T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI
TÜRK DİLİ BİLİM DALI
2. ABDÜLHAMİD DÖNEMİ (1876‐1908) BASINININ DİLİ
Mevlüt GÜLMEZ
DOKTORA TEZİ
DANIŞMAN
DOÇ. DR. ORHAN YAVUZ
Konya – 2013T.C.
SELÇUK ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANA BİLİM DALI
TÜRK DİLİ BİLİM DALI
2. ABDÜLHAMİD DÖNEMİ (1876‐1908) BASINININ DİLİ
Mevlüt GÜLMEZ
DOKTORA TEZİ
DANIŞMAN
DOÇ. DR. ORHAN YAVUZ
Konya – 2013İÇİNDEKİLER BİLİMSEL ETİK SAYFASI ... I TEZ KABUL FORMU ... II SÖZ BAŞI ... III ÖZET ... VI SUMMARY ... VII KISALTMALAR ... VIII TABLOLAR LİSTESİ ... XI RESİMLER LİSTESİ ... XII GRAFİKLER LİSTESİ ... XIII GİRİŞ... 1 1. Osmanlı Döneminde Basın ... 1 2. II. Abdülhamid Han Döneminde Basın ... 5 3. II. Abdülhamid Han Dönemi Basınının Dili ... 7 3.1. Çalışmada İzlenen Yöntem ... 9 3.2. Çalışmada Kullanılan Gazetelerin Künyesi ... 13 BİRİNCİ BÖLÜM ... 18 1. II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİ GAZETELERİ ... 18 1.1. TAKVÎM‐İ VEKÂYÎ ... 18 1.1.1.Takvîm‐i Vekâyî’nin Şekil Özellikleri ... 21 1.1.2. Takvîm‐i Vekâyî’nin İçerik Özellikleri ... 23 1.2. TERCÜMÂN‐I HAKÎKAT ... 24 1.2. 1. Tercümân‐ı Hakîkat’ın Şekil Özellikleri ... 26 1.2.2. Tercümân‐ı Hakîkat’ın İçerik Özellikleri ... 28 1.3. TARÎK ... 30
1.3.1. Tarîk’in Şekil Özellikleri ... 30 1.3.2. Tarîk’in İçerik Özellikleri ... 32 1.4. SAÂDET ... 33 1.4.1. Saâdet’in Şekil Özellikleri ... 34 1.4.2. Saâdet’in İçerik Özellikleri ... 35 1.5. SABÂH... 37 1.5.1. Sabâh’ın Şekil Özellikleri ... 38 1.5.2. Sabâh’ın İçerik Özellikleri ... 40 1.6. İKDÂM ... 41 1.6.1. İkdâm’ın Şekil Özellikleri ... 42 1.6.2. İkdâm’ın İçerik Özellikleri ... 44 İKİNCİ BÖLÜM ... 46 1. BİLGİ AĞIRLIKLI METİNLER ... 47 1.1. HABER ... 47 1.1.1. İÇ HABERLER ... 48 1.1.1.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 49 1.1.1.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 56 1.1.1.3. Tarîk ... 63 1.1.1.4. Saâdet ... 65 1.1.1.5. Sabâh ... 69 1.1.1.6. İkdâm ... 72 1.1.2. DIŞ HABERLER ... 80 1.1.2.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 81 1.1.2.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 83 1.1.2.3. Tarîk ... 90
1.1.2.4. Saâdet ... 92 1.1.2.5. Sabâh ... 93 1.1.2.6. İkdâm ... 94 1.1.3. EKONOMİ HABERLERİ ... 97 1.1.3.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 97 1.1.3.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 98 1.1.3.3. Saâdet ... 100 1.1.3.4. Sabâh ... 101 1.1.3.5. İkdâm ... 101 1.1.4. TÖREN HABERLERİ ... 104 1.1.4.1. Selâmlık Resm‐i Âlîsi ... 104 1.1.4.1.1.Takvîm‐i Vekâyî ... 106 1.1.4.1.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 107 1.1.4.1.3.Tarîk ... 108 1.1.4.1.4. Sabâh ... 109 1.1.4.1.5.İkdâm ... 110 1.1.5. TELGRAF HABERLERİ ... 112 1.1.5.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 112 1.1.5.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 114 1.1.5.3. Tarîk ... 116 1.1.5.4. Saâdet ... 118 1.1.5.5. Sabâh ... 119 1.1.5.6. İkdâm ... 121 1.1.6. ÖLÜM HABERLERİ ... 123 1.1.6.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 123
1.1.6.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 124 1.1.6.3. Tarîk ... 124 1.1.6.4. Saâdet ... 125 1.1.6.5. Sabâh ... 126 1.1.6.6. İkdâm ... 127 1.1.7. DİN DEĞİŞTİRME HABERLERİ ... 130 1.1.7.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 131 1.1.7.2. Sabâh ... 132 1.1.8. NİŞAN VE MADALYA HABERLERİ ... 133 1.1.8.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 134 1.1.8.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 137 1.1.8.3. Tarîk ... 137 1.1.8.4. Saâdet ... 138 1.1.8.5. Sabâh ... 140 1.1.8.6. İkdâm ... 140 1.1.9. TEVCİHAT HABERLERİ ... 142 1.1.9.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 143 1.1.9.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 145 1.1.9.3. Tarîk ... 147 1.1.9.4. Saâdet ... 149 1.1.9.5. Sabâh ... 150 1.1.9.6. İkdâm ... 152 1.1.10. TEKZÎB ... 156 1.1.10.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 156 1.1.10.2. İkdâm ... 156
1.1.11. DİĞER HABERLER ... 158 1.1.11.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 158 1.1.11.2. Tarîk ... 160 1.1.11.3. Sabâh ... 161 1.1.11.4. İkdâm ... 163 1.1.12. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 168 2. FİKİR AĞIRLIKLI METİNLER ... 169 2.1. MAKALE ... 169 2.1.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 170 2.1.2. Tarîk ... 177 2.1.3. Saâdet ... 179 2.2. FIKRA/KÖŞE YAZISI ... 181 2.2.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 182 2.2.2. İkdâm ... 188 2.2.3. Tarîk ... 190 2.3. MEKTUP/VARAKA ... 192 2.3.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 192 2.3.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 195 2.3.3. Tarîk ... 196 2.3.4. Saâdet ... 197 2.3.5. Sabâh ... 197 2.4. TENKİT ... 201 2.4.1. Tarîk ... 201 2.4.2. Saâdet ... 203 2.4.3. İkdâm ... 204
2.5. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 210 3. TALİMAT VERİCİ METİNLER ... 212 3.1. FERMAN ... 212 3.1.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 212 3.1.2. Tarîk ... 213 3.2. TEBLİGAT ... 216 3.2.1. Takvîm‐i Vekâyî ... 216 3.2.2. Tercümân‐ı Hakîkat ... 216 3.2.3. Saâdet ... 217 3.2.4. Sabâh ... 218 3.2.5. İkdâm ... 218 3.3. İHTAR ... 220 3.3.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 220 3.3.2. Tarîk ... 221 3.3.3. Sabâh ... 222 3.4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 222 4. DİĞER METİNLER ... 223 4.1. TEFRİKA ... 223 4.1.1. Tercümân‐ı Hakîkat ... 223 4.1.2. Sabâh ... 226 4.1.3. İkdâm ... 229 5. YÖNLENDİRİCİ METİNLER ... 232 5.1. İLANLAR VE REKLAMLAR ... 232 5.1.1. İlanlar ... 235 5.1.1.1. Resmî İlanlar ... 236
5.1.1.2. Özel İlanlar ... 243 5.1.2.1. Satılık /Kiralık İlanları ... 247 5.1.2.2. Açılış İlanları ... 250 5.1.2.3. Kayıp İlanları ... 251 5.1.2. Reklamlar ... 253 5.1.2.1. Giyim‐Kuşam Reklamları ... 253 5.1.2.2.Yiyecek‐İçecek Reklamları ... 256 5.1.2.3.Doktor, İlaç ve Eczane Reklamları ... 257 5.1.2.4. Ev Eşyası Reklamları ... 263 5.1.2.5. Ziraat ve Ziraat Aletleri Reklamları ... 267 5.1.2.6. Eğitim ve Kültür Reklamları ... 268 5.1.2.7. İçki Reklamları ... 273 5.1.2.8. Diğer Reklamlar ... 274 5.2. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 276 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM ... 277 1. ELKAP ... 278 1.1. Padişah İçin Kullanılan Elkap Şekilleri ... 282 1.1.1. Şevketlü Mehâbetlü ... 282 1.1.2. Şevket‐me’âb ... 282 1.1.3. Cennet‐mekân ... 283 1.1.4. Halîfe‐i Rûy‐i Zemîn ... 283 1.1.5. Halîfe‐i Muʿallâ ... 284 1.1.6. Halîfe‐i ʿÂdil‐i bî‐müdânî ... 284 1.1.7. Hazret‐i Tâcdârî ... 285 1.1.8. Hazret‐i Zıllullâhî ... 285
