imam Gazali'nin Risaleleri 2 Mii'minler Igin Yiikselme Basamaklan

imam

^{Gazali'nin Risaleleri • 2}

Mii'minler Igin

Yiikselme Basamaklan

Ofset Hazirlik Elit

Baski (^evik

istanbul 2004

ISBN

975-290-626-5

Hikmet

Ne§riyat Ltd. §ti.

Sumer

Mahallesi 24.Sokak

No:

13

Zeytinburnu

^- istanbul

Tel: (0212) 415 22 41 (pbx) Fax: (0212) 415 33 35

www.hikmetnesriyat.com

MU'MINLER ^IQIN YUKSELME

BASAMAKLARI

Telif

imam ^Gazali

Tehzip ve tekmil

Abdulhalik Duran

Hikmet Ne§riyat

igiNDEKILER

IKiNCi RiSALE

MU'MINLER ^{i^iN}

YUKSELME BASAMAKLARI

⁷

( ’,[Ri§ 7

BiRiNCi BASAMAK

²²

GAYP ALEMI VE ^GAYBI BILMEK

²⁸

iNSANI OLU§TURAN UNSURLAR

⁴¹

IKiNCi BASAMAK

⁵³

RUHU ^iNCELEMEK

⁵⁷

VARLIK gE§ITLERI

⁶²

RUH KADIM DEGIL, FAKAT BAKIDiR

⁶⁴

UQUNCU BASAMAK

⁶⁶

ALLAH TEALA'NIN ^ILMi

⁷²

ALLAH ^{TEALA'NIN IRADESi}

⁸³

HAREKH

^I1

ERIN TANZIMI

⁸⁷

ALLAH ^TEAlA, BU KADAR ^I§LERLE

NASIL BA§A giKAR?

⁹⁷

INSAN VUCUDU BIR §EHiR GIBIDIR

99

INSAN NEFSINE UYARKEN

MUHTAR

(

HUR) MIDIR?

¹⁰¹

5

VUCUT MEKANiZMASININ QALI§MASI

¹⁰⁷

§ERRiN YARATILMASINDAKI HIKMETLER

¹⁰⁸

MADDECI

^ILE

ARAMIZDAKi FARK

¹⁰⁹

DORDUNCU ^BASAMAK

^Ill

BE§iNCi BASAMAK

¹¹⁹

BIZIM PEYGAMBERIMIZ

¹²⁴

ALTINCI BASAMAK

¹³²

YEDiNCi BASAMAK

¹⁴³

INSANIN MISALi

¹⁵⁵

MUTLULUK ^{gE§tTLERI VE SEBEPLERI}

¹⁵⁸

6

2. r ^isAle

MU'MiNLER ^igiN

YUKSELME BASAMAKLARI

GiRi§

Bismillahirrahmanirrahim

Allah'im!

Sana hamd ve

§iikrediyoruz

ve

^biliyo- ruz ^ki,

ne hamd ve

§iikredilmeye

senin

ihtiyacin var-

dir,

ne de bunlar

senin nihayetsiz

olan buyukliigiinu

arttinrlar.

Ancak, bu boyle olmakla

birlikte,

sen hamd

ve §ukretmemizi emretmi§sin, bozulmami§

^fitrat

ve

vicdanlar

da buyiiklugiinun hakkim vermenin ve

^iyi-

ligini §ukiirle

kar§ilamanm

gerekliligini

duyarak

^se-

nin

bu emrini

teyid etmi§lerdir.

Ey merhametli

olan Rab! Seni tesbih

ve

ta'zim edi- yoruz.

Kusurlanmizi

bildigin halde, hilim gosteriyor, bize guciin yettigi

halde

miihlet veriyor, agik^a giinah i§ledigimiz halde

bogazimizi

sikip rizkimizi

kesmiyor-

sun.

Kullarinm

nankorliigii seni fevri hareketlere itmi-

yor ve

sen

onlarm §ah damarlanndan daha yakin

oldu-

gun

halde,

senden

gafil

davranmalanni hemen

ceza-

7

8 imam Gaznli'iiin Risaleleri • 2

landirmiyorsun.

Sen hem qok

yiiksekte,

hem de qok yakimmizdasin. 4 ^ve

eserlerinle <^ok a^ik

ve

belirgin, zat

ve

mahiyetinle

de

c^ok gizli

ve muammasm.

Allah' lm!

Senden rahmet

nebisi

ve mu'minlerin

kurtaricisi olan, seni bize tanitan, bizi

de sana yonlen-

diren

Muhammed

i^in

hep

bereketlenip q:ogalan salat

ve selam

istiyoruz.¹

j

Karde§lerim! Bu

risaleyi size nasihat

etmek ve

ba-

zi tehlikelere kar§i sizi

uyarmak

^iqin

yazdim. Fakat bilmiyorum,

siz nasihat edenleri

ve

uyaranlari sevi-

yor ve ho§ goruyor musunuz? Ben

size, bazi

dogrula-

n

^{a^ikladim.}

Gorev

olarak

bana bu

dii§uyor.

Bundan

1 -Kitapqida bir kitabi kari§tirirken, etrafa virus ^gibi sapik-

lik dagitan bir sapiktan nakledilen §u yazi gozlerime ili§ti: "Miis- lumanlar, Allah'in ismini yalin olarak soyledikleri halde,

Mu- hammed

isminden sonra ona ^salat ve selam okurlar. Bu,

Mu-

hammed'i Allah'tan daha ustiin tutmaktir." "Allah Allah!" de- dim, "Bu adamin cehaleti ve sapikligi sinir tanimiyor.

Bu

ebleh bilmiyor

mu

^ki,

Muhammed'e

^salat ve selam okumayi bizzat Al- lah teala emretmi^tir. (Bak: Ahzab, 56) Sonra, salat ve selam oku- mak, peygamber ^{i<^in} Allah tealadan sevap ve merhamet dile- mektir. Hal bu olunca, Allah teala'nm emrini yerine getirmek ve peygamber iqin O'ndan merhamet dilemek hangi mantikla

Mu- hammedi

Allah'tan iistiin tutmak anlamina gelir? Kaldi ^ki, mii- minler Allah'in ismini de yalin olarak zikretmezler. Allah teala derler; Allah ^teala hazretleri derler; Allah celle celaluhu derler.

