Orta Do u Teknik Üniversitesi. 1987) Raja, McGee ve Stanton (1992) taraf ndan gelifltirilen k sa formunun psikometrik

(1)

E

Eb be ev ve ey yn n v ve e A Ar rk ka ad da aﬂ ﬂlla ar ra a B Ba a¤ ¤lla an nm ma a E En nv va an ntte er rii K

K››s sa a F Fo or rm mu u’’n nu un n P Ps siik ko om me ettr riik k A Aç ç››d da an n D

De e¤ ¤e er rlle en nd diir riillm me es sii

G

Güüll GGüünnaayydd››nn** EEmmrree SSeellççuukk NNeebbii SSüümmeerr AAhhmmeett UUyyssaall

Orta Do¤u Teknik Üniversitesi Ö

Özzeett

Bu çal›flmada, Ebeveyn ve Arkadafllara Ba¤lanma Envanteri’nin (EABE; Armsden ve Greenberg, 1987) Raja, McGee ve Stanton (1992) taraf›ndan gelifltirilen k›sa formunun psikometrik özellikleri, anne ve babaya ba¤lanmaya iliflkin olarak de¤erlendirilmifltir. EABE’nin güven, iletiflim ve yabanc›laflma faktörlerinin Türk örneklemi için ortaya ç›kmad›¤›, anne ve baba alt ölçeklerinin yüksek iç tutarl›¤a ve test-tekrar test güvenirli¤ine sahip oldu¤u görülmüfltür. Yap›

geçerli¤indeki s›n›rl›l›klar ergen ba¤lanma literatürüne dayan›larak tart›ﬂ›lm›ﬂt›r.

A

Annaahhttaarr KKeelliimmeelleerr:: Ergen ba¤lanma, anne ve babaya ba¤lanma, Ebeveyn ve Arkadaﬂlara Ba¤lanma Envanteri, güvenirlik, geçerlik

T

Thhee PPssyycchhoommeettrriicc EEvvaalluuaattiioonn ooff tthhee SShhoorrtt FFoorrmm ooff IInnvveennttoorryy ooff PPaarreenntt aanndd PPeeeerr AAttttaacchhmmeenntt

A Abbssttrraacctt

In this study, the psychometric quality of the short form of Inventory of Parent and Peer Attachment (IPPA; Armsden & Greenberg, 1987), which was developed by Raja, McGee &

Stanton (1992), is evaluated regarding attachment to mother and father. It was found that trust, communication, and alienation factors of IPPA did not emerge for the Turkish sample and that mother and father subscales each had high internal consistency and reliability. Limitations in construct validity of IPPA are discussed based on attachment literature on adolescence.

K

Keeyy WWoorrddss:: Attachment in adolescence, attachment to mother and father, Inventory of Parent and Peer Attachment, reliability, validity

(2)

Ba¤lanma kuram›na göre, çocukla onu ye- tifltiren(ler) aras›nda kurulan duygusal ba¤lar, onun sosyal, duygusal ve biliflsel geliflimini yaflam boyu etkilemektedir (Bowlby, 1969, 1973). Bowlby’ye göre ba¤lanma, çocu¤un ilgi-bak›m ihtiyaçlar›n› karfl›layan kiflilere, ge- nellikle ebeveynlere, karfl› gelifltirdi¤i güçlü duygusal ba¤lard›r. Bu ba¤lar, çocu¤un ba¤- lanma figürünün yan›nda kalarak onun sa¤la- d›¤› korumadan yararlanmas›n› sa¤lar. Ba¤- lanma iliflkilerinin kalitesi do¤rultusunda ço- cuk, kendisi ve baflkalar› hakk›ndaki duygu, alg› ve beklentilerini içeren içsel çal›flan modeller gelifltirir. Bu modeller, tüm yaflam› bo- yunca çocu¤un kifliler aras› iliflkilerini yönlen- dirir.

Hem Bowlby (1988) hem de Ainsworth (1989), ebeveynlerle kurulan ba¤lanma iliflki- sinin sadece çocukluk dönemiyle s›n›rl› olma- d›¤›n›, gerek ergenlikte gerekse yetiflkinlikte bireyi ve kurdu¤u iliflkileri etkileyen bir süreç oldu¤unu vurgulam›fllard›r. Bu görüfllere para- lel olarak Hazan ve Shaver (1987), Ainsworth, Blehar, Waters ve Wall’un (1978) çocuklar için yapt›¤› s›n›fland›rmay› yetiflkinlere uygulayarak güvenli, kayg›l›/karars›z ve kaç›nan stillerin romantik iliflkilerde de ortaya ç›kt›¤›n›

ileri sürmüfllerdir. Bu çal›flma, yetiflkin ba¤- lanmas›ndaki bireysel farkl›l›klar› ve bunlar›n psikolojik sonuçlar›n› inceleyen pek çok çal›flman›n ortaya ç›kmas›na zemin haz›rlam›flt›r (Fraley ve Shaver, 2000).

Çocukluktaki ve yetiflkinlikteki ba¤lanma davran›fllar› aras›ndaki köprünün kurulabilme- si için ba¤lanma güvenli¤inin ergenlikteki gelifliminin anlafl›lmas› gereklidir (Waters ve Cummings, 2000). Ergenli¤in ba¤lanma aç›- s›ndan önemi, içsel çal›flan modellerin bu dö-

nemde geliflim sürecini tamamlayarak kifliler aras› iliflkileri etkileyen genel birer rehber ko- numuna gelmesinden kaynaklanmaktad›r (Allen ve Land, 1999). Bireyin ebeveynlerine olan ba¤›ml›l›¤›n›n giderek azald›¤› ergenlik döneminde arkadafllar ve romantik iliflki için- de olunan kifliler ba¤lanma güvenli¤i aç›s›n- dan önem kazan›rlar (Hazan ve Zeifman, 1994). Buna ra¤men, anne ve babayla kurulan duygusal ba¤lar›n ve ihtiyaç an›nda onlardan al›nan deste¤in kimlik gelifliminin sa¤l›kl› bir flekilde gerçekleflmesi için önemini korudu¤u görülmüfltür (Allen, Hauser, Bell ve O’Connor, 1994). Dolay›s›yla, ergenlerde ba¤lanma güvenli¤inin nas›l geliflti¤ini ve bu- nun duygusal, sosyal ve zihinsel süreçleri nas›l etkiledi¤ini anlayabilmek için ergenlik döne- minde ebeveynlerle kurulan ba¤lanma iliflkisi- nin incelenmesi gerekmektedir.