1.1.9. Veliyy‐i Niʿmet / Veliyy‐i Niʿmet Bî‐minnet ... 285 1.1.10. Merhamet‐meâb ... 286 1.1.11. Cenâb‐ı Hilâfet‐penâhî ... 287 1.1.12. Cenâb‐ı Tâcdârî ... 287 1.1.13. Gâzi ... 287 1.1.14. Vekîl‐i Peygâmber ... 288 1.1.15. Zıll‐i Zâlil‐i Yezdân ... 288 1.1.16. Hâdimü’l‐Harameyni’ş‐Şerîfeyn ... 288 1.2. Padişah İçin Kullanılan Diğer Kalıp İfadeler ... 289 1.2.1. Zât‐ı Şevket‐simât Hazret‐i Pâdişâhî ... 289 1.2.2. Zât‐ı Hazret‐i Şehr‐yârî ... 289 1.2.3. Zât‐ı Akdes Hazret‐i Hilâfet‐penâhî ... 290 1.2.4. Sâye‐i Hazret‐i Pâdişâhî ... 290 1.2.5. Sâye‐i ʿİnâyet‐vâye‐i Hazret‐i Pâdişâhî ... 290 1.2.6. Sâye‐i Kudret‐vâye‐i Hazret‐i Hilâfet‐penâhî ... 291 1.2.7. Sâye‐i Mahâsin‐vâye‐i Hazret‐i Pâdişâhî ... 291 1.2.8. Sâye‐i Merâhim‐vâye‐i Hazret‐i Hilâfet‐penâhî ... 292 1.2.9. Sâye‐i Mükemmeliyyet‐vâye‐i Hazret‐i Hilâfet‐penâhî ... 292 1.2.10. Sâye‐i Teshîlât‐vâye‐i Hazret‐i Pâdişâhî ... 292 1.2.11. Sâye‐i Terakkiyyât‐vâye‐i Hazret‐i Pâdişâhî ... 293 1.2.12. Sâye‐i Maʿârif‐vâye Hazret‐i Hilâfet‐penâhî ... 293
1.3. Hanedan Mensupları ve Devlet Adamları İçin Kullanılan Elkap Şekilleri ... 294
1.3.1. Devletlü ... 294
1.3.3. Devletlü ʿAtûfetlü ... 295 1.3.4. Hazret‐i Sadâret‐penâhî ... 295 1.3.5. Zât‐ı Hazret‐i Vekâlet‐penâhî ... 295 1.3.6. Zât‐ı Hazret‐i Sadrâʿzam ... 296 1.3.7. Fehâmetlü Devletlü ... 296 1.3.8. ʿAtûfetlü ... 297 1.3.9. Saʿâdetlü ... 297 1.3.10. Fütüvvetlü ... 298 1.3.11. ʿİzzetlü ... 299 1.3.12. Rifʿatlü ... 299 1.3.13. Mekremetlü ... 300 1.3.14. Fazîletlü... 301 1.3.15. Übbehetlü ... 301 1.3.16. Semâhatlü ... 302 1.3.17. Efendi ... 302 1.3.18. İffetlü ... 303 1.3.19. Kurenâ‐yı Hazret‐i Şehr‐yârî ... 303 1.3.20. Makâm‐ı Vâlâ‐yı Meşîhat‐penâhî ... 304 1.4. Yabancı Devlet Adamları İçin Kullanılan Elkap Şekilleri ... 304 1.4.1. Asâletlü ... 304 1.4.2. Haşmetlü ... 305 1.4.3. Cenâbları ... 305 1.4.4. Hazretleri ... 306 1.4.5. Rütbetlü Efendi ... 307 1.4.6. Fehâmetlü ... 308
1.4.7. Şehâmetlü ... 308 1.5. Yabancı Devlet Adamları İçin Kullanılan Saygı İfadeleri ... 308 1.5.1. Erkekler İçin Kullanılan Saygı İfadeleri ... 308 1.5.1.1. İmparator ... 308 1.5.1.2. Prens ... 309 1.5.1.3. Kont ... 309 1.5.1.4. Lord ... 309 1.5.1.5. Mösyö ... 310 1.5.1.6. Arşidük ... 310 1.5.1.7. Sinyor ... 310 1.5.2. Bayanlar İçin Kullanılan Saygı İfadeleri ... 311 1.5.2.1. İmparatoriçe ... 311 1.5.2.2. Prenses ... 311 1.5.2.3. Madam ... 311 1.5.2.4. Madame ... 312 1.5.2.5. Madmazel ... 312 1.5.2.6. Arşidüşes ... 312 1.6. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 312 2. BATI KAYNAKLI YABANCI KELİMELER ... 314 2.1. Türkçenin Yabancı Dillerle İlişkisi ... 314 2.2. II. Abdülhamid Dönemi Gazetelerinde Batı Kaynaklı Kelimeler ... 316 2.3. Değerlendirme ve Sonuç ... 332 2.4. Gazetelerde Kullanılan Arapça‐Farsça Eşanlamlı Kelimeler ... 335 3. FİİLLER ... 353 3.1. Birleşik Fiiler ... 353
3.1.1. Yardımcı Fiiler ... 353 3.1.1.1. ol‐/ olun‐... 355 3.1.1.2. et‐/ edil‐ ... 356 3.1.1.3. eyle‐ ... 358 3.1.1.4. bul‐ / bulun‐ ... 359 3.1.1.5. buyur‐ / buy(u)rul‐ ... 361 3.1.1.6. kıl‐/kılın‐ ... 362 3.4. DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ... 364 4. ZARFLAR ... 366 4.1. Gazetelerde Kullanılan Kalıp Zarflar ... 366 5. DEĞİŞEN KULLANIMLAR ... 391 5.1. Kelime Kapsamında Değişmeler ... 391 5.1.1. Nâşî / Mebnî / Binâen ~Dolayı ... 391 5.1.2. Zımnında /Cihetiyle /Hasebiyle ~İçin / Üzere ... 394 5.1.3. Derûn ~İç ... 397 5.1.4. Beher ~ Her Bir ... 399 5.1.5. Nazaran ~Göre ... 400 5.1.6. Beyn / Miyân ~Ara ... 402 5.1.7. Çend ~ Birkaç ... 404 5.1.8. Taht / Zîr ~Alt ... 405 5.1.9. Cânib / Taraf / Cihet ~Yan ... 408 5.1.10. Bâlâ ~Üst/ Yukarı ... 410 5.1.11. Gûne / Gûnâ ~Türlü ... 412 5.1.12. Mücerred ~Yalnız / Ancak ... 414 5.1.13. Mâh / Şehr ~Ay ... 416
5.1.14. Karîb ~ Yakın ... 418 5.2. Şekil Kapsamında Değişmeler ... 419 5.2.1. Nâm / Nâmında / Nâmıyla ~İsminde ... 419 5.2.2. Fürûht Edil‐ / Fürûht Olun‐ ~Satıl‐ ... 422 5.2.3. Yek diğer ~Bir diğer / Diğer bir ... 424 5.3. Terkip Kapsamında Değişmeler ... 425 5.3.1. Arapça Zamirler ... 425 5.4. Tarih Verme Şekillerindeki Değişmeler ... 432 SONUÇ ... 440 EKLER ... 444 KAYNAKLAR ... 451
III
SÖZ BAŞI
İnsanlık tarihinin en önemli buluşlarından biri yazı ise diğeri hiç şüphesiz matbaanın bulunuşudur. Yazı ve matbaa kadar milletlerin kaderini değiştiren daha etkili bir buluş olmamıştır. Bu iki önemli buluşun, Osmanlı Devleti’nde kullanılması ve yerleşmesi Avrupa’dan yüzyıllar sonra gerçekleşebilmiştir. Batıda ekonomik gelişmelerin bir sonucu olarak ortaya çıkan gazete ve matbaa, Osmanlı Devleti’nde siyasi gelişmelerin sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Osmanlı topraklarında yayımlanan ilk gazeteler azınlıklara aittir. Azınlık gazetelerinin Batıya ait fikir ve düşünceleri yayması, birçok milleti bünyesinde barındıran Osmanlı Devleti için tehlikeli görülmüştür. Azınlık gazetelerinin ardından Mısır’da Mehmed Ali Paşa’nın Vekâyi‐i Mısriyye’sinin yayın hayatına girmesi ve devlet aleyhine başlattığı olumsuz faaliyetler Osmanlı Devleti’nde gazete çıkarılmasını elzem hâle getirmiştir.
Osmanlı Devleti’nde resmî anlamda ilk gazete Takvîm‐i Vekâyî’dir. II. Mahmud döneminde Takvîm‐i Vekâyî ile başlayan gazetecilik serüvenimiz Tanzimat dönemi gazeteleriyle çok ciddi bir alt yapı oluşturmuştur. Takvîm‐i Vekâyî’den sonra yayımlanan yarı resmî ve özel gazetelerle sağlam bir temel oluşturan basın, I. Meşrutiyet döneminde teknik olarak Avrupa ile boy ölçüşecek seviyeye ulaşmış, II. Meşrutiyet sonrasında ise hem yayın sayısı hem de kullanılan teknoloji bakımından üst düzeye çıkmıştır.
Dildeki değişiklikleri günbegün takip edebildiğimiz araçlar arasında gazeteler başta gelmektedir. Bu yönüyle gazeteler, yayımlandığı dönemin dilini, şekil özelliklerini ve kelime varlığını yansıtması bakımından dil çalışmalarının vazgeçilmez kaynakları arasında yerini almıştır. Başta yazı dilindeki değişim olmak üzere bu dönemde kullanılmaya başlanmış Türkçe kelimeler, dile giren yabancı kelimeler gazeteler vasıtasıyla takip edilebilme imkânını sağlamaktadır. Başta Tanzimat gazeteleri olmak üzere I. Meşrutiyet, II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet Dönemi gazeteleri ayrı ayrı incelenip basın dilinde meydana gelen değişiklikler ortaya konulmalıdır. Biz de bu çalışmada II. Abdülhamid Han
IV
(1786‐1908) döneminde yayımlanan başta resmî gazete Takvîm‐i Vekâyî olmak üzere Tercümân‐ı Hakîkat, İkdâm, Saâdet, Tarîk ve Sabâh gazetelerinin bazı sayıları üzerinde karşılaştırmalı basın dili çalışması yaptık.
2. Abdülhamid Dönemi (1876‐1908) Basınının Dili adlı bu çalışma giriş ve üç ana bölümden meydana gelmektedir. Çalışmanın Giriş bölümünde genel olarak Osmanlı ve 2. Abdülhamid Han dönemi basın faaliyetleri hakkında etraflıca bilgi verildi. Ardından birinci bölümde inceleme kapsamındaki dönem gazeteleri hakkında bilgi verildikten sonra gazeteler şekil ve içerik özellikleri yönüyle incelendi.
İkinci bölüm, Bilgi Ağırlıklı Metinler, Fikir Ağırlıklı Metinler, Talimat Verici Metinler, Yönlendirici Metinler, Diğer Metinler ve Reklamlar/İlanlar olmak üzere altı ana başlık altında incelendi. Her bölüm kendi içerisinde genel olarak değerlendirildi. Gazetelerden alınan örneklerle zenginleştirilen bu bölümde basın dilinde meydana gelen değişiklikler ortaya konulmaya çalışılıldı.
Üçüncü bölümde ise Elkap, Batı Kökenli Kelimeler, Fiiller, Zamirler, Zarflar, Değişen Kullanımlar adını taşıyan başlıklar yer almış, bölüm sonlarında da gazeteler karşılaştırılarak Meşrutiyet dönemi basın dili hakkında değerlendirmeler yapılmıştır.