Kendisi Allah teala'yi bu §ekilde tazim etmedigi iqin, herkesi de

kendisi gibi zannetmi$tir. Bu da bir anlamda normaldir. Qiinkii kbr herkesi kdr, sersem de alemi sersem sanir/

Mii'minler i^iii Yuksclmc Basamaklan ⁹

yararlarup

yararlanmamak

ise sizin

sorununuzdur.

Uiliniz ki, hastalik (cehalet

ve

gaflet) alabildigine ya- yilmi§, doktorlara (ger^ekleri bilip

anlatmasi gereken

alimlere) ^bile bula§mi§,

bu

yiizden tedavi ^{yanli§ ilag-}

larla yapilir hale gelmi§, korliik

gormeye

^{tercih edil-}

mi§, kalpler

bozulmu§, gunahlarm

kiri

ve

karanligiy-

la 6rtiUmii§, basiret sahibi

olmak ^ayip ve kusur

sayi-

lir

olmu§,

butiin

bunlarm sonucunda da ^dinin

^ta'zim

edilmesi

gereken emir ve

^hiikumleri

ku^umsenmi§ ^ve

dindarligm

ahirete

yonelik fayda ve

sevaplari diinya-

da

^{aranir olmu§tur.}

Dine gelen

butiin

bu ^musibetler

kol gezerken,

ne bu ^konularda

^{uyari gorevi}

^yapanlar

ve yanli§lan diizeltenler

var

ortada,

ne de

nasihat, ir-

^ad

ve dogru sozu

dinleyenler

ve bu

yolla kendileri-

ne

gelenler kalmi§tir.

$iir:

Insanlar

hayra ve fayda veren §eye

kar§i isteksiz

ve

aheste

Deniz olmu$

heiaket

ve

^{felakette batip}

bogulmu§

^va-

ziyette

Tiirlii rezil

ve

kotii i§lere kar§i ise istekli

ve

hevesli Akil

ve

^fikirleri

tumiinden

altin, giimu§, £ikar

ve menfaatte

Nefisleri

ne

ister,

§eytan ne

derse biiyiik hirsla

ona

uymu§lar

10 hnam ^{Gazali'nin Risaleleri • 2}

Var olu§larimn maksadindan

^habersizce

^ba§ koyup uyumu§lar

Uykulan uzun

^slirmez,

^{bugiin veya} yann

^{elbet ki}

uyanirlar

O ^zaman

^anlarlar

^ne kaybetmi§ler §imdi

ya^adiklari gaflette

Bir

yoldan

sakindirirken,

o yolun

bizzat

yolcusu olmaktan ve

^kendisi

daha

^iyi

durumda

^{degilken, "In-}

sanlar

bozulmu§, helak olmu§." demekten de Allah

teala'ya siginiyoruz.

Bilin ki,

bu zamanda ^bozulma

artmi§, yanli§ ^aki- deler ^{(inan^lar)}

ve bozuk

^{fikirler yayilmi§,}

buna muka-

bil, bunlari ^ehliyetle

ve

^{etkileyici bir §ekilde giiruten}

ve

online

ge^en

alimler

de

azalmi§tir.

Mlisliiman

^sultanla-

fm

^basiretli yonetimleri

ve

tedbirleri,

bozukluklan kuvvet ^yoluyla

bastirmalari

da olmasaydi, bunlar

(yanli§ akideler

ve bozuk

^{fikirler) her tarafi i§gal}

^ve

^is-

tila

eder ve

karanliklariyla yerylizlinde

nur ve

i§ik bi-

rakmazlardi

^.2

Allah

^{teala, Kui'an-i}

Kerim'de

^{a^ik^a}

va'dettigi gibi, dinini

bunlara

^(yanli§

akide ve bozuk

^fi-

kirler) kar§i

§imdiye kadar korumu§, bundan

^{sonra ki-}

yamete kadar da

koruyacaktir.

Ancak

dinin

korunma-

2 -Bizim §imdiki

zamammizda

^ise,

^bu

^{turlii basiretli sultan-}

lar ve yonetimler de ^yoktur.

Onun

^{i<;in her turlii kotuliik ve da-}

laletlerin onii alabildigine aqlrru^tir.

Mii'mittler tqin Yiiksehne Basamaklari 11

siyla

miislumanlar da korunmu§

^olmazlar.

^Bunlann

korunmasi,

Allah teala'mn

yardim ve

^{teyidiyle birlikte}

kendi

^abalanni

da

gerektirir. Fakat

zamamn ^uzayip

gitmesi (Asr-i saadet

ve ondan

sonraki hayirli ^asirlar-

dan

uzakla§ilmasi), <^e§itli olaylarla kar§ila§ilmasi

ve diinyaya

ait me^guliyetlerin

oldukga

^artmasi

din

ko-

nusundaki himmetleri

gev§etmi£,

gabalan

azaltmi§

ve bundan faydalanan bozuklugun

^{sere serpe yayilip}

a^ilmasmi

saglami§tir.

Bu

^{suretle, hastalik}

^{ve iman}

^za-

yifligi §iddetlenmi§, giinahlar artmi§

ve bunlan

^koriik-

leyip te§vik

eden

sapik fikirler ^ogalmi^tir.

insanlarda yeni §eylere kar§i ^{fitri bir ilgi}

bulun-

dugu

^{i^in,} yanli§lik, kotiiliik

ve

zararlan agik se^ik

goriilmeyen

bir

takim

^fikirler

ve

goru§ler

kolayca

ya-

yilma imkanim

bulmu^lardir.

Bu

^fikir

ve

g6rii§lerin di§

panltisma aldanan

^cahiller, katrani bal

zannedip

i<;ine dii§en

ve orada bogulan

sinek gibi,

bunlann

ba- takligina dii§iip

bogulurken, £Ogu

^{bilginler bile, onla-}

nn

iq yiizlerini

ve ger^ek durumlarmi

^{yeterince anla-}

maktan adz

^kalmi§lar,

bu yuzden de

onlara

sempati

duymu§, ya da en azindan

^(fikir ozgiirliigu, ge§itlilik gibi

mulahazalarla) onlan kendi

hallerine

birakmi§-

lardir.3 Dini

hamiyyeti olup da

ilmi ehliyeti

bulunma-

3 -Fikir ozgiirlugii ve <;e§itlilik elbette ki, giizel §eylerdir.