Çocukluk ve yetiflkinlik dönemlerinde ba¤- lanma davran›fllar›n› inceleyen pek çok çal›flma yap›lmas›na karfl›n, iki dönem aras›ndaki geçifli temsil eden ergenlik döneminde ba¤lanman›n ölçülmesi hakk›nda görece daha az ça- l›flma bulunmaktad›r. Parker, Tupling ve Brown’›n (1979) gelifltirdi¤i “Ebeveyn Ba¤la- n›m Ölçümü” (Parental Bonding Instrument;

PBI), Armsden ve Greenberg’in (1987) gelifltirdi¤i “Ebeveyn ve Arkadafllara Ba¤lanma Envanteri” (Inventory of Parent and Peer Attachment; IPPA), Kenny (1987) taraf›ndan gelifltirilen “Ebeveynlere Ba¤lanma Ölçe¤i”

(Parental Attachment Questionnaire; PAQ) ile West, Rose, Spreng, Sheldon-Keller ve Adam’›n (1998) geliﬂtirdi¤i “Ergen Ba¤lanma Ölçe¤i” (Adolescent Attachment Questionnaire;

AAQ) ergenlikte ba¤lanmay› ölçmek için ge- liﬂtirilen baﬂl›ca araçlard›r (ayr›nt›l› bir tarama için bkz., Crowell, Fraley ve Shaver, 1999;

Lopez ve Gover, 1993).

(3)

Ergenlik ba¤lanma ölçümleri aras›nda en yayg›n olarak kullan›lan Ebeveyn ve Arkadaﬂ- lara Ba¤lanma Envanteri’dir (EABE;

Armsden ve Greenberg, 1987). Ergenlikte farkl›laflan ba¤lanma davran›fllar›n›n ölçümün- de hem duygusal hem de biliflsel deneyimlerin ele al›nmas› gerekti¤ini savunan Armsden ve Greenberg, içsel çal›flan modellerin ortaya ç›- kar›lmas› için iki temel deneyim üzerinde dur- mufllard›r: 1) Ba¤lanma figürünün ulafl›labilir- li¤i ve duyarl›l›¤›na ba¤l› olarak yaflanan gü- ven, 2) Ba¤lanma figürünün duyars›zl›¤› ya da tutars›zl›¤› sonucunda ortaya ç›kan öfke ve umutsuzluk. Ba¤lanmaya iliflkin bu deneyim- ler EABE’de, güven, iletiflim ve yabanc›laflma olmak üzere üç boyutta ölçülebildi¤i gibi, bu boyutlar›n toplanmas›yla elde edilen ba¤- lanma güvenli¤ine iliflkin toplam puan da kullan›labilmektedir. Toplam puanla ölçülen ebeveynlere ba¤lanma güvenli¤i özsayg›, yaflamdan duyulan memnuniyet ve stresli olaylardan daha az etkilenme ile pozitif yönde iliflkili olarak bulunmufltur. EABE ebeveynlerle olan ba¤lanma iliflkisini genel olarak ölçmesine karfl›n, daha sonraki araflt›rmalarda bu envan- ter, anne ve babaya olan ba¤lanmay› ayr› ayr›

ortaya koymak için de kullan›lm›flt›r (bkz., Lopez ve Gover, 1993). Hortaçsu, Oral ve Yasak-Gültekin (1991), EABE’yi Türk örnek- leminde uygulayarak geç ergenlik döneminde anne ve babaya ba¤lanman›n birbirleriyle ya- k›ndan iliflkili oldu¤unu ve çevresel faktörler- den (örn., kardefl say›s›, ebeveynlerin e¤itim durumu) etkilendi¤ini göstermifllerdir. Löker (1999) ise EABE’yle ölçülen ebeveynlere gü- venli ba¤lanman›n daha az sosyal ve duygusal yaln›zl›k hissetmekle iliflkili oldu¤unu bul- mufltur. Hortaçsu ve arkadafllar›n›n (1991) çal›flmas›nda güven, iletiflim ve yabanc›laflma alt boyutlar› Türk örnekleminde de gösterilmifl

olmas›na karfl›n, Löker’in (1999) çal›flmas›nda bulunan üç faktörlü çözümün bu alt boyutlar- dan oldukça farkl› oldu¤u görülmüfltür.

EABE’nin k›sa formu, Raja ve arkadaﬂlar›

(1992) taraf›ndan gelifltirilmifltir. Bu ölçüm daha sonra çeflitli çal›flmalarda ergenlerde anne ve babaya olan ba¤lanma güvenli¤ini ölç- mek için kullan›lm›flt›r (örn., Buist, Dekovic, Meeus ve van Aken, 2002, 2004). EABE k›sa formu Kumru (2002) taraf›ndan Türk örnekle- minde anne ve babaya ba¤lanmay› ölçmek için kullan›lm›fl, toplam puanla hesaplanan ba¤lanma güvenli¤inin erken ergenlik döneminde gösterilen empati ve kendini baflkalar›n›n yeri- ne koyabilme davran›fllar›yla iliflkili oldu¤u ortaya konulmufltur.