Çalışmamız; Sonuç, Kaynaklar ve üzerinde çalışma yapılan gazetelerin ilk sayfalarınının tıkıbasım örnekleriyle sonlandırılmıştır.
II. Abdülhamid dönemi gazetelerini kapsayan bu çalışmada; basında Türkçenin kullanımı, basın dilinin kaynakları, basın dilinde meydana gelen değişmeler ve gazeteler aracılığıyla dilimize giren Batı kaynaklı kelimeler incelenmiştir.
Bu çalışmanın hangi gazeteleri kapsayacağı, kaç sayı inceleneceği ve tezin içeriğinin belirlenmesi hususunda yardımlarını esirgemeyen Hocam Prof. Dr. Ahmet B. ERCİLASUN’a müteşekkirim.
Çalışmamız ile ilgili tavsiyelerde bulunan değerli Hocam Prof. Dr. Kemal YAVUZ’a, çalışmalarım sırasında her türlü desteği veren, bilgi ve birikimlerinden
V
istifade ettiğim kıymetli Hocam Prof. Dr. Yakup KARASOY’a, engin tecrübe ve eleştirileriyle çalışmamızı yönlendiren değerli danışman Hocam Doç. Dr. Orhan YAVUZ’a teşekkürü keyifli bir borç bilirim.
Mevlüt GÜLMEZ Konya / Temmuz 2013
VIII
KISALTMALAR
1.GAZETE KISALTMALARI İ İkdâm S Saâdet SB Sabâh T Tarîk TH Tercümân‐ı Hakîkat TV Takvîm‐i Vekâyî 2. DİL KISALTMALARI Alm. Almanca Fr. Fransızca İng. İngilizce İt. İtalyanca Rum. Rumca Rus. Rusça Sl. Slavca İsp. İspanyolca 3. HİCRİ AY KISALTMALARI Muharrem M. Safer S. Rebiyülevvel Ra. Rebiyülâhir R.IX Cemâziyülevvel Ca. Cemâziyülâhir C. Receb B. Şaban Ş. Ramazan N. Şevvâl L. Zilkaide Za. Zilhicce Z. 4. RUMİ AY KISALTMALARI Mart Ma. Nisan Ni. Mayıs My. Haziran H. Temmuz T. Ağustos A. Eylül E. Teşrînievvel Te. Teşrînisâni Ts. Kânûnıevvel Ke. Kânûnısâni Ks. Şubat Şu. 5. DİĞER KISALTMALAR bk. bakınız
X C. Cilt Hzl. Hazırlayan S. Sayı s. Sayfa Yay. Yayınevi, Yayınları
XI
TABLOLAR LİSTESİ
Tablo 1: Mevâdd‐ı Mâliyye ve Sarrâfiyye ... 99 Tablo 2: Galata Borsası (İ, 27 My. 1900, 4/1) ... 102 Tablo 3: Paris Borsası ... 103 Tablo 4: Tanzimat Devri Memur Sınıfları ... 142 Tablo 5: Edirne ile Sarım Bey Arası Tren Tarifesi ... 159 Tablo 6: İkdâm’da Yer Alan Güneş Tutulmasına Ait Zaman Çizelgesi ... 167 Tablo 7: Hamîdiye Etfâl Hastahânesi Verileri ... 207 Tablo 8: Türkçe Sözlük’teki yabancı kaynaklı kelimelerin sayıları ... 319XII
RESİMLER LİSTESİ
Resim 1: Takvîm‐i Vekâyî’ye ait serlevha ... 21 Resim 2: Tercümân‐ı Hakîkat’e ait serlevha ... 26 Resim 3: Tarîk’e ait serlevha ... 31 Resim 4: Saâdet’e ait serlevha ... 34 Resim 5: Sabâh’a ait serlevha ... 38 Resim 6: İkdâm’a ait serlevha ... 43 Resim 7: Selamlık Töreni, (Kabacalı, 2005) ... 105 Resim 8: Tevcîhât ... 153 Resim 9: Tercümân‐ı Hakîkat’te Yer Alan Takvim ... 160 Resim 10: İkdâm’da Yer Alan Takvim ... 163 Resim 11: Elbise Mağazasına Ait Bir Reklam ... 254 Resim 12: Bir Kolonya Reklamı ... 265 Resim 13: Singer Dikiş Makinesi Reklamı ... 266 Resim 14: Ziraat Aleti Reklamı ... 267 Resim 15: Bir Kitap Tanıtımı İlanı ... 269XIII
GRAFİKLER LİSTESİ
Grafik 1: Batı Kaynaklı Kelimelerin Gazetelere Göre Dağılımı ... 332 Grafik 2: Batı Kaynaklı Kelimelerin Dillere Göre Dağılımı ... 332 Grafik 3: Tanzimat Gazetelerindeki Batı Kaynaklı Kelimelerin Oranı ... 333 Grafik 4: 2005 Yılına Ait Türkçedeki Batı Kaynaklı Kelimelerin Oranı ... 333 Grafik 5: Gazetelerdeki Batı Kaynaklı Kelimelerin Oranları ... 334 Grafik 6: Gazetelerdeki yüklemleşmiş yardımcı fillerin kullanım oranı ... 353 Grafik 7: ol‐ ve olun‐ yardımcı fiillerinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 355 Grafik 8: et‐ ve edil‐ yardımcı fiillerinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 357 Grafik 9: Eyle‐ yardımcı fiilinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 358 Grafik 10: bul‐ ve bulun‐ yardımcı fiillerinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 360 Grafik 11: buyur‐ ve buy(u)rul‐ yardımcı fiillerinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 361 Grafik 12: kıl‐/kılın‐ yardımcı fiillerinin gazetelerdeki kullanım oranı ... 362 Grafik 13: Meşrutiyet Gazetelerindeki Yüklemleşmiş Yardımcı Filler ... 364 Grafik 14: Tanzimat Gazetelerindeki Yüklemleşmiş Yardımcı Filler (Ölker, 2012) ... 364 Grafik 15: Tanzimat Gazetelerindeki Yüklemleşmiş Filler (Ölker, 2011) ... 364 Grafik 16: Edatların Kullanımı ... 392 Grafik 17: Sebep Edatları ... 395 Grafik 18: Derûn ve iç kelimelerinin kullanım oranları ... 398 Grafik 19: beher ve her bir kelimelerinin kullanım oranları ... 399 Grafik 20: Nazaran ve Göre kelimelerinin kullanım oranları ... 400 Grafik 21: Beyn, Ara ve Miyân kelimelerinin kullanım oranları ... 402 Grafik 22: Çend ve Birkaç kelimelerinin kullanım oranları ... 404 Grafik 23: Taht, Alt ve Zîr kelimelerinin kullanım oranları ... 405 Grafik 24: Cânib, Taraf, Cihet ve Yan kelimelerinin kullanım oranları ... 408XIV Grafik 25: Bâlâ, Üst, Yukarı kelimelerinin kullanım oranları ... 411 Grafik 26: Gûne/Gûnâ ve Türlü kelimelerinin kullanım oranları ... 412 Grafik 27: Mücerred, Yalnız/Ancak kelimelerinin kullanım oranları ... 414 Grafik 28: Mâh/Şehr ve Ay kelimelerinin kullanım oranları ... 416 Grafik 29: Karîb ve yakın kelimelerinin kullanım oranları ... 418 Grafik 30: Nâm/Nâmında/Nâmıyla ve İsminde kelimelerinin kullanım oranları ... 420 Grafik 31: Fürûht Edil‐ / Fürûht Olun‐ ~Satıl‐ kelimelerinin kullanım oranları ... 423 Grafik 32: Yek diğer ~Bir diğer / Diğer bir kelimelerinin kullanım oranları ... 424
1
GİRİŞ
1. Osmanlı Döneminde BasınOsmanlı Devleti’nde modernleşme ve Batılılaşma faaliyetleri adına XVIII. yüzyılda bazı çalışmalar yapıldıysa da köklü değişiklikler XIX. yüzyılda yaşanmıştır. Bu yüzyılda meydana gelen siyasi, sosyal ve ekonomik gelişmeler devletlerin yapılarında köklü değişimlere sebep olmuştur. Türk milleti, modernleşme ve Batılılaşmanın başladığı bu dönemde, kitleleri yönlendirmekte ve fikirleri yaymakta son derece etkili olan gazete ile tanışmıştır.
Bu tanışma Avrupa’dan yüzyıllar sonra gerçekleşebilmiştir. Batı’da iktisadi gelişimin bir sonucu olarak ortaya çıkan gazete, Osmanlı Devleti’nde siyasi gelişmelerin sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Osmanlı Devleti sınırları dâhilindeki azınlık gazetelerinin Batı’ya ait fikir ve düşünceleri yayması, devlet aleyhine birçok milleti bünyesinde barındıran Osmanlı Devleti için olumsuz sonuçlar doğurduğundan bilgi ve haber kirliliğini önleme adına gazetecilik faaliyetleri ilk olarak devlet tarafından icra edilmiştir.
Devlet yönetimi XVIII. yüzyılın ortasından itibaren Avrupa’daki ve ülkesindeki yabancı gazetelerden haberdardır. Ancak, devlet otoritesine ve şeriata zarar vereceği korkusuyla Türkçe gazete çıkarmayı da düşünmemiştir. Hatta, devlet aleyhinde yazılan yazıları tekzip etme yoluna dahi gitmemiştir. Abdülmecid’e aleyhte yayın yapanlara parasal destek sağlanarak lehimize çevirme teklifi önerilmiştir. Bunu kabul etmeyen Abdülmecid bu yayınları etkisiz hâle getirme maksadıyla sansür uygulamış, tekzip beyannameleri yayımlatmıştır. Bu tedbirlerin yeterli olmadığı durumlarda gazetelerin şantajlarına boyun eğerek para ile susturma yoluna gitmiştir (Çakır, 2002: i‐ii).
Kendinden önceki dönemde azınlık gazeteleriyle yaşanan sorunları bilen II. Mahmut, devlet eliyle bir gazetenin çıkarılması gerekliliğine inanır. Avrupa’da
2
ve Osmanlı Devleti sınırları içinde yayımlanan gazetelerin kitleler üzerinde etkileri geç de olsa fark edilmiştir. Mısır’da Mehmed Ali Paşa’nın “Vekâyî‐i Mısriyye” adlı bir gazete çıkarması ve bu gazeteyi devlet aleyhinde kamuoyu oluşturma aracı olarak kullanması Osmanlı’da gazetenin çıkışını hızlandıran ömnemli bir gelişmedir.