Ancak,

bunun

^{i<jin fikrin hakikaten fikir olmasi, sapiklik olma-}

masi, £e§itliligin de ger^ekten hayata zenginlik kazandirmasi,

onu ^{kokiinden kurutup} quriitmemesi lazimdir.

12 imam ^{Gazalinin Risaleleri • 2}

yan

bazi kimselerin eksik, yetersiz

ve

^{hatta yanli§ bir}

§ekilde

mudahale

^etmeleri

^de bozuk ve

^{zararli fikirle-}

ri

daha da

giiglendirmi§

ve

^<;ogu kimselerin nazarin-

da ^bunlara

^haklilik kazandirmi§tir^.4 Bizim, "Hastalik

§iddetlenip yayilmi§,

buna

^kar§i

^doktor

^{yok." deyi§i-}

mizden maksadimiz ^da bu durumlan

^{ifade etmektir.}

Vahamet bu ^a§amaya

^varxnca,

bu

^{risaleyi hazirlayip}

doktor yoklugunu

bir ol^iide ^telafi

etmek

^istedik.

Biz, giirutmek isterken,

bozuk

^{olan fikirleri bir di-}

vide ^zikretmek ve okuyuculan

^onlarla tani§tirmak ^zo-

runda

^kaldik.

Qiinku dogru ^ve

^yanli§lar kar§ila§tinhn-

ca, birbirinden

daha

^{iyi aynlirlar}

^ve

^dogrularin

^dogru-

4 -Batil fikirlerle miicadele etmek i^in dini hamiyet ^yeterli

degildir;bunun

yanmda

ilmi ehliyet ve birikimin de ^{olmasi §art-}

tir.

Bu

da §u ^demektir:

Dim

hamiyyeti olup da ^{ilmi ehliyeti} olma- yan kimseler, ilmi ehliyet sahibi olan alimlerin etrafinda toplan- mali ve onlarin emir ve direktifleriyle hareket etmelidirler. Ken-

di ba^lanna bir i§ yaptiklari takdirde ise, Araplarm ^{deyimiyle ^a-}

muru

^{daha da} civikla^tirmaktan ve sulandirmaktan ba§ka ^{bir i§}

yapmi$ ^olmazlar.

Onun

^{i^in, Islam}

^adma

yiirutiilen hizmet ve hareketlerin ba§inda mutlaka ^{ve mutlaka <^ok dirayetli, ehliyetli,}

ihlasli bir alimin veya ^{alimler cemaatinin} bulunmasi ^{§art ve farz-}

dir. Bu ^{§art ve farzi} dinlemeyenler, indellah vebal ve giinah altin-

da kahrlar. Bir onemli husus da ^{§udur: Bir alimin} emri altmda hareket ederken, diger alimlenn de ^{tavsiye, telkin, nasihat} ve

ele§tirilerini dinlemek ve bunlardan yararlanmak ^lazimdir. Bu hususlara ^riayet edilmedigi ^iqin, Islam adina ^yuriitulen hizmet-

lerin <;ogu yanh§ ^sonuqlar vermekte ^{ve en} samimi miislumanla-

n bile biktirip "tllallah!" ve "inna lillah!" dedirtmektedir.

Mii'minler igin Yiiksehne Basamaklari 13

luguyla

yanh§lann

yanli§ligi

daha

a^ik^a anla§ilir.

Bu

da dogru

fikirlere sahip

olmanm

^kiymetini

^{bilmeye ve} Imndan

dolayi Allah teala'ya §iikretmeye vesile olur.

Bu mulahaza

ile biz

dogru ve

selametli olan

yolu

_gos-

lerirken,

onun ^yaninda uzanan ve ona

rakip

olma

^iddi-

.isinda olan egri

ve

sapik

yolu da

gosterdik. Selef alim-

leri,

bozuk

olan §eyleri

anlatmadiklan

halde,

bizim bu yontemi

takip

etmemizin

mazereti

budur

^.5

Bu

kisa giri^ten

sonra diyoruz

ki, kelime-i §eha- deti6 telaffuz

edenler yedi

taife'ye (kisma) ayrihrlar.

J

r*

Birinci taife, kelime-i §ehadeti soylerler. Fakat,

ne onun kapsadigi

hakikatleri,

ne de soyleyene

yiikle- digi

sorumluluk ve

vazifeleri

onemsemezler. Bunlar hayvanlar

gibi

ve

hatta

daha

anlayi§siz

ve

idraksiz olan

kimselerdirjArap ve acem'in bedevi ve kaba

^kis-

mi bu

taifedendirler^.7

Allah

teala

bunlar hakkinda

soyle

buyurmu§tur:

5 -Selef alimlerine gore, batili tasvir edip tanitmak kafalan kari^tirmak ve

masum

olan ^zihinleri kotuliiklere uyandirmak

demektir. Bu sebeple,

bundan

sakinmak ^lazimdir. Biz de, bu go-

rii^te

oldugumuz

i^in, bozuk ^{olan inanq} ve akldeleri

mumkiin

mertebe atlamayi veya onlara bir iki kink sozle ^atifta bulunup ge^meyi tercih ettik.

6 -Kelime-i §ehadet, "la ilahe illellah. Muhammediir'resu-

liillah" sbzudiir. Manasi ise, Allah'tan ba§ka ilah yoktur,

Mu- hammed

O'nun el^isidir, demektir.

7 - Bizim §imdiki

zamammizda

ise,

aydm

kesim denilen okumu^lar bunlardandirlar. Qunkii bunlar da siki$tik<^a "Allah",

14 imam Gazali nin Risaleleri • 2

"Bedeviler,

"iman

ettik." dediler.

De

^{ki: Siz}

^iman

etmemi§siniz ve

kalplerinize

iman

girmemi§tir.

Onun

i^in,

yalmza, "Islam

olduk."

deyin

^..."8

"iman

^edenler

ise onlardir ki,

Allah ve Resuluna

^inanirlar,

ondan

sonra bu konuda

hiq §iipheye dii§mezler, mallariyla

ve canlanyla da ^{Allah yolunda cihad}

^ederler.

^{Ger^ek-}

ten

iman edenler

bunlardir."^

Bu

taifeyi

dogru

^{^izgi-}

ye getirmek ve onlan

zabt-u rapt

altmda tutmak

^ilim

ve

nasihatle degil, kili^

ve

devlet giicuyle

mumkiin-

dur.