Bu çal›ﬂman›n amac›, Raja ve arkadaﬂlar›

(1992) taraf›ndan gelifltirilen EABE k›sa formunun psikometrik özelliklerini Türk örnekle- mi üzerinde incelemektir. EABE, yukar›da be- lirtildi¤i gibi, daha önce Türkiye’de çeflitli ça- l›flma (Hortaçsu ve ark., 1991) ve tezlerde (Kumru, 2002; Löker, 1999) anne ve babaya ba¤lanmay› ölçmek için kullan›lmas›na karfl›n, bu çal›flmalarda ölçe¤e iliflkin çeliflkili bulgular elde edilmifl ve de kapsaml› bir güvenirlik ve geçerlik çal›flmas› yap›lmam›flt›r. Bu çal›fl- mayla EABE k›sa formunun faktör yap›s›, ya- p› geçerli¤i ve test-tekrar test güvenirli¤i anneye ve babaya ba¤lanma aç›s›ndan ayr› ayr› incelenerek psikometrik özelliklerinin Türk ör- neklemi üzerinde s›nanmas› amaçlanmaktad›r.

Bu çal›ﬂma çeﬂitli ba¤lanma ölçümlerinin (EABE; Armsden ve Greenberg, 1987;

Y‹YE-II; Fraley, Waller ve Brennan, 2000) psikometrik özelliklerinin belirlenmesi için yürütülen bir çal›ﬂman›n bir bölümünü oluﬂ- turmaktad›r. Dolay›s›yla, örneklem olarak bu

(4)

ba¤lanma ölçümlerinin her birinin kullan›l- mas›n›n uygun oldu¤u, anne ve babaya olan duygusal ba¤lar›n korundu¤u ama yavafl yavafl yerini romantik iliflkilerde kurulan duygusal ba¤lara b›rakt›¤› geç ergenlik dönemindeki (Allen ve ark., 1994; Hazan ve Zeiffman, 1994) üniversite ö¤rencileri kullan›lm›flt›r.

Yap› geçerli¤i de¤erlendirmesi için, ba¤- lanma ile kuramsal yak›nl›¤› olan ve önceki çal›flmalarda romantik ba¤lanma ölçümlerinin psikometrik özelliklerinin de¤erlendirilmesin- de kullan›lan (Sümer, bask›da; Sümer ve Güngör, 1999) özsayg›, yaln›zl›ktan hofllanma, onaylanmama kayg›s› ve baflkalar›n›

memnun etme de¤iflkenleri ile EABE k›sa formu aras›ndaki iliflki incelenmifltir. EABE’yle ölçülen anne ve babaya ba¤lanman›n Armsden ve Greenberg’in (1987) bulgular› do¤rultusunda özsayg› ile olumlu yönde; Sümer ve Güngör (1999) ile Sümer (bask›da) çal›flmala- r› paralelinde ise yaln›zl›ktan hofllanma, onaylanmama kayg›s› ve baflkalar›n› memnun etme ile ters yönde iliflkili olmas› beklenmektedir.

Ayr›ca ergenlik literatüründe EABE’yle yap›- lan çal›ﬂmalar do¤rultusunda (örn., Buist ve ark., 2002; 2004) anne ve babaya ba¤lanma aras›nda olumlu yönde iliﬂki öngörülmektedir.

Y Yöönntteemm Ö

Örrnneekklleemm vvee ‹‹ﬂﬂlleemm

Bu araflt›rman›n verileri farkl› ba¤lanma öl- çeklerinin psikometrik kalitesine iliflkin yürü- tülen bir çal›flmadan al›nm›flt›r (Sümer, Selçuk ve Günayd›n, 2005). Orta Do¤u Teknik Üniversitesi’nde okuyan 257 lisans ö¤rencisi araflt›rmaya kat›lm›flt›r. Kat›l›mc›lar›n 116’s›

(%45) kad›n ve 141’i (%55) erkektir. Kat›l›m- c›lar›n yaﬂ ortalamas› 20.86’d›r (S = 1.45).

Kat›l›mc›lar demografik sorular ve ölçek- lerden oluflan anket bataryas›n› gruplar halinde doldurmufllard›r. Kat›l›mc›lara çal›flman›n iliflkileri hakk›ndaki duygu ve düflüncelerini be- lirlemek üzere yap›ld›¤› söylenmifltir ve kim- liklerinin gizli tutulaca¤› belirtilmifltir, ancak test-tekrar test çal›flmas›n›n yap›labilmesi için kendilerini tan›mlayacak bir numara belirtme- leri istenmifltir.

Test-tekrar test güvenirli¤ini belirleyebil- mek için Ebeveyn ve Arkadafllara Ba¤lanma Envanteri anne ve baba formlar›, kat›l›mc›lardan 85 kifli rastgele seçilerek alt› hafta sonra tekrar uygulanm›flt›r. Bu kat›l›mc›lar›n 36’s›

(%43) kad›n ve 48’i (%57) erkektir. Kat›l›m- c›lar›n yaﬂ ortalamas› 20.21’dir (S = 1.18).

V

Veerrii TTooppllaammaa AArraaççllaarr››

D

Deemmooggrraaffiikk ÖÖllççüümmlleerr.. Anketin ilk k›sm›n- da, kat›l›mc›lar›n yaﬂ ve cinsiyet gibi demografik özelliklerine yönelik sorular yer alm›ﬂt›r.

E

Ebbeevveeyynn vvee AArrkkaaddaaflflllaarraa BBaa¤¤llaannmmaa EEnnvvaann-- tteerrii--KK››ssaa FFoorrmmuu ((EEAABBEE)).. Anne-baba ve arkadafllara ba¤lanmay› ölçmek için kullan›lan

“Ebeveyn ve Arkadaﬂlara Ba¤lanma Envanteri”

(EABE; Inventory of Parent and Peer Attachment), Armsden ve Greenberg (1987) taraf›ndan gelifltirilmifltir. Bu çal›flmada, oriji- nali 28 maddeden oluflan EABE’nin Raja ve arkadafllar› (1992) taraf›ndan gelifltirilen 12 maddelik k›sa formu kullan›lm›flt›r. EABE k›- sa formu, her biri dörder madde içeren Güven (örn.,“Annem/babam duygular›ma sayg› gös- terir”), ‹letiflim (örn., “Bir sorunum oldu¤unda ya da bafl›m s›k›flt›¤›nda bunu anneme/ babama anlat›r›m”) ve Yabanc›laflma (örn., “Anne- me/babama k›zg›nl›k duyuyorum”) alt ölçek- lerinden oluflmaktad›r.