Osmanlı Devleti sınırları içinde ilk gazeteler azınlıklar ve sefaretler tarafından çıkartılmıştır. Fransa sefiri Verninac’ın 1795 yılında İstanbul’da Bulletin de Nouvelles “Haberler Bülteni” adıyla yayımladığı bu gazete, Fransız Devrimi’ni Fransızlara ve Türklere anlatmak maksadıyla kurulmuştur. Ardından Büyükelçi General Aubert Dubayet 1796 yılında La Gazette Française de Costantinople’yi çıkarttı. 1824 yılında İzmir’de Fransız tüccarlarından Charles Tricon tarafından, Smyrnéen adlı gazete çıkartıldı (Çakır, 1997: 35‐36).
Hem azınlıklar tarafından çıkarılan gazeteler hem de Mehmed Ali Paşa tarafından çıkarılan Vekâyî‐i Mısriyye Osmanlı Devleti’nin aleyhine kamuoyu oluşturmaya başlamışlardır. Devlet içinde meydana gelen olayları kendi bakış açılarına göre ve abartarak Batı kamuoyuna aktarıyorlardı.
Efkâr‐ı umûmiye (kamuoyu) oluşturmak fikri daha önceki asırlarda, Batı ile münasebetlerin iyice arttığı III. Selim döneminde Avrupa’nın değişik ülkelerine elçiler atanmasıyla çok daha farklı bir yöne evrilmiştir. Avrupa kamuoyunda, Osmanlı’nın tebaası bulunan Hıristiyanlara baskıcı davrandığı ve Türklerin medeniyet bakımından geri kaldığı fikirlerinin yanlışlığını belirtmek için gönderilen elçilere “halkla ilişkiler” görevi de verilmiştir. Buralardaki elçilerin Avrupa basınında yanlış çıkan bu tip haberleri düzeltmek aslî görevleri arasındadır. Bu uygulama; Abdülmecid, Abdülaziz ve II. Abdülhamid dönemlerinde gittikçe artmıştır. Özellikle Sultan II. Abdülhamid döneminde devletin ilişki kurduğu batılı gazetecilerin de işe dâhil olmasıyla Avrupa efkâr‐ı umumiyesi etkilenmek istenmiştir. Devleti idare edenler aynı şekilde iç basındaki muhalifleri
3 susturmak için nizamnameler yapmış, kendilerine yakın kimselerin gazete ve mecmualar kurmasına ön ayak olmuştur (Dikme, 2012: 32). Osmanlı Devleti sınırları içinde Mehmed Ali Paşa’nın, Mısır’da 1828 yılında Vekâyî‐i Mısriyye, Girit’te 1830 yılında çıkarttığı Vekâyî‐i Giridiyye gazetelerinin ardından 1831’de Türkçe ilk resmî gazete olan Takvîm‐i Vekâyî çıkarılmıştır. Aboneleri devlet görevlileri olan bu gazete, Türkçenin dışında Fransızca, Arapça, Farsça, Rumca, Ermenice olarak yayımlanmıştır. Takvîm‐i Vekâyî’nin yayımlanmasından dokuz yıl sonra yarı resmî gazete niteliği taşıyan Ceride‐i Havadis 1840’ta, Agâh Efendi ve Şinasi Tercüman‐ı Ahvâl’i 1860’ta yayımlamıştır. Agâh Efendi ile yollarını ayıran Şinasi, 1862’de Tasvîr‐i Efkâr’ı çıkarmıştır. İmtiyaz sahibinin Filip Efendi, başyazarlığını Ali Suavi’nin yaptığı Muhbir 1866 yılında yayın hayatına girmiştir. Basiret 1869’da, Hakâyıku’l‐ Vekâyî ve İbret 1870’te yayın hayatına giren diğer Tanzimat gazeteleridir1.
Bu arada Avrupa’da Türkçe yayımlanan gazetelerden de bahsetmek gerekir. 1865’te Padişah Abdülaziz ve Sadrazam Ali Paşa’ya karşı örgütlenerek “İttifak‐ı Hamiyet” adlı bir gizli dernek kurulmuş, 1867’de başarısız bir darbe girişimi sonrasında Avrupa’ya kaçan Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi, Âgâh Efendi, Reşat ve Rıfat Beyler ilk jöntürk gazetelerinin yayımlamaya başlamışlardır. Muhbir (1867), Hürriyet (1868), Ulum (1869), İnkılap (1870), Meşveret (1895), Mizan (1897), Osmanlı (1897), Hakikat (1897) vb. pek çok gazete de yurt dışında yayımlanmıştır (Girgin, 2001: 53‐55).
1 Geniş bilgi için bkz. İNUĞUR, Nuri (2005); Basın ve Yayın Tarihi, Der Yay., İstanbul.;
KOLOĞLU, Orhan (2006); Osmanlı’dan 21. Yüzyıla Basın Tarihi, Pozitif Yay., İstanbul.; KABACALI, Alpay (2000); Başlangıcından Günümüze Türkiye’de Matbaa Basın ve Yayın, Literatür Yay., İstanbul.; BAYRAK, M. Orhan (1994); Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü 81831‐1993), Küll Yay., İstanbul.; ŞAPOLYO, Enver Benhan (1971); Türk Gazetecilik Tarihi Her Yönüyle Basın, Güven Matbaası, Ankara.; İSKİT, R. Server (1939); Türkiye’de Neşriyat Hareketleri Tarihine Bir Bakış, Devlet Basımevi, İstanbul.
4
Osmanlı mahalli idarelerinde ilk büyük düzenleme 1864’te yapılmış, eyalet sistemi kaldırılarak vilayet sistemine geçilmiştir. Bu yasaya göre yerel yönetimler vilayet, liva, kaza, nahiye ve köy olarak yapılandırılmıştır. Bu yapılanma sonrasında vilayet gazeteleri de yayın hayatına girmeye başlamıştır. Vilayet gazetelerinin yerel basının gelişmesinde ve halkın eğitilmesinde oynadıkları rol çok mühimdir.
Meşrutiyet dönemi gazeteciliği denince akla ilk gelen bizim de çalışmamıza kaynaklık eden İkdâm, Sabâh, Tercümân‐ı Hakîkat, Tarîk ve Saâdet gazeteleridir. Dönemin en önemli yayın organları olan bu gazeteler, pek çok gazeteci için bir okul vazifesi görmüştür. Meşrutiyetin ilanıyla birlikte yukarıda adı geçen gazetelerin yanında mizah gazeteleri de yayın hayatına girmeye başlamıştır. Boşboğaz, Elüfürük, Karagöz bahsi geçen mizah gazetelerinden bazılarıdır. Daha sonra Kalem, Davul, Şaka, Yuha, Eşek, Laklak, Hacivat, Cingöz, Zevzek, Curcuna gibi mizah gazeteleri yayın hayatına adım atmışlardır.
Meşrutiyet dönemi basın hayatında yukarıda zikredilen gazetelerin yanında dergiler de önemlidir. Dergilerin yayın hayatına girmesiyle Tanzimat döneminde gazete sütunlarındaki edebiyat mahsülleri büyük oranda dergilere kaymıştır. Bu dönemde yayın hayatına adım atan dergiler şunlardır: Âfâk (1883), Envar‐ı Zekâ (1883), Güneş (1885), Gayret (1886), Berk (1886), Teavün‐i Aklam (1886), Manzara (1887), Umran (1887), Maarif (1891), Mirsad (1891), Hazine‐i Fünun (1892), Mekteb (1892), Malûmat (1894) ile Servet‐i Fünûn (1891), Musavver, Malûmat (1895), Mütalaa (1896), İrtika (1899), Musavver Fen ve Edeb (1899).
Tanpınar, “Şinasi ile Münif Paşa’dan itibaren gazete bu devrede tefrikalarla kitabı da içine almış gibidir. Birkaç büyük politika adamının ‐ve belki de bazı müderrislerin‐ dışında bu devrede şöhret kazananların hemen hepsi gazetecidir. Küçük Said Paşa, Münif Paşa gibi politika adamları gazetecilikle işe başlarlar. Şinasi, Ziya Paşa, Namık Kemal, Suavi, Ebuzziya Tevfik, Ahmed Midhat Efendi, hepsi gazetecidir. 1873’ten sonraki
5
senelerde şiir âlemini iki kutup gibi paylaşan Recaizâde ile Muallim Nâci gazetede yetişirler.” demiştir (1997: 250).
Bugün, Türkiye’de kitle iletişim araçları içinde en eski geçmişe sahip olan gazete, Takvîm‐i Vekâyî ile çıktığı bu yolda çok büyük mesafeler kat etmiştir. Ekonomik ve teknik olarak pek çok sorun yaşayan dönem gazeteleri yılmadan, yorulmadan yola devam etmesini bilmiştir. Gazeteciliğin her anlamda temellerinin atıldığı bu dönem her yönüyle araştırılıp buradan elde edilecek bilgiler ışığında günümüz gazeteciliği şekillendirilmelidir. 2. II. Abdülhamid Han Döneminde Basın 30 Mayıs 1876’da Abdülaziz tahttan indirilmiş ve yerine V. Murat padişah olmuştur. Akli dengesinin bozukluğu sebebiyle üç ay tahtta kalabilen V. Murat’ın yerine kardeşi II. Abdülhamid Han 31 Ağustos 1876’da tahta çıkmıştır. II. Abdülhamid’in tahta çıkışından kısa bir süre sonra Mithat Paşa, basın kanunu tasarısı hazırlanması amacıyla bir komisyon kurdurur. Bu komisyon bir tasarı hazırlar. Tasarı, 1877 yılının Nisan ayında Mebusan Meclisine sunulur. Tasarının birinci bölümünde basımevlerinin kuruluş ve işleyişiyle ilgili hükümler, ikinci bölümünde gazeteler ve süreli yayınlarla ilgili düzenlemeler yer alır. Üçüncü bölümde ise basın yoluyla işlenecek suçlar ve bu suçlara verilecek cezalar yer alır (Topuz, 2003: 51).
Hazırlanan bu kanunun 12. maddesinde yer alan “Matbuat kanun dairesinde serbesttir” ifadesi dönem gazetecileri tarafından oldukça fazla eleştirilmiştir.