Bunlann

^ahiretteki

durumlan

^ise

Allah teala'nm

bilgi

ve

^{takdirine baglidir.}

^Kendisi onlan

nasil bilir

ve

onlara ^nasil

davranmak

^isterse, oyle davranacaktir.

Ikinci taife, ailelerini

ve

buyiiklerini taklid ede- rek kelime-i §ehadeti soylerler.

Bunlar bu

^soziin

ma-

nasini iyice

bilmemekle

beraber,

onun

yiikledigi so-

rumluluk ve

vazifeleri yerine getirirler.

Bunlar

ger- gekten

de

musliimandirlar. 'Allah teala

bunlar hakkin- da

§oyle

buyurmu§tur:

"Allah islama

^giren,

iman ^ve

^itaat

^{eden, dogru ve}

sabirli olan,

hu§u' duyan, sadaka

^veren,

oru^

^{tutan, if-}

"Muhammed"

^derler ve ^oliileri olunca, dostlar ^{ali§ veri§te} gor-

siin kabilinden mevlid de okuturlar. Fakat,

bunun

otesinde din- dar olduklanni gosteren hi<j bir hal ve hareketleri yoktur. Aksi- ne, dine inanmadiklarim gosteren pek ^ok tavir ve hareketleri vardir.

8 -Bu ayetteki Islam olmaktan maksad, musliiman ^goriin-

mek

ve zevahiri kurtarmaya <^ah§maktir.

y -Ahzab, 14/15

Mii'minler igin Yiikselme Basamaklnri 15

fetini

koruyan ve

kendisini (Allah ^teala'yi)

^ok^a

^zik-

reden erkek ve

kadinlara magfiret

(bagi§lamak) ve

biiyiik bir miikafat hazirlami§tir."l°

"Miisliiman olup

Allah'a ^teslim

olan ve

iyi

dav- ranan

kimseler,

en saglam kulpa sanlmi§

olurlar^."11

i

U^iincu

Taife, kelime-i §ehadeti soyleyip ^§eriatin

hak ve ger^ek oldugunu kabul ve

tasdik

eden ve bu- nunla yetinmeyip

ilim

ve

tefekkiir

yoluyla

^inandigi- run delillerini

arayan ve bu

delillerle

inancmi savu-

nanlardir. Ehl-i siinetten olan

hadis ve kelam

^alimleri

bu

taifedendirler.

Bunlar hem

miisliiman,

hem de

miimindirler. C^iinkii

miimin olmak miisluman

^ol-

maktan daha

^{iistiin bir derecedir.12}

Miimin olmakla miisluman olmanin aym §ey

olmadiklari ise Cibril ha-

disinden

anla§ilmi§tir^.13

Allah

teala

bunlar hakkmda

da

§oyle

buyurmu§tur:

10 -Ahzab, 35

11 -Lukman, 22

12 - Kullanima gore, miisluman olmakla miimin olmak ba- zen

aym

^{§eylerdir. Bazen de birisi digerinden daha} iistiindiir.

13 - Cibril hadisi §udur: Cebrail aleyhisselam, ashabin da

hazir bulundugu bir sirada Allah Resulunu ziyaret etti ve ona

bazi sorular sordu. Once, "Ey

Muhammed!

Bana Islamin (miis-

luman olmanin) ne

demek

oldugunu soyle." dedi. Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam, "Islam (miisluman olmak) ^Allah'tan ba^ka ^ilah bulunmadigmi ve

Muhammed'in

O'

nun

^{el^isi oldu-} gunu soylemek,

namaz

^{kilmak, zekat vermek,}

Ramazan

orucu- nu tutmak ve ^giiciin yetmesi halinde haccetmektir." diye cevap

16 imam ^{Gaznli'nin Risaleleri • 2}

"Ger^ek mu'minler

^{onlardir ki,}

^Allah

anildigi za-

man

^{kalpleri titrer,}

^{O' nun}

^ayetleri kendilerine

okun-

dugu zaman, imanlan

^artar

^ve

^Allah'a

guvenip

^tevek-

kiil ederler.

Namazi dosdogru

^kilarlar

^ve

kendilerine

verdigimiz

^{rizktan (zekat,}

sadaka ve

^{hayir olarak)}

harcarlar.

Bu

vasiflan haiz ^olanlar hakiki

muminler-

dir.

Bunlar

icin Rableri

yanmda

^dereceler,

^bagi§lanma

ve

bolca

nzik

vardir^."14

f]Dordiincii taife, ii^iincu taifeden

de

^{iistiin olan-}

lardir. Qiinkii ii^uncii taife, inandiklarinin

dogrulugu- nu

^akli

^ve

^{ilmi delillerle ispat}

^etmeye

£ali§irken,

bu

^ta-

ife,

inan^larinm dogrulugunu bu

^{vesile ile} kazandikla-

n ^{yakin ve}

^{itmi'nan ile anlar}

^{ve bunu}

^iglerinde

^duyar-

larjBunlarda

§eriatin

hak oldugunu

tasdik

etmek

^ke-

mal

derecesindedir. (^iinku tasdik

etmek tam ^ve

^eksik

olmak

^{iizere iki kisimdir.}

^Eksik

^olan tasdik, bir §eyin

gergek oldugunu ^kalbinde duymaksizm,

yalnizca ha-

rici delile

bakarak onu

tasdik etmektir.

Bu

tasdikin ek- sik

olmasi §undandir

^ki,

onun

arkasindaki ^{delilin qu-}

verdi. Bundan sonra, Cebrail aleyhisselam, "Bana imanin

(mu

^-

min

olmamn) ne

demek

oldugunu soyle." dedi. Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam, ^" Mii'min olmak ^Allah'a,

O

^{nun melek-}

lerine. O'nun indirdigi kitaplara. O'

nun

peygamberlerine, ^ahiret giinune ve kaderin ^aci ve tatlismm Allah tarafindan yazilmi§ ^ol-

duguna

inanmaktir." diye kar§ilik verdi.

Bundan

^{sonra Cebrail}

aleyhisselam, "ihsamn ne oldugunu ve kiyametin ne

zaman

ko-

pacagim sordu." Et-Ta$, 1/24-25.