(5)

Bu çal›flmada EABE, 7 basamakl› ölçekler üzerinden de¤erlendirilmifltir (1 = asla, 7 = da- ima) ve kat›l›mc›lar taraf›ndan hem anne hem de baba için cevapland›r›lm›flt›r. Böylelikle, Güven, ‹letiflim ve ters kodlanan Yabanc›laflma alt ölçeklerinin toplanmas›yla toplam ba¤- lanma puan›, anne ve baba için ayr› ayr› hesap- lanabilmektedir.

EABE k›sa formu, standart çeviri-tekrar çe- viri yöntemi kullan›larak Türkçe’ye çevrilmifl- tir. Önce, alandan üç uzman ölçekleri Türk- çe’ye çevirmifltir. Üzerinde uzlafl›lan Türkçe formlar daha sonra iki dili de çok iyi düzeyde bilen bir yüksek lisans ö¤rencisi taraf›ndan ‹n- gilizce’ye çevrilmifltir. Karfl›laflt›rmalar sonucunda ölçeklere son flekli verilmifltir.

EABE k›sa formunun faktör yap›s› ve iç tutarl›¤›na iliﬂkin bilgiler, bulgular bölümünde sunulmaktad›r.

R

Roosseennbbeerrgg ÖÖzzssaayygg›› EEnnvvaanntteerrii. Özsayg›, Rosenberg’in (1965) on maddeden oluflan Öz- sayg› Envanteri ile ölçülmüfltür. Bu ölçek, Türkçe’ye Çuhadaro¤lu (1986) taraf›ndan uyarlanm›fl ve Türk örneklemleri üzerinde ge- çerlik ve güvenirli¤i ilk olarak Çuhadaro¤lu (1986) ve Tu¤rul (1994) taraf›ndan incelenmifltir. Bu çal›flmada özsayg› 7 basamakl› öl- çekler üzerinde de¤erlendirilmifltir (1 = hiç ka- t›lm›yorum, 7 = kesinlikle kat›l›yorum) ve yüksek düzeyde iç tutarl›k katsay›s› gözlen- mifltir (Cronbach alfa = .89).

S

Soossyyoottrrooppii--OOttoonnoommii ÖÖllççee¤¤ii. Beck, Epstein, Harrison ve Emery (1983) taraf›ndan gelifltirilen 60 maddelik bu ölçek ba¤›ml›l›¤a ve özerkli¤e dayal› kiflilik özelliklerini belirle- mek amac›yla kullan›lmaktad›r. Ölçek Türkçe’ye fiahin, Ulusoy ve fiahin (1993) tara-

f›ndan uyarlanm›flt›r. Sosyotropi Ölçe¤i onaylanmama kayg›s›, ayr›l›k kayg›s› ve baflkalar›- n› memnun etmeyi ölçen alt ölçeklerden, Oto- nomi Ölçe¤i ise Kiflisel Baflar›, Özgürlük ve Yaln›zl›ktan Hofllanma alt ölçeklerinden oluflmaktad›r. Ebeveyn ba¤lanma deneyimleri ile kuramsal yak›nl›¤› dikkate al›narak bu çal›flmada, Sosyotropi Ölçe¤i’nin Onaylanmama Kayg›s›, Ayr›l›k Kayg›s› ve Baflkalar›n› Mem- nun Etme alt ölçekleri ile Otonomi Ölçe¤i’nin Yaln›zl›ktan Hofllanma alt ölçe¤i kullan›lm›fl- t›r. De¤erlendirmeler 7 basamakl› ölçekler üzerinde yap›lm›flt›r (1 = beni hiç tan›mlam›- yor, 7 = bütünüyle beni tan›ml›yor).

Onaylanmama kayg›s›n› ölçen 10, ayr›l›k kayg›s›n› ölçen 13, baflkalar›n› memnun etmeyi ölçen 7 ve yaln›zl›ktan hofllanmay› ölçen 6 madde bulunmaktad›r. Bu çal›flmada Cron- bach alfa de¤erleri onaylanmama kayg›s› için .81, ayr›l›k kayg›s› için .84, baflkalar›n› memnun etme için .64 ve yaln›zl›ktan hofllanma için .64 olarak bulunmufltur.

B Buullgguullaarr E

Ebbeevveeyynn vvee AArrkkaaddaaﬂﬂllaarraa BBaa¤¤llaannmmaa E

Ennvvaanntteerrii’’nniinn FFaakkttöörr YYaapp››ss››

EABE k›sa formunun faktör yap›s›n› ince- lemek için anne ve baba formlar›n› oluflturan 12’fler madde üzerinde birbirinden ba¤›ms›z olarak varimaks rotasyonuyla temel bileflenler (faktör) analizi yap›lm›flt›r. ‹lk analizlerde her iki form için özde¤eri 1’in üzerinde 2 faktör bulunmas›na ra¤men (anne formu için 5.21, 1.25; baba formu için 5.58, 1.12), özde¤erlerin ilk faktörden sonra keskin bir düflüfl gösterdi¤i görülmüfltür. Faktör say›s›n›n saptanmas›na iliflkin di¤er ölçütler de (örn., Scree grafi¤i) tek faktörlü çözümün do¤rulu¤unu destekle-

(6)

miﬂtir. Tek faktörlü çözüm, toplam varyans›n anne formu için %43.45’ini, baba formu için- se %46.52’sini aç›klam›ﬂt›r. EABA maddeleri- nin faktör yükleri Tablo 1’de sunulmaktad›r.