II. Abdülhamid döneminde basın, önceki dönemlere göre daha sıkı bir denetim altına alınmıştır. Matbuat üzerindeki bu denetim gazete sayısını olumsuz etkilemiş, 1890‐1895 yılları arasında Sabâh, Tercümân‐ı Hakîkat, İkdâm, Tarîk ve Saâdet yayımlanabilmiştir.
6 Sultan Abdülhamid Han’ın, özellikle 93 Harbi'nden sonra basın‐yayın ve haberleşme araçlarını sıkı bir denetime tabi tuttuğu doğrudur. Ancak bu sıkı denetim daha çok siyasi yazılara, ihtilâl haberlerine ve gizli siyasi faaliyetlere yönelik olarak işletiliyordu. Bunun dışında kalanlara hiçbir baskı ve sansür uygulanmıyordu. Bunun dışında kalan alanlarda yazı yazmak ve yayın yapmak serbest idi. Sansürün en yoğun olduğu günlerde dahi, İstanbul postanesinden, 20 bin Bulgar’ın sözde katledildiği yolundaki haberlerin Londra gazetelerine gönderilmesine mani olunamamıştı. Zira kapitülasyonlar yüzünden yabancı postaneler denetim altına alınamıyor ve ecnebi yayınların ülkeye girişine yasak konulamıyordu. Esasen sansür durumu devletin dış baskılar karşısında iyiden iyiye bunaldığı ve yıkılma tehlikesi geçirdiği olağanüstü kritik bir dönemin, olağanüstü şartlarından kaynaklanmıştır. Elbette ki o dönem de sansüre başvuran sadece Osmanlı ve Abdülhamid değildi. Rusya, Fransa, İngiltere başta olmak üzere hemen hemen tüm Avrupa devletleri sansüre müracaat ediyor, hatta daha sert ve yoğun bir biçimde uyguluyorlardı. Bu manada mesela İngiltere Dışişleri Bakanlığı müsteşarı Sandison, 8 Ekim 1881’de yazdığı raporda “Sultan Abdülhamid’i sansür konusunda suçlamanın anlamsız olduğunu ve bunun diğer devletlerde de görüldüğünü” belirtmiştir (Koloğlu, 2005: 124‐126).
Abdülhamid, sansürün gerekliliğini, neden yapıldığını ve bu konuda kendisine yöneltilen eleştirilere karşı savunmasını hatıralarında şöyle ortaya koymuştur:
“Bizde sansür elzemdir (çok lüzumludur), mevcudiyetini tenkit edenler yanılmaktadırlar. Bizdeki müesseseleri garptakiler gibi mütalaa etmeye (değerlendirmeye) imkân yoktur. Belki orada kültürün daha yaygın olması sebebiyle, matbuatın tenkitleri tabii karşılanabilir. Fakat bizde henüz halk çok bilgisiz, çok saftır. Tebaamıza çocuk muamelesi etmeye mecburuz... Ebeveyn (anne‐baba) ve mürebbi (terbiyeci) nasıl gençliğin eline zararlı neşriyatın geçmemesine dikkat ederse; bizim hükümet de
7
halkın fikrini zehirleyecek her şeyi halktan uzak tutmaya çalışmalıdır. Fransızcadan tercüme edilen birçok romanın hareme girmesi; kalpleri, fikirleri ifsat etmesi çok acı olmuştur. Bu kötü neşriyatı ithal edenlerin Türkler değil de Fransızlar, Rumlar ve Ermeniler olması ancak teselliden ibarettir. Şu Ermeniler ve Rumlar ne müfsit (fitneci) insanlardır! Piyasaya sürdükleri bu hakikate aykırı romanlar, eğer sansürden geçmeden gazetelerde neşredilseydi halkta fena tesirler uyandırır, bu da ecnebilerin hakkımızdaki fikirlerini büsbütün yanıltırdı. Zaten memleketimiz kâfi derecede her türlü iftiraya maruzdur. Bütün bu söylediğimiz sebepler, sansürün devam etmesini icap ettirici sebeplerdir.” (Çolak, 2009: 191‐198).
Dönemin şartlarının gerekli kıldığı denetime rağmen İstanbul’da yirmiden fazla dergi ve otuza yakın gazete çıkmakta idi. Bu gazeteler ‐ ağırlık noktasını politikada tutmakla beraber‐ sütunlarını edebiyat ve fikir yazılarına da açmaya devam etmişlerdir. Bu bakımdan başta gelen gazeteler arasında Tercümân‐ı Hakîkat (1886‐1908), Sabâh (1886‐1917), Tarîk (1886‐1899), İkdâm (1894‐1901), Terakki (1897‐1898) sayılabilir. Gazetecilik tekniğinde de, özellikle sayfaların ve özel sütunların düzenlenmesinde daha büyük bir özeniş göze çarpar. Ancak, II. Abdülhamid döneminin en sıkı yıllarına rastlayan bu devirde sürekli sansür altında, Türk basını gerçek vazifesini yapabilmek imkânından mahrumdur. Buna rağmen, memleketin fikrî kalkınması hususunda çabalarını yine başarılı olarak kabul etmek gerekir (Akyüz, 1995:118‐ 119).
3. II. Abdülhamid Han Dönemi Basınının Dili
Osmanlı diplomasi dilinin terk edilmeye başlaması ve basın dilinin ortaya çıkması hemen hemen aynı döneme rastlar. Tanzimat ile yönetim biçiminde
8
meydana gelen değişlik dilde de kendini göstermeye başlamıştır. Klasik Osmanlı nesri dediğimiz uzun, süslü ve bol terkipli dilin yerini standart Türkçeye bıraktığını özellikle hem Tanzimat hem de Meşrutiyet gazetelerinden takip edebiliyoruz.
Osmanlıca döneminde hem edebî hem de bürokratik dilde, halk dilinden uzaklaşma hatta bir kopukluk meydana gelmiştir. Yazı diliyle konuşma dili arasında ortaya çıkan kopukluğu giderme yönünde bazı denemeler olmuştur. Tanzimattan sonrasında gazetelerin basılmaya başlamasıyla birlikte dilde anlaşılırlık artmıştır. Gazetelerin varlıklarını devam ettirebilmek için halkın anlayacağı bir dili kullanma zarureti ortaya çıkmıştır. XIX. yüzyılda dilde başlayan reform hareketleri sonucunda yazı dili yerini daha az resmî bir biçime bırakmak zorunda kalmıştır. Türkçülerin başını çektiği ılımlı dil reformcuları İstanbul merkezli bir dilin kullanımının esas alınması, Türkçeyi İstanbul halkının, özellikle de kadınlarının konuştuğu gibi yazmayı önermişler, fikirleri kısmen genel geçer görüşler hâlini almıştır (Demir ve Yılmaz, 2003: 127).
Yazı dilinin sadeleşmesinde II. Abdülhamid Han dönemi gazetelerinin önemli rolleri olmuştur. Said Paşa’nın “Gazeteci Lisanı” adlı eseri ‐bir anlamda‐ basın dilinin oluşmaya başladığının en büyük ispatlarından biridir. Hem Tanzimat hem de daha sonraki dönemde gazete ve dergilerin büyük bir bölümü ilk sayılarında “halkın anlayacağı dilde yazmak” fikrini düstur hâline getirmişlerdir.
Basın dilinin gelişmesinde ilk rolü oynayan İbrahim Şinasi olmuştur. Âgâh Efendi ile çıkardığı Tercüman‐ı Ahval ve daha sonra kendisinin çıkardığı Tasvir‐i Efkâr gazetelerinde halkın anlayacağı bir dili kullanmaya önem vermiştir. Şinasi’nin herkesin anlayacağı bir dilde yazmak ile anlatmak istediği şudur: açıklık olması, anlam sorunu bulunmaması, yapmacıklıkla, edebiyat oyunlarıyla yazıyı süslemek, yazılanı halkın anlamayacağı biçime sokmak. Şinasi bu yönüyle dil ve edebiyat çağdaşlaşmasının öncüsüdür (Berkes, 2002: 260‐262).
9
II. Abdülhamid döneminin en önemli yayın organı olan Tercüman‐ı Hakîkat’ın baş yazarı Ahmet Mithat halkın anlayabileceği basit bir dilde yazı yazma çığrını açmıştır. Dönemin gazetecilik okulu vazifesini üstlenen Tercüman‐ı Hakîkat, halkın anlayacağı dilde yazma geleneği açısından pek çok gazeteye örnek olmuştur.
Osmanlı Devleti’nin son döneminde görev alan devlet adamlarımızdan biri olan Said Paşa “Gazeteci Lisanı” adlı çalışmasıyla gazetelerede kullanılacak dil hakkında görüşler ileri sürmüştür. Said Paşa, dilin ıslah edilmesi gerekliliğini, uzun cümlelerden vazgeçilmesini, noktalama işaretlerinin kullanılmasındaki zarureti, dönemin kitâbet dilinin terk edilmesi hususunda ciddi fikirleri olmuştur2.
3.1. Çalışmada İzlenen Yöntem
Çalışmanın başlangıcında; konuya tam anlamıyla hakim olabilmek, daha sağlıklı veriler elde etmek amacıyla, öncelikle Osmanlı Devleti’nin Tanzimat, I. Meşrutiyet ve II. Meşrutiyet dönemi basın hareketleri incelenmiştir.
Ardından Türk basın tarihi hakkında literatür taraması yapılıp çalışmada kullanılacak kitap, dergi ve makaleler tarandı.
II. Abdülhamid Han (1876‐1908) dönemi basını üzerinde yapılan bu çalışmada sağlıklı bir değerlendirme ve inceleme yapabilmek için örnekleme yöntemi kullanıldı. Bu yöntem, seçilen örnekler üzerinden genel bir değerlendirme yapabilmeye imkân sağlamıştır.
Çalışmamızda standart Türkçeyi yansıtması açısından İstanbul’da yayımlanan gazeteler tercih edilmiştir. Bu gazetelerden de düzenli ve günlük çıkanlar çalışmamıza dâhil edilmiştir. Dönemin basın dilini tam anlamıyla yansıtması açısından özel bir konuya ya da kesime (kadınlara ve çocuklara özgü gazete ve dergiler) yönelik olan, yurt dışında yayımlanan ve belli bir ideolojinin
2 Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. ÖZARSLAN, Ersin (2008); Mehmed Said Paşa, Gazeteci Lisanı, Ankara: Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Yay.