14 -Enfal, 2-4

Mii'niinler ii^in Yiikschnr Basiwuiklnn 17

rutiilmesi, t^ekilmesi

veya onun

^{ziddi olan}

^{daha kuv-}

vetli bir delilin ortaya

^lkmasi

halinde,

bu

tasdik bo$- lukta kalir

ve

^goker.

Tam

olan tasdik ise, harici deliller-

le

beslenmekle

birlikte, ^asil giicunii kalbin i§in oyle ol-

dugunu duymasi, buna yakin

hasil

etmesi ve o

^§ekil-

de kanaat

olu^turmasidnyfeoyle bir tasdikte, harici de-

lillerin gekilmesi,

degi§mesi veya ba§kala§masi

^{hi^bir}

olumsuzluk,

§iiphe

ve

tereddiid

ve daha

^kotiisii

inangsizhk

dogurmaz. Onun

^{i^in, bazi alimler, kalple-}

rinin kanaatiyle

iman eden

^cahillerin

imamnin sadece

delile

bakarak iman eden

bir kisim alimlerin

imanin-

dan daha

kuvvetli

oldugunu

soylemi§ler

ve buna

^Al-

lah

Resulunun,

"Ya§li

kadmlann

^{inandigi gibi}

inanm."

hadisini delil gostermi§lerdir.

(Ancak, bu ^hadis

^riva-

yet

yoniinden

sahih degildir.) Bir

kimse bu

^{§ekilde tas-}

dik sahibi olursa,

ondan

^{sonra, farz-i}

muhal

^{biiyiik bir}

alim veya

veli i§in

boyle olmadigmi

soylese,

o

yine

de

inancmm dogrulugu hususunda

§iipheye

du§mez, bu-

nun

yerine,

muhalif

soyleyenin hata ettigine

veya me-

selenin aslmi

bilmedigine hiikmederd

⁵

15 -Bu ciimleden ^{yanli§ bir}

mana

^{tpkarmamak iqin §unu be-}

lirtmek lazimdir: Evvela burada, "farz-i muhal” kaydi vardir.

Farz-i muhal, muhal ve imkansiz ^olan §eyi farz etmektir. ^{Bir §e-} yi farz etmek, bir meseleyi mantik kurallari ic^inde sonuca ^gotiir-

mek

iqm uygulanan bir yontemdir. Hal bu ^olunca, yukandaki sozden ne ger^ek bir alim veya ^{velinin Islamin} dogru olan aki-

desine ters driven ^bir §ey soyleyebilecekleri, ne de bunlarin soz-

lerini dinlememek ^{gibi bir sonuq cikmaz. Bu kaydi} du^meyi ^{^un-}

Imam Gaznli nin Risaleleri • 2 18

Eger

denilse ki, tasdik

iman

demektir.

Tasdikin

derecelere

aynlmasi, imanin da

derecelerinin

bulun-

masim

gerektirir.

Halbuki

bazi alimlere gore,

iman

tek bir §eydir

ve

butiin

miiminlerde

aynidir.

Onun

^ki-

§ilere

gore

dereceleri, fazlasi

ve

eksigi yoktur.

Biz de

deriz ki,

dogru

olan goru§,

imanin da

de- recelerinin

bulunmasidir.

(Jlinkii

Allah Resulu Aley-

hissalatu

vesselam

§oyle

buyurmu§tur: "iman yetmi§

kiisur £e§ittir."16

"Kalbinde hardal

tanesi

kadar iman bulunan

bir

kimse cehennemde ebedi kalmaz

^"

Eger

denilse ki,

bu ve

benzeri hadislerdeki

iman-

dan dolayi zorunlu gordiik: Bazi tam cahil veya yari cahil kim-

seler, hakikatini bilmedikleri bazi meseleler hakkinda eksik ve yanli§ kanaat olu^tururlar.

Ondan

sonra da, kim ne soylerse soy- lesin sagir kesilirler. Bu tutum yanli§tir. (Jiinkii Kur'an'a gore, ilim ehlini ve nasihat edenleri dinlemek farzdir. Fert ve toplumu

zararlara sokan yanli§lardan sakinmak ancak

bu

suretle

mum-

kiin olur.

Islamda prensip §udur: "Dini zaruretler" denilen kesin ger-

^ekler konusunda hiqbir muhalif soze ^iltifat edilmez. Bu ^sebep-

le, farz-i muhal, bir alim veya ^veli namazin farz olmadigini, hac- ca gitmek gerekmedigini, oru$ ve zekatm giiniimuz i^in olmadi-

gini soylese, sozii reddedilir. Fakat nazari meselelerde, teferru- ata ait konularda, yol ve yontem mevzulannda, muhalif gibi go- riinse de alim ve salih kimseleri dinlemek lazimdir. Bu seviyede-

ki dogrular ancak, muhalif olan gdru§lerin kar§ila§tirilmasiyla ortaya (^lkarlar.

16 -Buhari, Muslim

Mii'minler _Ifin Ytikseltne Bascimaklan 19

dan maksad

^ameldir.

Amel

^ise <^ok ge§itlidir

ve onun

bir

kismi

diger bir

kismindan

^ustiindur.

Biz de

deriz ki,

iman

sozciigii

Araplarin

dilinde tasdik

etmek

demektir.

Bu

^sebeple,

onun ^{amel mana-}

sinda oldugunu soylemek

delil ister.

Eger

denilse ki,

imanin

tasdik

etmek demek

^ol-

dugunu kabul

edelim.

Fakat

tasdik

etmenin kisim ve

derecelere

aynldigmm

delili nedir?

Biz

de

deriz ki, tasdik

etmek

bir §eyin §oyle

veya

boyle

oldugunu

^{itikat etmektir. itikat}

^etmek

^ise,

^dayan-

digi akli

ve

vicdani delillerin

kuwetine

gore giiven

ve

itmi'nan verici olur.

£unku

^kuvvetli

^olmayan

^{bir deli-}

le

dayanan

^{itikat, yanli§}

olma

^ihtimalini

de

beraberin-

de

^{ta§ir. itikat}

ve

dolayisiyla tasdik,

bu

ihtimali ta§iyip

ta§imama durumuna

^{gore derecelere ayrilir.}

^Bu

^derece-

lerin

en

ustiinii ise, harici delillerin otesinde bir

kalp

yakini

ve duyu§u

^{ile itikad}

ve

tasdik etmektir.