Faktör yükleri incelendi¤inde, 6. maddenin (“Annemin/babam›n kendi problemleri oldu-

¤undan, onu bir de kendiminkilerle s›kmak istemem”) hem anne hem de baba formlar›nda di¤er maddelere k›yasla düflük yük ald›¤› gö- rülmüfltür (s›ras›yla, -.31, -.10). Bu maddenin H istatistik de¤erlerinin de (maddenin genel olarak aç›klad›¤› varyans) çok düflük oldu¤u gözlemlendi¤inden (anne formu için, .09, baba formu için .01) daha sonraki analizlerde ba¤- lanma puan›n›n hesaplanmas›nda kullan›lma- m›flt›r.

A

Annnnee vvee BBaabbaa AAlltt ÖÖllççeekklleerriinniinn ‹‹çç TTuuttaarrll››¤¤››

Anne ve baba için toplam ba¤lanma puan›

hesaplan›rken, görece düﬂük faktör yüklerine sahip olan 6. madde dikkate al›nmam›ﬂt›r. Bu madde ç›kar›ld›¤›nda, anne ve baba formlar›

yüksek düzeyde iç tutarl›k katsay›s› göstermiﬂ- tir. Cronbach alfa de¤erleri anne formu için .88, baba formu içinse .90 olarak bulunmuﬂtur.

E

EAABBEE AAnnnnee vvee BBaabbaa FFoorrmmllaarr››nn››nn GGeeççeerrllii¤¤ii EABE anne ve baba toplam ba¤lanma puanlar›yla di¤er temel de¤iflkenler aras›ndaki iliflki Pearson korelasyonlar› kullan›larak incelenmifltir (bkz.,Tablo 2). Anneye ve babaya ba¤lanma ile özsayg› aras›nda ergen ba¤lanma literatürüyle tutarl› olarak (örn., Armsden ve Greenberg, 1987) pozitif yönde anlaml› bir iliflki bulunmufltur (anneye ba¤lanma için r = .26, p < .01, babaya ba¤lanma için r = .17, p < .01). Ayr›ca, babaya ba¤lanma güvenli¤i artt›kça onaylanmama kayg›s›n›n azald›¤› gö-

rülmüfltür (r = -.13, p < .05); ancak benzer bir iliflki anneye ba¤lanma ile ilgili olarak ortaya ç›kmam›flt›r. Beklenenin aksine, anneye ve babaya ba¤lanma ile ayr›l›k kayg›s›, baflkalar›n›

memnun etme ve yaln›zl›ktan hofllanma ara- s›nda bir iliflki ortaya ç›kmam›flt›r.

Bunlar›n yan›nda, anne ve babaya ba¤lanma toplam puanlar› aras›nda güçlü ve anlaml›

bir iliﬂki oldu¤u gözlemlenmiﬂtir (r = .35, p < .01).

T

Teesstt--TTeekkrraarr TTeesstt GGüüvveenniirrllii¤¤ii

Ebeveyn ve Arkadafllara Ba¤lanma Envan- teri’nin test-tekrar test güvenirli¤ini belirle- mek için anne ve baba formlar› kat›l›mc›lardan rastgele seçilen bir gruba alt› hafta sonra tekrar uygulanm›flt›r. Yap›lan analizler sonunda EABE’nin yüksek düzeyde test-tekrar test gü- venirli¤i gösterdi¤i bulunmufltur. Aral›kl› olarak ölçülen anneye ba¤lanma puanlar› aras›n- da .87, babaya ba¤lanma puanlar› aras›nda ise .88 düzeyinde anlaml› iliflki oldu¤u gözlen- mifltir (p < .01).

T Taarrtt››ﬂﬂmmaa

Bu çal›flmada, Ebeveyn ve Arkadafllara Ba¤lanma Envanteri’nin (Armsden ve Greenberg, 1987) Raja ve arkadafllar› (1992) taraf›ndan gelifltirilen k›sa formunun faktör yap›s› hem anne hem de babaya ba¤lanma için ayr› ayr› incelenerek güvenirlik ve geçerli¤i araflt›r›lm›flt›r. Faktör analizleri sonucunda, Löker (1999) ve Kumru’nun (2002) çal›flmala- r›yla tutarl› olarak Güven, ‹letiflim ve Yabanc›- laflma alt boyutlar›n›n Türk örnekleminde ortaya ç›kmad›¤› görülmüfltür. Buna karfl›l›k, bu alt boyutlar toplanarak anne ve babaya ba¤lanma için ayr› ayr› oluflturulan EABE toplam

(7)

ba¤lanma alt ölçeklerinin hem anne hem de baba için yüksek düzeyde iç tutarl›¤a sahip oldu¤u ve yüksek test-tekrar test güvenirli¤i gösterdi¤i gözlenmiﬂtir. Ayr›ca, EABE Anne ve Baba alt ölçekleri aras›ndaki anlaml› ve

güçlü iliﬂki de ergen ba¤lanma literatürüyle tutarl› ve beklentiler do¤rultusundad›r.

