
Swanson (1995), kariyer dan›flmanl›¤›yla ilgili araflt›rmalarda sonuç de¤iflkenleriyle daha çok ilgilenildi¤ini, ancak süreçte yap›lanlar›n yeterince ayd›nlat›lmad›¤›n› belirtmektedir. Çünkü dan›flman ya da dan›flanlar, müdahale sonras›nda kolayca somut sonuçlara (karars›z olmaktan kurtulma, mesleki olgunlu¤u yükseltme ya da mesleki bir seçim yapma gibi) ulaflabilmektedir. Baflka bir de¤iflle, araflt›rmac›- lar, daha çok dan›flanlara kazand›r›lmas› gereken beceriler üzerinde durmaktad›rlar. Oysa, araflt›rmac›lar›n süreçle ilgili becerilerle ilgi- lenmesi de bir o kadar önemlidir. Swanson’a göre, kariyer dan›fl- manl›¤› hem mesleki müdahaleler ile hem de kiflisel dan›flmanl›k ile örtüflmektedir. Profil puanlar›n› yorumlama süreci de benzer fle-
kilde düflünülebilir. Bu süreç bir yandan mesleki bir müdahale flek- linde düflünülebilir, bir yandan da kiflisel dan›flmanl›¤a benzeyebi- lir. E¤er flimdiye kadar profil yorumlama sürecini de¤erlendirebile- ce¤imiz bir ölçek olsayd›, kariyer dan›flmanl›¤› ile kiflisel dan›flman- l›k aras›ndaki iliflkileri de de¤erlendirme olana¤› elde edilebilirdi.
Örne¤in, yönlendirme becerilerinin psikolojik dan›flma becerileriy- le iliflkisi dikkat çekicidir. Bu nedenle, PPYY ile ilgili bulunan bu iki faktör meslek dan›flmanl›¤› sürecinin ayd›nlat›lmas›na yarayan amprik bir bulgu olarak kabul edilebilir. Rounds ve Tinsley (1984)’e göre, bu sayede, yöntem bilimsel olarak daha geliflmifl olan psikoterapi literatüründen yararlan›larak, mesleki davran›fl›n de¤i- flim süreci daha iyi bir biçimde anlafl›labilir.
Ölçüt ba¤›nt›l› geçerlikle ilgili bulgular flu flekilde özetlenebilir: Yön- lendirme Alt Ölçe¤i aç›s›ndan sadece PDR-EPH, Aç›klama-Bilgilen- dirme aç›s›ndan ise hem PDR-EPH hem de psikoloji örneklemleri- ne ait puan ortalamalar› di¤er alan mezunlar›n›n ortalamalar›ndan an- laml› biçimde yüksek bulunmufltur. Deneyim süreleri 1 y›ldan az olan rehber ö¤retmenlerin daha deneyimli olanlara k›yasla, yaln›zca Bilgilendirme ve Aç›klama Alt Ölçe¤i’nden anlaml› biçimde daha dü- flük puan ortalamalar›na sahip olduklar› ortaya ç›km›flt›r. Ayr›ca, de- neyim süresinin yine ve yaln›zca bu ölçekle, PDR-EPH ve psikoloji örneklemlerinde, anlaml› iliflki gösterdi¤i belirlenmifltir. ‹kinci s›n›f ö¤rencilerinin, son s›n›f ö¤rencilerinden her iki ölçekten de anlaml›
flekilde düflük puan ald›klar› bulunmufltur. Mezun olunan bölüm ve deneyim süresi ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda, s›n›f düzeyine iliflkin etki bü- yüklü¤ü nispeten daha büyük bulunmufltur.
Üstteki paragrafta özetlenen bulgular toplu biçimde düflünülürse, PPYY becerilerinin psikolojik dan›flmanlara kazand›r›lmas›na iliflkin çeflitli yorumlar yap›labilir. Aç›klama-bilgilendirme becerileri gibi ba- z› temel becerilerin psikoloji a¤›rl›kl› e¤itim alan rehber ö¤retmenler- de k›sa süreli (örne¤in, 1 y›l gibi) mesleki yaflant›lardan sonra gelifle- bilece¤i söylenebilir. Ancak yönlendirme becerilerinin deneyimle iliflkili bulunmamas›; yönlendirme becerilerinin sadece deneyim ka- zanmayla gelifltirilemeyece¤ini; psikolojik dan›flmanlar›n mezun ol- duktan sonra kendilerini mesleki rehberlik alan›nda gelifltiremedik- lerini; ya da bu becerilerin daha zor olabilece¤ini akla getirmektedir.
Mezun olunan bölüm de¤iflkeni çok etkili (% 2) bulunmam›flt›r.
Dolay›s›yla da PDR mezunu olman›n yorumlama becerilerinde