;

Be§inci

taife,

Islam

^dininin

hak olduguna iman

eden,

fakat

Allah teala'nm

zat

ve

sifatlan

konusunda

bid'at

ve

fisk sayilan gorii^ler ta^iyan kimselerdir.¹⁷

;

17 -Bid'at, Peygamberimiz

zamamnda

^dinde

^bulunmayan

inan^lar ve ibadetlerdir. Allah Resulu Aleyhissalatu vesselam,

"Bid'at dalalettir. Dalalet de cehenneme goturur." buyurmu§tur.

Ibadetteki bid'atlar, sahibini fiska, inan^taki bid'atlar ise onu

ktifre gotiirurler. Bu sebeple, vahiy doneminde dinde bulunma- yan her hangi bir inan<; veya ibadeti dine

sokmamak

ve ona sa-

hip

^lkmamak

^lazimdir.

20 imam Gaznli nin ^{Risaleleri •} 2

j

Altinci taife,

uluhiyyet ve nubuvvet

¹⁸

konularm- da

^{kuftir sayilan goru§ler ta§iyan} kimselerdir.jBu ^ta- ifeden olan bazi filozoflar,

ornegin peygamberligin hak

bir

kurum ^{oldugunu kabul}

^{etmi^ler, fakat}

^pey- gamber

olan

zatm peygamberligi vahiy

^yoluyla

^Allah

teala

dan almadigim, onu ^{temiz ve nurlu}

^olan

^kendi

kalp ve dimagmdan

^{(ve yiik.sek}

^{olan himmet ve}

^ide-

alinden)

aldigim

soylemi§lerdir.

Uluhiyyet ve nubuv-

vet

konularmda bu

^tiirlu yanli§ goru§lerle

dogru ^ve

ge^erli olan bir

iman kazanilmaz.

^

Yedinci

^taife,

Allah

^teala'

nm ^{yok oldugu sonucu-}

nu doguran

^gorii§ler ta§iyan kimselerdir._,Bu

kimse-

lerden bazilari, zahire

gore Allah

^{teala'yi tenzih et-}

mek (yuceltmek)

^kaygisiyla

bu

^yola girmi^lerdir. Fa- kat

sebebin bu ^olmasi

^da,

^onlan

^taifelerin

^en

^kotiisii

olmak durumundan kurtaramaz. Bunlar cehennemin en

^alt

tabakasmda

^olurlar.

^Mu§rikler

^bile,

^bunlardan daha

iyi

durumdadirlar. Qiinku

^mu§rikler,

^Allah

^te-

ala'ya ortak

tanimak

^gibi

^buyiik

^{bir hatayi i^leseler bi-}

le, hig

olmazsa, bu ^arada O'nun

^varligini

^{da kabul}

ederler.

Allah

^teala'

nm

^{varligini a^ik bir §ekilde inkar}

edenlerin sayisi ise

her zaman

^{<^ok azdir}

^{ve bunlar}

^bii-

iB -Uluhiyyet ilahhk, nubuvvet de peygamberlik ^demektir.

Uluhiyetten maksat, Allah teala'nm ^zat ve sifatlanyla ^ilgili akide ve inandardir. Niibvivvetten maksad da peygamberlerle ^ilgili

inanqlardir.

Mii'minler igin Yiiksebne Basamaklan 21

tun

toplumlarda

azinhktadirlar.

Qunkii

ilim, akil, vic-

dan ve

fitrat

insanlan Allah

teala'ya

iman etmeye

zor- larcasina

sevk

ederler.

Bu

sebeple,

O'na iman ^etme- mek

^{igin, biitiin}

^bunlarin

^sesini

^{duymayacak kadar}

sagir

ve

i§iklarim

gormeyecek kadar kor olmak

lazim-

dir.

Bu yiizden

Kur'an-i

Kerim'de

^inkarcilar

hakkinda

$oyle

buyurulmu§tur:

"Allah

onlara lanet etmi§, kulaklarini sagir

ve

gozlerini

kor

etmi§tir."^

"Onlar

sagir, lal

ve

kordiirler.

Onun

^igin

dogru

yola

donmezler

^."20

"Onun

^{igin akillarim}

kullanmazlar

^"21

"Biz

kiyamet guniinde onlan

^{kor, lal}

ve

sagir ola- rak hafrederiz

ve

yiizleri iistunde

surundiiruruz

^."22

Biz

bu

risaleye

"Mii'minler

igin

Yiikselme

Basa-

maklan"

ismini verdik.

§imdi bu basamaklari

agikla- yacagiz.

Allah

teala,

kuvvet ve keremiyle

bizi

hak

olan

inang ve

goru^lere yonlendirsin.

19

-Muhammed,

23

20 -Bakara, 18

21 -Bakara, 171

22 -isra, 97

22 imam Gnznli'nin ^{Risaleleri •} 2

BIRiNCi BASAMAK

Bil

ki,'basamak yukan dogru gikma ve yukselme

aracidir.

Bu

ara^

maddi

^{olabildigi gibi,}

^{manevi de}

^ola-:

bilir.^Hakikatlere

ve Allah

^teala'ya

dogru yiikselmek

ise

manevi basamak

olan ilim

ve saglam

itikad yoluy- ladir.jBu

basamakta da

^ki§ilere

gore degi§en

^dereceler

vardir.

Onun

^{iqin, Kur'an-i}

^{Kerim'de bu basamak}

^qo-

gul §eklinde

kullamlmi§ ve onun uzun

^bir yol oldu-

guna

^i§aret edilerek §oyle

buyurulmu§tur:

"Allah'a

dogru yukselme basamaklari

vardir.

Melekler ve Ruh

(Cebrail)

da bu basamaklarda

yiikse-

lirler.

Bu basamaklardaki

yiikseli§

miiddeti

elli bin se-

ne kadardir

^."23

Ancak bu basamaklari

yanli§likla

maddi

§eyler

zannedenler de

^vardir.

Firavun da bu

zanm

^ta§imi§

^ve bu ^yiizden

^vezifi

Haman'a §unu em-

retmi^tir:

"Bana

yiiksek bir kule yap,

onun basamak-

larinda yiikselip

Musa'mn Rabbine ula§mak

^istiyo-

rum

^."24

Allah

teala,

Firavun'un bu zanninm ona ayak

bagi

oldugunu ve onu ^{ger^ek anlamda} yiikselmekten alikoydugunu

bildirerek §oyle

buyurmu§tur: ''Onun

yanli§ dii§uncesi

ona

parlak bir

bulu§

gibi geldi.