EABE ile ölçülen anneye ve babaya ba¤- lanman›n özsayg› ile gösterdi¤i olumlu iliﬂki, gerek ba¤lanma kuram›n›n say›lt›lar› gerekse A

Annnnee FFoorrmmuu

1. Annem duygular›ma sayg› gösterir. .76

2. Annem baﬂka biri olsun isterdim. -.66

3. Annem beni oldu¤um gibi kabul eder. .73

4. Sorunlar›m hakk›nda annemle konuﬂtu¤umda kendimden utan›r›m ya da kendimi kötü hissederim. -.56

5. Evde kolayca keyfim kaçar. -.68

6. Annemin kendi problemleri oldu¤undan, onu bir de kendiminkilerle s›kmak istemem. -.31

7. Kim oldu¤umu daha iyi anlamamda annem bana yol gösterir. .68

8. Bir sorunum oldu¤unda ya da baﬂ›m s›k›ﬂt›¤›nda bunu anneme anlat›r›m. .70

9. Anneme k›zg›nl›k duyuyorum. -.67

10. Annemden pek ilgi görmüyorum. -.73

11. K›zg›n oldu¤umda annem anlay›ﬂl› olmaya çal›ﬂ›r. .66

12. Annem bir ﬂeyin beni rahats›z etti¤ini hissederse, bana nedenini sorar. .65 B

Baabbaa FFoorrmmuu

1. Babam duygular›ma sayg› gösterir. .74

2. Babam baﬂka biri olsun isterdim. -.70

3. Babam beni oldu¤um gibi kabul eder. .70

4. Sorunlar›m hakk›nda babamla konuﬂtu¤umda kendimden utan›r›m ya da kendimi kötü hissederim. -.60

5. Evde kolayca keyfim kaçar. -.71

6. Babam›n kendi problemleri oldu¤undan, onu bir de kendiminkilerle s›kmak istemem. -.10

7. Kim oldu¤umu daha iyi anlamamda babam bana yol gösterir. .72

8. Bir sorunum oldu¤unda ya da baﬂ›m s›k›ﬂt›¤›nda bunu babama anlat›r›m. .71

9. Babama k›zg›nl›k duyuyorum. -.74

10. Babamdan pek ilgi görmüyorum. -.76

11. K›zg›n oldu¤umda babam anlay›ﬂl› olmaya çal›ﬂ›r. .72

12. Babam bir ﬂeyin beni rahats›z etti¤ini hissederse, bana nedenini sorar. .72

*1, 2, 3 ve 11. maddeler güven; 6, 7, 8 ve 12. maddeler iletiflim; 4, 5, 9 ve 10. maddeler yabanc›laflma alt boyutlar›n› oluflturmaktad›r (Raja ve ark., 1992). 2. ve 6. maddeler ile yabanc›laflma alt boyutunu oluflturan maddeler toplam ba¤lanma puan› hesaplan›rken ters kod- lanarak di¤er maddelerle toplanmaktad›r.

T Taabblloo 11

EABE Anne ve Baba Formlar›n›n Faktör Yükleri*

(8)

ergen ba¤lanmas› literatüründeki bulgularla örtüﬂmektedir (örn., Armsden ve Greenberg, 1987; Laible, Carlo ve Roesch, 2004).

EABE ile ölçülen ba¤lanma güvenli¤inin iliflki gösterdi¤i bir baflka de¤iflken de onaylanmama kayg›s›d›r. Babaya güvenli ba¤lanma artt›kça onaylanmama kayg›s›n›n azald›¤›

bulunmufltur. Geleneksel olarak ba¤lanma araflt›rmalar›nda anne birincil ba¤lanma figürü olarak görülmüflse de bu, ba¤lanman›n sadece anneyle gelifltirilecek bir ba¤ oldu¤u fleklinde yorumlanmamal›d›r. Bowlby’ye (1969) göre insanlar birden fazla kifliyle bu ba¤› kurabilir.

Van Ijzendoorn ve DeWolff (1997) yapt›klar›

bir meta-analizde, anneye ve babaya güvenli ba¤lanma oranlar›n›n hemen hemen ayn› oldu-

¤unu, baba duyarl›l›¤› ve babaya ba¤lanma aras›nda anlaml› bir iliflki bulundu¤unu ve anneye güvenli ba¤lanma ile babaya güvenli ba¤lanma aras›nda orta düzeyde olumlu bir iliflki oldu¤unu göstermifllerdir. Çeflitli çal›flmalarda da babaya ba¤lanman›n kiflilik de¤ifl- kenleriyle iliflkili oldu¤u bulunmufltur (örn., Williams ve Kelly, 2005). Bu bilgiler ›fl›¤›nda babaya duyulan ba¤lanma güvenli¤inin onaylanmama kayg›s›n› azaltt›¤› yönündeki bulgu- muz, EABE’nin geçerli¤ini destekler yönde- dir.

EABE ile ölçülen ba¤lanma güvenli¤i yukar›da belirtilenler d›ﬂ›ndaki temel de¤iﬂken-

lerle anlaml› bir iliflki göstermemifltir. Bu du- rum, çal›flmadaki kat›l›mc›lar›n geç ergenlik ya da yetiflkinli¤in bafl› olarak kabul edilebile- cek üniversite ö¤rencilerinden oluflmas›yla aç›klanabilir. Ergenlikte ba¤lanma bileflenleri- nin ebeveynlerden arkadafllara ve romantik iliflki içinde bulunulan kiflilere transfer edildi-

¤i göz önüne al›narak, bu geçiﬂin h›zland›¤›

geç ergenlikte EABE’nin yordama gücünün azalmas› beklenebilir. Dolay›s›yla, geç ergenlikte ba¤lanma güvenli¤i ölçülürken romantik iliflki yaflanan kiflilere olan duygusal ba¤lar›

ölçen “Yak›n ‹liflkilerde Yaflant›lar Envanteri- II” (Fraley ve ark., 2000) gibi araçlar›n kulla- n›lmas›, EABE’nin ise ergenlik döneminin bafllang›c› ve ortas›nda tercih edilmesi önerile- bilir.

Buna karfl›l›k, Türk kültüründe sosyallefl- me süreci s›ras›nda duygusal ba¤l›l›¤›n (Ka¤›tç›bafl›, 1996) vurgulanmas› nedeniyle, anne ve babaya olan ba¤lanman›n bu dönemde de önemini koruyaca¤› öne sürülebilir. Yine de, EABE’nin psikometrik özelliklerinin de-

¤erlendirilmesi için ergenlik döneminin de¤i- flik geliflim aflamalar›n› oluflturan yafl gruplar›- n›n kullan›lmam›fl olmas› bu çal›flman›n önemli bir s›n›rl›l›¤›n› oluflturmaktad›r. ‹leride yap›lacak çal›flmalar›n, ergenli¤in çeflitli dö- nemlerini karfl›laflt›rarak EABE’nin hangi yafl aral›klar›nda kullan›lmas›n›n daha uygun oldu¤unu ortaya ç›karmas› gerekmektedir.