10 taraftarlığını (Meşveret, Mizan, Osmanlı, Şurâyı Ümmet ve Yurt) yapan gazeteler çalışmamıza dâhil edilmemiştir.
Türk basınının bu dönemi müstakil gazeteler üzerinden incelenmiştir. Ancak dönemin büyük gazeteleri konu, içerik ve döneme ait basın dili açısından yakın zamana kadar karşılaştırmalı olarak incelenmemiştir. Tanzimat dönemi gazeteleri arasında karşılaştırmalı bir çalışmayı Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun’un tavsiyesi ile Perihan Ölker yapmıştır.3 Ölker, 1831‐1876 yılları arasında
örnekleme yöntemi ile seçilmiş altı gazete üzerinde basın dili çalışması gerçekleştirmiştir. Ölker’in Tanzimat gazeteleri üzerinde yaptığı çalışmayı biz II. Abdülhamid Han dönemi gazeteleri üzerinde yapıyoruz. Bu çalışmanın da içeriği ve kapsamı Ercilasun Hoca tarafından belirlenmiştir. Tanzimat ve I. Meşrutiyet gazeteleri içerik, konu zenginliği, bölüm başlıkları açısından farklı olsa da Ölker’in Tanzimat gazeteleri üzerinde yaptığı çalışma bizim için bir örnek teşkil etmiştir.
Çalışmamızın esas amacı; II. Abdülhamid dönemi gazeteleri üzerinden basın dilinin kaynaklarını ortaya koymak ve dilimizin bu dönemde geçirdiği değişiklikleri saptamaktır. Ayrıca, Osmanlı diplomasi dilinden basın diline geçişte yaşananları gazetelerden seçilen örneklerle ortaya koymak ana amaçlarımızdan biridir.
Çalışmamızda Takvîm‐i Vekâyî (TV), Tercüman‐ı Hakîkat (TH), Tarîk (T), Saâdet (S), Sabâh (SB) ve İkdâm (İ) gazetelerinden 1876‐1908 ‐çıktığı yıl göz önünde bulundurularak– eşit aralıklarla her gazeteden 8‐10 sayı incelenmiştir. Bu dönemde Takvîm‐i Vekâyî’nin uzun süreli iki kez kapatılması sebebiyle 1876‐1908 yıllarında gazetenin ancak çıktığı yıllardaki sayıları çalışmamıza dâhil edilebilmiştir.
Yukarıda adı geçen gazetelerin mikrofilm ve cd’lerini TBMM Kütüphanesi, Milli Kütüphane ve Ankara Üniversitesi Gazeteler veritabanından almak suretiyle çalışmamıza başladık.
11
Öncelikle bu gazeteleri içerik yönüyle inceleyip aynı ve farklı yönlerini tespitle işe başladık. İncelediğimiz her sayıyı konularına göre tasnif ederek bilgisayara aktardık. Çalışmanın en uzun süren bölümü bu okuma ve aktarma safhasıdır. Aktarım sırasında gazetelerdeki yıpranma ve çekimlerdeki bazı bozukluklar nedeniyle bazı kısımlar okunamamıştır. Okunamayan bu yerler (…) şeklinde gösterilmiştir. Yabancı mekân ve kişi adlarında şüpheye düşülen bölümlerde, kelimenin yanında (?) kullanılmıştır.
Toprakları üç kıtaya yayılmış bir devleti ve bu devlet dönemine ait altı büyük gazeteyi incelemek ve burada geçen eyalet, sancak, kaza, karye isimlerini doğru aktarmak ziyadesiyle zor bir iştir. Bugün Türkiye’deki il, ilçe, kasaba, nahiye, bucak ve köy adlarının büyük bir bölümünün okuduğumuz gazetelerdeki adları farklıdır. Gazetelerde Elazığ, Maʿmûretü’l‐azîz; Edirne, Kırkkilise; Bursa, Brusa; Urfa‐Ceylanpınar, Re’sü’l‐ayn… olarak karşımıza çıkmaktadır.
Gazeteleri okurken karşılaştığımız önemli bir sorun da kelimelerin ve eklerin kalıplaşmış imlasıdır. Yüzyıllardır kalıplaşmış olan kelimeleri aktarırken o dönemin imlasını mı yoksa telaffuzunu mu esas alacağımız hususunda Prof. Dr. Ahmet B. Ercilasun’un hem sözlü uyarılarından hem de kendisinin bu alandaki çalışmalarından da istifade ettik4.
İncelediğimiz gazetelerden istifade edilmesini kolaylaştırmak maksadıyla aktardığımız her metnin sayfa sayısı, sütun sayısı ve satır numarası belirtilmiştir. Bazı reklam ve ilanların belirli bir sütununun olmaması sebebiyle sadece sayfası verilmiştir. Aşağıdaki örnekte görüldüğü gibi ‐soldan başlayarak‐ ilki gazetenin sayfasını, ikincisi sütun sayısını, sonuncusu ise satır numarasını göstermektedir. 3 / 3 ‐ 3
3/3‐3İHTİDÂ
4Ahmet B. ERCİLASUN (2007); “Tanzimat Gramerlerine Göre Tanzimat Döneminin Dili”
12
4Selanik ahâlîsinden olup Konya 5vilâyeti dâhilinde Antalya’da bir seneden beri 6ikâmet eden Rûm milletinden Yorgi nâm kimesne 7bu kere hüsn‐i rızâsıyla ihtidâ ederek Mezâhib‐i 8Müdîriyyet‐i ʿAliyyesince muʿâmele‐i lâzımesi 9ve ismi ʿAlî tesmiye olunmuşdur.(TH, 12 A. 1889, 3/3)
Birinci bölümde; Takvîm‐i Vekâyî, Tercümân‐ı Hakîkat, Tarîk, Saâdet, Sabâh ve İkdâm gazeteleri hakkında ayrıntılı bilgi verildi. Ardından adı geçen gazetelerin serlevhalarından son sayfalarına kadar şekil ve içerik yönünden etraflıca incelendi.
İncelediğimiz gazetelerin her birinin kendine özgü konu başlıklarının olması ve sayfa düzeninin günümüz gazeteleri gibi olmaması tasnif yapmayı güçleştirmiştir. Özellikle İkdâm ve Tercümân‐ı Hakîkat’i, incelediğimiz diğer gazeteler ile karşılaştırmak, aralarında ortak bir tasnif yapabilmek epeyce zor olmuştur. Tasnifinde zorlandığımız bölümleri Diğer Metinler başlığı altında topladık.
Çalışmamızın ikinci bölümü Bilgi Ağırlıklı Metinler, Fikir Ağırlıklı Metinler, Talimat Verici Metinler, Diğer Metinler ve Yönlendirici Metinler adını taşımaktadır. Meşrutiyet gazetelerinde iç haberleri, dış haberleri, tevcihat haberlerini, ekonomi haberlerini, tören ve açılış haberlerini, telgraf haberlerini, ölüm haberlerini, din değiştirme haberlerini ve nişan‐madalya verilmesi ile ilgili haberleri Bilgi Ağırlıklı Metinler başlığı altında topladık. Gazetelerde yer alan makale, fıkra/köşe yazısı, mektup/varaka/tahrîrat ve tenkit gibi türleri Fikir Ağırlıklı Metinler kapsamında inceledik. Talimat Verici Metinler başlığı altında ferman, tebligat ve ihtar gibi türler incelenip değerlendirilmiştir. Diğer Metinler başlığı altında ise TH, İ ve Sabâh’ta yer alan tefrikalar yer almaktadır. Bu bölümün son konu başlığı İlanlar ve Reklamlar’dır. Reklam ve ilanın net çizgilerle ayrıldığı bu dönemde her birini ayrı ayrı inceledik.
Üçüncü bölümde elkap, Batı kaynaklı yabancı kelimeler, fiiller, zarflar, zamirler, sıfatlar ve değişen kullanımlar incelenmiştir. Elkap başlığı altında Osmanlı resmî yazışmalarında Padişah, Sadrazam, Vezir ve üst düzey memurlar için kullanılan, her birinin kullanımı nizamnamelerle düzenlenmiş lakaplar
13
incelendi. Hitap edilen kişinin rütbesine, cinsiyetine, dinine göre farklı farklı olan bu lakaplar kendi içinde tasnif edilmiştir. Batı kaynaklı yabancı kelimelerin gazetelere göre dağılımı ve bu kelimelerin hangi dillere ait olduğu bilgileri bu bölümde değerlendirilmiştir Türkçenin yabancı dillerle ilişkisi, yabancı kelimelerin Türkçeye giriş yolları gibi konular yine bu bölümde yer bulan diğer konu başlıklarıdır. Osmanlı diplomasi dilinde ve gazetelerde sıkça karşılaştığımız pek çoğu kalıplaşmış Arapça‐Farsça birleşik zarflar, sıfatlar ve zamirler bu bölümde değerlendirilmiştir. Bu bölümün en son konusu ise Değişen Kullanımlar başlığını taşımaktadır. Bu bölümde gazete dilinde kelime ve şekil düzeyinde meydana gelen değişimler incelenmiş ve değerlendirilmiştir. Osmanlı yazışmalarında kullanılan tarih verme şekillerinin gazetelerdeki yansımaları da bu bölümde incelenmeye çalışılmıştır. Bu bölümün değerlendirme kısmında önceki çalışmalarda elde edilen sonuçlarla bizim çalışmamızın sonuçları grafikler yardımıyla karşılaştırılmıştır.