Bu

yiizden, Allah'a

dogru yiikselmenin gergek basamagi

23 -Maaric, 3, 4

24 -Gafir, 37

Mil'minler Igin Yiikselme Basamaklari 23

olan

iman ve

ibadet

yolundan

^ayrildi.

Onun ^kuleye

giki§i

da sonu^suz

^{kaldi " 25}

Bu

ayet

de

gosteriyor ^ki,

Allah

teala'ya

dogru

yiikselmek

ta§

ve tahtadan olan basamaklarla

^degil,

akli

ve

ilmi ^delillerle

ve bunlarm

destekledigi

iman,

ibadet

ve takva

iledir. Allah.teala'ya

dogru

^yiikselme-

nin

basamaklari

olan

bu ^§eylerden

^yiiz

^gevirmek

^ise,

O'ndan uzakla^mak ve O'na

kar§i ortii

ve hicap

^alti-

na

girmektir.

Kuhan-i Kerim'de bu durumda ^olan

kimseler

iqin §oyle

buyurulmu§tur:

"Onlar

Rablerine kar§i ortii

ve hicap

^{i^indedir-}

ler^."26

Bu

^ortii

ve hicap bogucu

^bir denize,

onu besleyen

§iibheler

de ^arka arkaya gelen

iirkiitucii dalgalara benzetilmi§

ve ornegin

§oyle

buyurulmu^tur:

"Ortii altmdakilerin iq diinyasi

engin

^bir deniz-

deki

karanliklar gibidir.

Denizi

arka

arkaya

gelen, ^iist

iiste

binen

dalgalar kaplami§tir.

Ustiinde de kara bu-

lutlar vardir. Karanliklar

boyle

yigilmi§tir...

Allah

bir

kimseye nur vermezse, onun

^iqin

nur yoktur

^."27

Allah Resulu

Aleyhissalatu

vesselam da

^§oyle

bu- yurmu§tur:

"Allah

ile kul

arasinda yetmi§ adet

^i§ikli

ve

ka-

25 Gafir, 37

26 -Mutaffifin, 15

27 -Nur, 40

24 imam GazaIt'nin Risnleleri ^• 2

ranlikli ortuler vardir ^"28

Bu

^ortiilen

^maksad,

^basa-

maklardir.

Bu basamaklann iman

^{yonleri i§ikh, kiifiir}

ve

inkar taraflan ise

karanhkhdirjMuminler, bunlann

i§ikli

yonlerinde

^yukselir

ve yukseldik^e Allah

^te-

ala'ya

daha

^<;ok yakla§irlar, inkarcilar ^ise

onlann

ka- ranlik

taraflarmda a§agiya

^iner

ve

indik^e

de Allah

^te-

ala

dan

uzakla§irlar. Kur'an-i

Kerim'de mu'minlerin

yiikseli§i ile inkarcilarm al^ali§i

§u

ayetlerle

de

^bildi-

rilmi§tir:

"Allah iman eden ve

kendilerine ilim verilen kimseleri derecelerce ^{yiikseltir."29}

"Biz istedigimiz kimseleri derecelerce ^yiikselti-

riz^."30

"Salih

amel

^{sahibini yiikseltir."31}

"Biz

inkarcilari a§agilarin

agagisma

^indirdik.

Iman ^edip

^salih

^amel

i§leyenleri ise yiikselttik ^{" 32} Al- lah

Resulu

Aleyhissalatu

vesselam da

^§oyle

^buyur-

mu§tur:

28 -Bu hadis-i §erif

Muslim

^{ve Miisned'te §oyledir: "Allah}

teala'mn ortiisii nurdur.

O

^{bu nuru aradan} <;ekseydi, yuzuniin

i§iklan gozlerinin ^{gordiigii biitiin} yaratiklari yakardi." Bu hadis-

i §erif, dogru bir tevil ve ^tefsir gerektirir.

Bu

sebeple, onun zahir

lafizlari iizerinde fazla

durmamak

^lazimdir.

^Bu

hadiste Allah ^te~

ala'ya yiiz ve goz de izafe edilmi§tir.

29 -Miicadele, 11

™

_{-En'am, 83; Yusuf, 76}

™ _{-Fatir, 10}

^2 -Tin, 5, 6

Mii'nunler Igin Yiikselme Basamaklan 25

"Allah teala,

Kur'ana iman ve hizmet sayesinde

bazi fert

ve

milletleri yiikseltir;

ona

^sirt gevirmeleri yu- ziinden

de

bazi fert, topluluk

ve toplumlan

al^altir^."33

Yukanda gegen

hadis-i §erifteki

yetmi§

^ortiiden

maksad,

marifet <^e§itleri

de

olabilir.

Buna

gore,

Allah

teala'yi sifatlari itibanyla

tanimak ve bu

^{marifette yet-}

mi§ derece

ilerlemek

mumklindur. Ancak O'nun

zati- ni

tanimak ve

^zati

hakkinda

marifet

kazanmak yetmi§

derece,

yani sonsuz

olarak

imkansizdir

^.34

Bu anlamiyla

hadis-i §erif,

Allah

^teala'nin

mahi-

yetini

anlamanm ^{imkansiz oldugunu,}

^akil

^ve

^ilmin

onu anlamaktan sonsuz derecede uzak oldugunu, bu

sebeple

O'nu

Kui'an-i

Kerim'de

^bildirilen sifatlanyla

tanimaya £ali§manm ve bununla yetinmenin

gerekti- gini anlatmi^tir.

Bazi kimselerin anladigi ^gibi, hadisin

lafzmdan Allah

teala'

mn oniinde hakikaten yetmi§ perdenin

bulundugunu anlamak

ise yanli^tir. (Junkii

perde

maddi

olan §eyler ^{i^in} ge^erlidir.