B

Baabbaayyaa BBaa¤¤llaannmmaa ÖÖzzssaayygg›› OOnnaayyllaannmmaammaa AAyyrr››ll››kk KKaayygg››ss›› BBaasskkaallaarr››nn›› YYaallnn››zzll››kkttaann K

Kaayygg››ss›› MMeemmnnuunn EEttmmee HHooﬂﬂllaannmmaa

Anneye Ba¤lanma .35** .26** -.07 .06 .03 -.04

Babaya Ba¤lanma 1 .17** -.13* -.09 -.01 .02

*p < .05, ** p < .01.

T Taabblloo 22

EABE Anne ve Baba Toplam Ba¤lanma Puanlar›n›n Birbirleriyle ve Di¤er Temel De¤iﬂkenler ile Gösterdi¤i Korelasyonlar

(9)

Ayr›l›k kayg›s› ve yaln›zl›ktan hofllanma ile EABE’yle ölçülen anne ve babaya ba¤lanma aras›nda anlaml› bir iliflki olmamas›, romantik ba¤lanman›n alt boyutlar›n› oluflturan kayg› ve kaç›nmayla yak›ndan iliflkili olan bu temel de¤iflkenlerin (Sümer ve Güngör, 1999), ebeveynlere ba¤lanma ölçümlerinin yap› ge- çerli¤ini s›namak için uygun olmamas› ile de aç›klanabilir. Armsden ve Greenberg (1987), çocuklukta ve yetiflkinlikte gözlemlenen ba¤- lanmaya iliflkin kayg› ve kaç›nman›n ergenlerde davran›flsal olarak nas›l ortaya ç›kaca¤›n›n belirsiz oldu¤unu ileri sürmüfllerdir. Bu düflün- ce do¤rultusunda, ergenlikte anne ve babaya ba¤lanmay› güven, iletiflim ve yabanc›laflma temelinde ölçen EABE’yle kayg› ve kaç›nma boyutlar›yla kuramsal yak›nl›¤› olan ayr›l›k kayg›s› ve yaln›zl›ktan hofllanma aras›nda bir iliflki olmamas› beklenebilir.

Türk örneklemi kullan›larak yap›lan daha önceki çal›flmalarda EABE’yle ölçülen ba¤- lanma güvenli¤inin Löker’in (1999) çal›flma- s›nda yaln›zl›k (yafl aral›¤› = 12-25) ve Kumru’nun (2002) çal›flmas›nda olumlu sosyal davran›fllar (yafl aral›¤› = 11-15) ile iliflkili bulunmas›n›n, ölçe¤in ergenli¤in çeflitli dö- nemlerinde yap› geçerli¤ine sahip oldu¤una iflaret etti¤i öne sürülebilir. Buna ra¤men, EABE’nin yap› geçerli¤ine sahip oldu¤u sonu- cuna varmak için flu ana kadar olan bulgular yeterli görünmemektedir. Yap› geçerli¤ine iliflkin s›n›rl›l›¤›n ortadan kald›r›labilmesi için EABE’nin, ergenlikte ebeveynlere olan ba¤- lanmaya kuramsal yak›nl›¤› bulunan baflka de-

¤iflkenlerle (örn., yaflamdan duyulan memnuniyet, stresle bafla ç›kma) s›nanmas› gerekmektedir.

Sonuç olarak, EABE ergenlikte anne ve babaya olan ba¤lanmay› ölçmek için kullan›labi- lecek yüksek düzeyde iç tutarl›¤a ve test-tekrar test güvenirli¤ine sahip bir araç olarak ortaya ç›kmas›na ra¤men, bulgular bu ölçümün yap› geçerlili¤inin yeterli düzeyde olmad›¤›n›

göstermektedir. Yap› geçerli¤indeki s›n›rl›l›k- lar›n daha iyi anlafl›lmas› ve ortadan kald›r›l- mas› için gelecekteki çal›flmalar›n EABE’yi ergenli¤in çeflitli dönemlerinde ve bu dönem- lerde ba¤lanmayla kuramsal olarak iliflkili olmas› beklenen di¤er temel de¤iflkenlerle s›na- mas› gerekmektedir. Ergenlikte ba¤lanman›n Türk örneklemleri üzerinde ölçülmesine iliflkin çal›flmalar›n yayg›nlaflmas› ile, çocukluk ve yetiflkinlik dönemleri aras›nda önemli bir köprü görevi üstlenen ergenlikteki ba¤lanma- n›n araflt›r›lmas› ve psikolojik sonuçlar›n›n ortaya konulmas› için önemli bir engel ortadan kalkm›fl olacakt›r.

K

Kaayynnaakkllaarr

Ainsworth, M. D. S. (1989). Attachments beyond infancy.

American Psychologist, 44, 709-716.

Ainsworth, M. D. S., Blehar, M. C., Waters, E., & Wall, S.

(1978). Patterns of attachment: A psychological study of the strange situation. Hillsdale, NJ: Erlbaum.

Allen, J. P., & Land, D. (1999). Attachment in adolescence. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (pp. 434-465). New York: Guilford.

Allen, J. P., Hauser, S. T., Bell, K. L., & O’Connor, T. G.

(1994). Longitudinal assessment of autonomy and relatedness in adolescent-family interactions as predictors of adolescent ego development and self-esteem. Child Development, 65, 179-194.

Armsden, G. C., & Greenberg, M. T. (1987). The Inventory of Parent and Peer Attachment: Individual differences and their relationship to psychological well-being in adolescence. Journal of Youth and Adolescence, 16, 427-451.