Çalışmamızın sonunda başvurduğumuz ve atıfta bulunduğumuz kitap, dergi, ansiklopedi ve makale isimlerinin yer aldığı Kaynaklar bölümü yer almaktadır. 3.2. Çalışmada Kullanılan Gazetelerin Künyesi Takvîm‐i Vekâyi 1. Numero: 2 fî 19 Şaban sene1307 Pâzâr fî 17 Mart Rûmî sene 1307 fî 19 Mart Efrencî sene 1891 2. Numero: 3 fî 21 Şaban sene 1308 Salı, fî 19 Mart Rûmî sene 1307, fî 31 Mart Efrencî sene 1891 3. Numero: 9 fî 28 Şaban sene 1308 Salı fî 26 Mart Rûmî sene 1307 fî 7 Nisan Efrencî sene 1891
14 4. Numero: 55 fî 4 Muharrem sene 1309 Pâzâr fî 28 Temmuz Rûmî sene 1307 fî 9 Ağustos Efrencî sene 1891
5. Birinci Sene ʿaded 1 Pâzârertesi 2 Ramazân 1326 ve 15 Eylül 1324 (1908)
6. Birinci Sene ʿaded 3 Çehârşenbe 4 Ramazân 1326 ve 17 Eylül 1324 (1908) 7. Birinci Sene ʿaded 6 Pâzâr 8 Ramazân 1326 ve 21 Eylül 1324 (1908) Sabâh 1. Numero: 27 Şubat 1254 Cumʿaertesi 2. Numero: 1 Mart 1300 Pâzârertesi 3. Numero: 5, 5 Muharrem 1307, 20 Ağustos 1305 Pâzâr 4. Numero: 175, 2 Receb 1307, 9 Şubat 1305 5. Numero 57, 29 Safer 1307 Cumʿaertesi, 14 Teşrînievvel 1305 6. Numero: 2065, 12 Zilkâide 1312, 20Nisan 311, 7 Mayıs 95 Salı
7. Numero: 2418, 5 Receb 1325, 1 Ağustos 1323 ‐14 Ağustos 1907 Efrencî Çehârşenbe 8. Numero: 4002, 10 Ramazan 1318 Salı, 19 Kânûn‐ı Evvel 1316, 9. Numero: 4501, 29 Şevvâl 1317, 6 Şubat 1316 Salı, 1 Ocak 1901 Efrencî Saâdet 1. Numero: 26, 9 Ağustos 1324, 20 Receb sene 2. Numero: 22 Rebiü’l‐Evvel sene 1302, 9 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1885 3. Numero: 3, 23 Rebiü’l‐Evvel sene 1302, 10 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1885 Cumʿaertesi
15 4. Numero: 6, 26 Rebiü’l‐Evvel sene 1302, 13 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1885 5. Numero: 2680, fî 18 19 Muharremü’l‐Harâm sene 1311, fî 20Temmuz Efrencî sene 1893
6. Numero: 2681, fî 19 Muharremü’l‐Harâm sene 1311, fî 21 Temmuz Efrencî sene 1893
7. Numero: 1678, fî 16 Muharremü’l‐Harâm sene 1311, fî 18 Temmuz sene 1309 ve fî 30 Temmuz Efrencî sene 1893
Tercümân‐ı Hakîkat
1. Numero: 6, 1 Receb sene 1295, fî 18 Haziran, 2 Temmuz 1878,
2. Numero: 3 Receb sene 1295, fî 21 Haziran‐30Temmuz 1878 Çehârşenbe
3. Numero:9, 6 Receb sene 1295 , fî 24 Haziran, 6 Temmuz 1878, Cumaertesi
4. Numero: 9613, 29 Zi’l‐Kâide sene 1325, 12 Kânûn‐ı Evvel Rûmî sene 1323, 3 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1908
5. Numero: 2347, 16 Zi’l‐Hicce 1306 ,1 Ağustos Rûmî sene 1305, 12 Ağustos Frengi sene 1889, Salı
6. Numero: 1672, 20 Kânûn‐ı Evvel‐1 Kânûn‐ı Sânî Frengi sene 1884 Salı 7. Numero: 2360, 26 Receb sene 1303,
8. Numero: 2361, 27 Receb sene 1303, Nisan Rûmî 19‐1 Mayıs Efrencî sene 1886, Cumaertesi
16 1. Numero: 550, 18 Şaban sene 1313, 12 Kânûn‐ı Sânî sene 1311 ve fî 2 Şubat Efrencî sene 1896 Pâzâr 2. Numero: 621, 30 Şevvâl sene 1313, 1 Nisan sene 1312 ve fî 13 Nisan Efrencî sene 1896 3. Numero: 2100, 3 Rebîʿü’l‐Evvel sene 1318, 17 Haziran Rûmî 1316, 30 Haziran Efrencî 1900 Cumʿa ertesi 4. Numero: 3436, 12 Ocak 1904 Salı 5. Numero: 2079, 15 Zi’l‐hicce sene 1317, 2 Nisan Rûmî 1316, 15 Nisan Efrencî 1900, Pâzâr 6. Numero: 3459, 4 Şubat 1904 Pençşenbe 7. Numero: 4922, 10 Mart 1908 8. Numero: 4966, 25 Mart 1908 Çehârşenbe 9. Numero: 6418, 5 Receb 1325, 1 Ağustos 1323‐14 Ağustos 1907 Efrencî 10. Numero: (?), 28 Muharrem sene 1316 , 14 Mayıs rûmî 1316, 27 Mayıs Efrencî 1900 Pâzâr Tarîk 1. Numero 6 fî Cemâzie’l Evvel sene 1301 fî 25 Şubat Rûmî sene 1299 ve fî 8 Mart Efrencî sene 1884 Cumʿaertesi 2. Numero 35 fî 1 Receb 1301 fî 15 Nisan Rûmî sene 1300 ve fî 27 Nisan Efrencî sene 1884 Pâzâr 3. Numero 40 fî 6 Receb sene 1301 fî 20 Nisan Rûmî sene 1300 ve fî 20 Mayıs Efrencî sene 1884 Cumʿa 4. Numero 308 fî 14 Rebiü’l‐Âhir sene 1302 fî 18 Kânûn‐ı Sânî Rûmî sene 1300 ve fî 30 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1885 Cumʿa
17
5. Numero 88 fî Şaʿban sene 1301 fî 27 Mayıs Rûmî sene 1300 ve fî 8 Haziran Efrencî sene 1884 Pâzâr
6. Numero 863 fî 20 Zi’l‐kaʿde sene 1303 fî 8 Ağustos Rûmî sene 1302 ve fî 20 Ağustos Efrencî sene 1886 Cumʿa
7. Numero 1374 ve 8 fî Cemâzie’l Evvel sene 1305 ve fî Kânûn‐ı Sânî Rûmî sene 1303 ve fî 21 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1888 Rûz‐ı Kâsım Eyyâm 76 Cumʿaertesi
8. Numero 1378 fî 12 Cemâzie’l Evvel sene 1305 fî 13 Kânûn‐ı Sânî Rûmî sene 1303 ve fî 25 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1888 Rûz‐ı Kasım Eyyâm 80 Çehârşenbe
9. Numero 1379 fî 13 Cemâzie’l Evvel sene 1305 fî 14 Kânûn‐ı Sânî Rûmî sene 1303 ve fî 26 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1888 Rûz‐ı Kâsım Eyyâm 81 Pençşenbe 10. Numero 1375 fî 9 Cemâzie’l Evvel sene 1305 fî 10 Kânûn‐ı Sânî Rûmî sene 1303 ve fî 22 Kânûn‐ı Sânî Efrencî sene 1888 Rûz‐ı Kâsım Eyyâm 77 Pâzâr 11. Numero 3057 fî 9 Rebiü’l‐Evvel sene 1310 fî 18 Eylül Rûmî sene 1308 ve fî 30 Eylül Efrencî sene 1896 (…) Cumʿa
18
BİRİNCİ BÖLÜM
1. II. ABDÜLHAMİD DÖNEMİ GAZETELERİ 1.1. TAKVÎM‐İ VEKÂYÎOsmanlı Devleti sınırları içerisindeki ilk Türkçe gazete olma özelliğini taşıyan Takvîm‐i Vekâyî, 1 Kasım 1831 (25 Cemâziyel Evvel 1247)’de II. Mahmud’un emri ile yayın hayatına girmiştir.
Hem otoriter hem de uyanık bir devlet adamı olan II. Mahmud, devlete yeni bir düzen vermek maksadıyla ıslahat komisyonları kurmuştu. Bir toplantıda Türkçe gazete çıkarılması fikrini ortaya atmış, bu fikir komisyon üyeleri tarafından kabul görerek çalışmalara başlanmıştır. Gazete için birçok ad önerildiği hâlde Padişah bunları beğenmemiş, kendisi gazete için “Takvîm‐i Vekâyî” adını uygun görmüştür (Şapolyo, 1971: 100).
Takvîm‐i Vekâyî’nin çıkış sebebini açıklayan “Mukaddime” başlıklı özel ekinde şunlar belirtilir:
Tarih denilen bilimin görevi dünyanın işyerlerinde vuku bulan olayları, vakit ve zamanıyla kaydetmekten ve önceliklerden, sonra gelenlere hisse alınacak bir anı bırakmaktır. Bu bilim devletin yasalarının korunmasını ve milletin düzen altında tutulmasını sağlar (…) Ancak olayları 20‐30 sene sonra topluca yazılıp yayınlanır (…) Oysa dünya olayları vukuu zamanında yayınlanıp ilan olunmayıp da gerçek sebepleri saklı kalırsa, insanın doğal olarak gerçeğini ve hedefini bilmediği şeye katılmak veya itiraz etmesi karşısında, yaradılışında bulunan özellikle, devleti yönetenlerin hayal ve hatırına gelmeyen türlü anlamlar vermesi doğaldır. (…) yanlış anlamaları önlemek için… (Koloğlu, 2010: 12).
19 Takvîm‐i Vekâyî, devletin resmî dili Türkçenin dışında Fransızca, Arapça, Farsça, Rumca ve Ermenice olarak da yayımlanmıştır. Gazetenin farklı dillerde yayımlanmasının sebeplerinden biri de Devletin sınırları içinde farklı etnik gruptan insanların olmasıdır.
O dönemin uluslararası en yaygın dili olan Fransızca kullanılmıştır. Türkçe dışında ilk olarak Alexandre Black yönetiminde “Le Moniteur Ottoman” adı ile basılan Fransızca nüsha olmuştur (1831). Bunu “Liro‐ Kir” adı ile Ermenice (1832); “Osomanikos Minitor” adı ile Rumca (1835) nüshaları takip etmiştir. Arapça nüshası “Takvîmü’l Vekâyî”nin 1840’tan sonra çıktığı sanılmaktadır. Farsça nüshasına ise şimdiye kadar rastlanmamıştır. Takvîm‐i Vekâyî’nin Türkçe nüshalarındaki yayın düzensizliği yabancı dillerdeki nüshalarında da görülmektedir (Akyüz, 1972: 367).