Maddi olmayan

§ey-

ler ise

perdelenmezler. Bu ^yiizden

^{ornegin, i§ik}

^ve

^ha-

33 -Muslim; Ibnu

Maceh

34 -Ku/an-i Kerim'de "yetmi§" sayisi sonsuzluk manasinda

kullanilmi§tir. Ornegin bir ayette §oyle buyurulmu§tur: "Sen inanmi§ gibi goriinen inkarci kimseler i^in yetmi§ defa af dile- sen, Allah onlan ^yine de affetmeyecektir." (Tevbe, 80) ^Biitiin tef- sir alimlerinin ittifakiyla buradaki yetmi§ sayisi sinirsiz sayi an-

lammdadir.

26 imam Gazali'nin ^{Risaleleri •} 2

va,

tamamiyle maddi olmadiklan

^{it^in} biituniiyle or- tiilemezler.

Allah

teala ise, i§ik

ve havanin da qok

ote-

sinde miicerred ^(soyut,

maddi olmayan)

ozelliklere sahiptir.

Bu

^lahuti ozelliklerinden dolayi

O,

^{hi^bir}

me-

kan, cihet

ve

hal ile sinirli degildir.

O ^{aym anda hem}

Ar§'m

^iizerinde,

hem de her

§eyin

yanmdadir. Bunun

\qm

Kur'an-i

Kerim'de

§oyle

buyurulmu§tur:

"Rahmet

sahibi

olan

Allah,

Ar§m

iizerinde ^hii- kiimranlik

kurmu§tur. Goklerde ^{ve yerde}

^olan,

^bunla-

rin

aralarmda bulunan ve

yerin altinda

duran

^§eyler

O'nun ^hakimiyeti

^altmdadir.

^O,

^aqikga

konu§tugunuz

sozleri, gizlice

konu^tuklanmzi ve

^hiq

konu§madigi-

mz

dii§iincelerinizi ^bilir/'35

"Rabbin

meleklere,

"Ben

sizinle

beraberim." diye

vahyetti^."36

"Allah,

Musamn ^{kavmine, "Ben}

^{sizinle berabe-}

rim."

dedi

^."37

"Ey miislumanlar!

^Sizler

en

yiiksektesiniz.

Allah

da

^{sizinle beraberdir."38}

"Siz

nerede olursamz, Allah

^{sizinle beraberdir."39}

"Sabir gosterin

ve namaz

^kilm.

Allah sabreden-

35 -Taha, 5, 6

36 -Enfal, 12

37 -Maide, 12

38

-Muhammed,

35

39 -Hadid, 4

Mii'minler igin Yiiksehm Basamaklan 27

lerle beraberdir^."40

"Allah'a ^kar§i

takva

^gozetin.

Allah takva

^sahiple-

riyle beraberdir^."41

(Hiq: §iiphesiz ki,

Allah

teala'nin beraberligi

maddi anlamda

^{bir beraberlik degildir.}

O

^bilmek,

^gormek,

^i§it-

mek, hiikmetmek,

^giicii

yetmek

gibi

manalari

ifade eder.

Bu ^{manalarm di§mdaki}

beraberligin ^nasil

oldugu-

nu ^bilmek ve tasavvur etmek mumkiin

^{degildir. Bazi}

sufiler,

bunu

^ke§f yoluyla anladiklarmi sdylemi§lerdir.

Ancak, bu

^sufilerin ke§iflerinde

yanilmadiklanm ve

^ha-

yal gormediklerini ^hi<;

kimse temin edemez. Onun

^igin,

boyle ^{belirsiz ke§iflerle}

Allah

^teala

hakkinda

^gorii§

olu§turmak ve

^fikir

beyan etmek

^{caiz degildir.)}

Geqen

^hadisin i§aretlerinden ^birisi

de §udur:

C^e-

§itli delillerle

Allah

^teala'yi

tamdigim zanneden

bir

kimse,

§ayet

O' nun gergek

^marifetine (bilgisine,

O'nu

bilip

tanimaya)

^eri§seydi,

bu

^delillerin

^{hepsinin de} O'nu tammanm ^{oniinde perde ve}

^engel

olu§turdukla- rmi

gorecekti.

Ancak bu dunyada ^{bu ger^ek}

^marifet

ve

^bilgiye

^eri§menin mumkiin ^{olmamasi kar^ismda}

^,42

deliller

O'nu

(Allah ^teala'yi) bir ol^iide

tammak

^{i^in}

basamaklar

gorevini ^{ifa ederler.}

Bu

^deliller,

^alemdeki

varliklar

ve bu

varliklarda ^tecelli

eden

ilahi

kudret ve

40 -Bakara, 153

41 -Bakara, 194

«

- Allah ^teala konusunda ger^ek ^marifet ve bilgiyi,

mu-

'minler ahirette O'nu kendi ^gozleriyle gorunce kazanirlar.

Imam GazaIFnin Risnleleri ^• 2

28

. A

azametten

akillara

yansiyan

izlerdir.

jAlem,

Allah te-

ala'nin eseri

ve O'nun kudret kalemiyle

yazdigi bir kitaptir. Varliklar

bu

kitabin fasillari, ciimleleri, keli-

meleri

ve

harfleridinj

Bunlann

i^ine

Allah

teala'yi si-

fatlariyla (ilim, kudret,

rahmet,

kahir, comertlik gibi) tanitan

manalar

yerle§tirilmi§tir.

Akil ve

ilim sahiple-

ri,

kendi

seviyelerine

gore

varliklardaki

bu ^manalari okuyup anlamaya

gali§irlar.

Onun

^igin, Kur'an-i

Ke- rim'de

§oyle

buyurulmu^tur.

"De

ki:

Goklerde ve yerde

olan yaratiklarda te-

fekkiir

edin

^"43

"Goklerde ve yerde

^{nice deliller} vardir^."44

"Etraflarinda

ve kendi

i^lerindeki delillerimizi onlara gosterecegiz^."45

GAYB ALEMi VE GAYBI BiLMEK

i

i

Insan maddeden ve maddi

ozelliklerden olu§tu-

gu

^{i^in,}

gayp alemine

kar§i ortulmii§

ve bu alem

e ^nti- fuz

etmesi

engellenmi^tir.

Gayp aleminden maksad

ise,

be§ duyu organlanyla

bilinmesi

mumkiin olma- yan

§eylerdir.

Bu

§eylere

ancak

bazi kimseler,

Allah teala'mn

kendilerine bagi§ladigi

kalp

aydinligi

ve

ze-

«

_{-Yunus, 101}

44 -Yusuf, 105

45 -Fussilet, 53