(10)

Beck, A. T., Epstein, N., Harrison, R. P., & Emery, J. (1983).

Development of the Sociotropy-Autonomy Scale: A measure of personality factors in psychopathology.

Philadelphia: University of Pennsylvania.

Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment.

New York: Basic Books.

Bowlby, J. (1973). Attachment and loss: Separation, anxiety and anger. New York: Basic Books.

Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.

Buist, K. L., Dekovic, M., Meeus, W., & van Aken, M. A. G.

(2002). Developmental patterns in adolescent attachment to mother, father, and sibling. Journal of Youth and Adolescence, 31, 167-176.

Buist, K. L., Dekovic, M., Meeus, W., & van Aken, M. A. G.

(2004). The reciprocal relationship between early adolescent attachment and internalizing and externalizing problem behavior. Journal of Adolescence, 27, 251- 266.

Crowell, J. A., Fraley, R. C., & Shaver, P. R. (1999). Measures of individual differences in adolescent and adult attachment. In J. Cassidy & P. R. Shaver (Eds.), Handbook of attachment: Theory, research, and clinical applications (pp. 434-465). New York:

Guilford.

Çuhadaro¤lu, F. (1986). Adolesanlarda benlik sayg›s›.

Yay›mlanmam›ﬂ uzmanl›k tezi, Hacettepe Üniversitesi, Ankara.

Fraley, R. C., & Shaver, P. R. (2000). Adult romantic attachment: Theoretical developments, emerging controversies, and unanswered questions. Review of General Psychology, 4, 132-154.

Fraley, R. C., Waller, N. G., & Brennan, K. A. (2000). An item-response theory analysis of self-report measures of adult attachment. Journal of Personality and Social Psychology, 78, 350-365.

Hazan, C., & Shaver, P. R. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52, 511-524.

Hazan, C., & Zeifman, D. (1994). Sex and the psychological tether. In K. Bartholomew & D. Perlman (Eds.), Advances in personal relationships, 5, 151-178.

Hortaçsu, N., Oral, A., & Yasak-Gültekin, Y. (1991). Factors affecting relationships of Turkish adolescents with parents and same-sex friends. The Journal of Social Psychology, 131, 413-426.

Ka¤›tç›baﬂ›, Ç. (1996). The autonomous-relational self: A new synthesis. European Psychologist, 1, 180-186.

Kenny, M. E. (1987). The extent and function of parental attachment among first-year college students. Journal of Youth and Adolescence, 16, 17-27.

Kumru, A. (2002). Prosocial behavior within the family context and its correlates among Turkish early adolescents.

Unpublished doctoral dissertation, Nebraska University, Nebraska.

Laible, D. J., Carlo, G., & Roesch, S. C. (2004). Pathways to self-esteem in late adolescence: The role of parent and peer attachment, emphaty, and social behaviors.

Journal of Adolescence, 27, 703-716.

Lopez, F. G., & Gover, M. R. (1993). Self-report measures of parent-adolescent attachment and seperation- individuation: A selective review. Journal of Counseling and Development, 71, 560-569.

Löker, Ö. (1999). Differential effects of parent and peer attachment on social and emotional loneliness among adolescents. Yay›mlanmam›ﬂ yüksek lisans tezi, Orta Do¤u Teknik Üniversitesi, Ankara.

Parker, G., Tupling, H., & Brown, L. B. (1979). Parental Bonding Instrument. British Journal of Medical Psychology, 52, 1-10.

Raja, S. N., McGee, R., & Stanton, W. R. (1992). Perceived attachments to parents and peers and psychological well-being in adolescence. Journal of Youth and Adolescence, 21, 471-485.

Rosenberg, M. (1965). Society and adolescent self-image.

Princeton: Princeton University Press.

Sümer, N. (bask›da). Yetiflkin ba¤lanma ölçeklerinin kategoriler ve boyutlar düzeyinde karfl›laflt›r›lmas›.

Türk Psikoloji Dergisi.

Sümer, N., & Güngör D. (1999). Yetiflkin ba¤lanma stilleri ölçeklerinin Türk örneklemi üzerinde psikometrik de¤erlendirmesi ve kültürleraras› bir karfl›laflt›rma.

Türk Psikoloji Dergisi, 14, 71-106.

(11)

Sümer, N., Selçuk, E., & Günayd›n, G. (2005). Anne-baba tutum ve davran›ﬂlar›n›n çocu¤un duygusal geliﬂimi üzerindeki etkileri (BAP-2005-01-04-01), Ankara:

Orta Do¤u Teknik Üniversitesi.

ﬁahin, N. H., Ulusoy, M., & ﬁahin, N. (1993). Exploring the sociotropy-autonomy dimensions in a sample of Turkish psychiatric patients. Journal of Clinical Psychology, 49, 751-763.

Tu¤rul, C. (1994). Alkoliklerin çocuklar›n›n aile ortamlar›ndaki stress kaynaklar›, etkileri ve stresle baﬂa ç›kma yollar›.

Türk Psikoloji Dergisi, 9, 57-73.

Van Ijzendoorn, M. H., & De Wolff, M. S. (1997). In search of the absent father – meta-analyses of infant-father attachment: A rejoinder to our discussants. Child Development, 68, 604-609.

Waters, E., & Cummings, E. M. (2000). A secure base from which to explore close relationships. Child Development, 71, 164-172.

West, M., Rose, M. S., Spreng, S., Sheldon-Keller, A., & Adam, K. (1998) Adolescent Attachment Questionnaire: A brief assessment of attachment in adolescence. Journal of Youth and Adolescence, 27, 661 – 673.

Williams, S. K., & Kelly, D. F. (2005). Relationships among involvement, attachment, and behavioral problems in adolescence: Examining father’s influence. Journal of Early Adolescence, 25, 168-196.