Takvîm‐i Vekâyî’nin Fransızca nüshasının ana amacı Osmanlı Devleti’nin görüşlerini Avrupa’ya ulaştırmaktır. Diğer dillerde yapılan yayınlar ise Osmanlı Devleti sınırları içinde yaşayan tebaaya yöneliktir.
Takvîm‐i Vekâyî 1860’tan sonra bir tür resmî gazete hüviyetine bürünmüştür. Gazete, 1879 yılında bir dizgi yanlışı yüzünden 12 yıl yayımlanamamıştır. 1891 yılında yeniden yayın hayatına başlayan gazete, bu sefer de Flemenk kraliçesine nişan verilmesi haberi yayımlanırken, ( اعطا ita “verme”) kelimesinin (
خطا
hata) şeklinde dizilmesinden dolayı 1892’de tekrar kapatılmıştır. Bu son kapanış 1908’e kadar sürmüştür.Millî Mücadele başlayınca Ankara’da kurulan yeni hükûmet de, kendi icraatını kamuoyuna duyurmak amacıyla resmî bir gazeteye lüzum görmüştür. Böylece, bir taraftan İstanbul’daki hükûmetin yayın organı olarak çıkmakta devam eden TV diğer taraftan Ankara hükûmetinin yayın organı olarak da 7 Ekim 1920 tarihinde “Ceride‐i Resmiyye” adıyla çıkmaya başlamıştır. Dönemin zor şartları bu gazetenin de düzenli çıkışını olumsuz etkilemiştir. Bu sebeple adının “Resmî Ceride”ye
20 çevrildiği 13 Eylül 1923 tarihine kadar, ancak 21 sayı çıkabildi. İstanbul hükûmetinin ortadan kalkması ile 17 Kasım 1922 (No. 4608)’de yayımı durdurulan Takvîm‐i Vekâyî’nin de yerini almış olan bu gazete, 17 Aralık 1927 tarihinden başlayarak (Sayı: 763), “Resmî Gazete” adı ile ve düzenli bir şekilde bugün de yayınını sürdürmektedir (Akyüz, 1972: 367).
Takvîm‐i Vekâyî halkı aydınlatmak amacıyla çıkarıldığı için gazetede kullanılan dilin de halkın kolaylıkla anlayabileceği bir dil kullanılmaya çalışılmıştır. II. Mahmut, ilk sayıda yayımlanacak olan yurt gezisi ile ilgili yazının kendisine sunulduğu zaman, halkın anlayamayacağı “gerdûne” kelimesini (araba), “çetr” kelimesini (çadır) ve “tevsen” kelimesini de (azgın at) kelimeleriyle değiştirilmesini istemiştir (Akyüz, 1972: 367).
Doksan bir yılı bulan yayın hayatı boyunca Takvîm‐i Vekâyî, değişen ve gelişen şartlara uyma çabası dolayısıyla farklılıklar göstermekle birlikte önceleri ülkenin tek Türkçe süreli yayın organı idi ve resmî gazetelerden öte bir düzene sahipti. “Vukûât‐ı Resmiyye ve Gayr‐i Resmiyye” olmak üzere iki bölüme ayrılan gazetede “Umûr‐ı Dâhiliyye, Mevâdd‐ı Askeriyye, Es'âr, Fünûn, Tevcîhât, Tevcîhât‐ı İlmiyye, Umûr‐ı Hâriciyye, Garîbe” gibi alt başlıkların bulunması iç ve dış haberlere de yer verildiğini göstermektedir. Gazetenin içeriği ise başta İstanbul’daki görevliler olmak üzere ülkenin çeşitli yerlerinde devlet memurları tarafından derlenerek Takvimhâne‐i Âmire Nezareti’ne gönderilen bilgi ve belgelerden seçilmekteydi. Çıkan her sayısı gibi müsveddeleri de basımından önce sadaret kanalıyla saraya ulaştırılmaktaydı. Bazen padişahın isteği doğrultusunda tashih edilip yeni bölümler eklenmekle birlikte genelde Takvîm‐i Vekâyî müsveddelerinin aynen basılmasına izin verilmekteydi. İlerleyen zaman içerisinde ön inceleme ile başka bazı makamlar da görevlendirilmiştir (Yazıcı, 1983:26 ).
21 1.1.1.Takvîm‐i Vekâyî’nin Şekil Özellikleri Resim 1: Takvîm‐i Vekâyî’ye ait serlevha Takvîm‐i Vekâyî 1876 yılında dört sayfa, üç sütun şeklinde; 1891’de içeriği zenginleşerek sekiz sayfa, üçer sütun olarak neşredilmiştir. Gazetenin 1908 yılına ait nüshaları tekrar dört sayfa, üç sütun hâline dönmüştür.
Takvîm‐i Vekâyî’nin yayın hayatına başladığı dönemde her sayfası iki sütundan oluşuyordu. 736. sayıdan itibaren gazeteye mâli tarih eklenmiş ve sütun sayısı üçe çıkmıştır. 901. sayıdan itibaren başlık değişmiştir. Sayı numarası sol üstte, tarihler sağ üsttedir. Ayrıca sayfanın sağ üstünde Hicri tarih devam etmektedir. 904. sayıda gazete 4 sütuna çıkmıştır. Hicri tarih başlığın altına inmiştir. 978. sayıda tekrar 3 sütuna inmiştir5.
Takvîm‐i Vekâyî’nin çalışmamıza kaynaklık eden 1876, 1891 ve 1908 yıllarına ait nüshalarında ise her sayfa üçer sütun hâlinde tanzim edilmiştir.
Takvîm‐i Vekâyî, başlangıçta çift sütun ve iki sayfa mukaddime ile birlikte 5000 adet basıldı. Gazetenin boyutu 40x27 cm idi (Topuz, 2003: 16).
1876 yılına ait Takvîm‐i Vekâyî’nin serlevhasının sağında ve solunda ay‐ yıldız bulunmaktadır. Başlığın hemen üstünde gazetenin numarası, altında “Cerîde‐i Resmiyye‐i Devlet‐i ʿAliyye‐i Osmâniyye” yazmaktadır. Sağ altta Hicri
5http://www.erzincan.edu.tr/userfiles/file/.../TAKVİM‐İ%20VEKAYİ.docx, Erişim
22
tarih “Fî 8 Muharrem sene 1292 Pâzârertesi” yer almaktadır. Sol altta “Seneliği 15 Guruş Nüshası 20 Para” yazmaktadır. Başlığın sağında ve solunda yer alan ay‐ yıldız incelememiz kapsamındaki diğer yıllarda kaldırılmıştır.
1891 yılına ait gazetenin birinci sayfasında, ortada büyük harflerle “Takvîm‐i Vekâyî” başlığı vardır. Başlığın sağ üst köşesinde gazetenin numarası ve Hicri tarih bulunmaktadır. Başlığın üstünde gazetenin yayımlandığı gün yazılıdır. Başlığın sol üst köşesinde Rumi ve Efrencî tarihler yer almaktadır. Başlığın sağında gazetenin yönetimi, senelik fiyatı ve altı aylık fiyatı bulunmaktadır. Hemen altında nüsha fiyatı yer almaktadır.
“Takvîm‐i Vekâyî” başlığının solunda “Mahall‐i İdâresi” ve adresi yer almaktadır. Bu ifadenin altında “Gönderilecek âsâr‐ı nâfiʿa kısm‐ı mahsûsâta derc olunur” ifadesi yer almaktadır. Gazetenin yayım günlerini ifade eden yazı “Pençşenbe, Pâzâr ve Salı günleri neşr olunur”. başlığın sol alt kısmında yer almaktadır. Başlığın altında “Târîh‐i te’sîsi 1247” ve “Tekrâr İhdâsı Târîhi 1308” yazmaktadır.
1908 yılına ait gazetenin başlığı iki çizgi arasına alınmıştır. Bu çizginin sağ üst köşesinde “Birinci sene ‒ ʿaded 1” ifadesi, başlığın üstünde gazetenin yayım günü, en solda ise Hicri ve Rumi tarihler yer almaktadır. Başlığın sağında “İdâresi” , “Bâb‐ı Âlî’de Matbûʿât‐ı Dâhiliyye Dâ’iresindedir” yazmaktadır. Onun da altında “Merciʿi”, “Matbûʿât‐ı Dâhiliyyede Takvîm‐i Vekâyî İdâresi” ifadesi bulunmaktadır. Başlığın solunda “Seneliği”, “Taşra için posta ücretiyle berâber 120 guruşdur” ifadesi yer almaktadır. Hemen altında “İ’lânât”, “Münhasıran devâ’ir‐i resmîye iʿlânâtı derc olunur” yazmaktadır.
Başlıkla sütunları ayıran bir çizgi bulunmaktadır. Çizginin üstünde, başlığın hemen altında, gazetenin ilkesini beyan eden ifade bulunmaktadır. Takvîm‐i Vekâyî’nin incelediğimiz yıllara göre sırasıyla“Cerîde‐i Resmiyye‐i Devlet‐i ʿAliyye‐i Osmâniyye”, “Devlet‐i ʿAliyye‐i Osmâniyye’nin Cerîde‐i Resmiyyesidir.” ve “Devlet‐i ʿAliyye‐i Osmâniyye’nin Cerîde‐i Resmiyyesidir.” ifadeleri yer almıştır.
23
Takvîm‐i Vekâyî’de paragraf başına dikkat edilmiş; nokta, parantez, denden işareti, kısa ve uzun çizgi haricinde noktalama işareti kullanılmamıştır.
1.1.2. Takvîm‐i Vekâyî’nin İçerik Özellikleri
Takvîm‐i Vekâyî, başlangıçta çift sütun ve iki sayfa mukaddime ile birlikte 5000 adet basıldı. Gazetenin boyutu 40x27 cm idi. Bütün devlet örgütüne, subaylara, taşra eşrafına ve elçiliklere gönderildi (Topuz, 2003: 16).
Takvîm‐i Vekâyî, Umûr‐ı Dâhiliyye (iç haberler), Umûr‐ı Hâriciyye (dış haberler), Mevâdd‐ı Askeriyye (askeri işler), Fünûn (bilimler), Tevcîhât‐ı ilmiyye (din adamlarının atanmaları), Ticâret ve Es'âr (ticaret ve fiyatlar) olmak üzere altı bölümden oluşuyordu. 1861’den başlayarak yalnızca resmî belgeleri, yasa ve tüzükleri, duyuruları yayımlayan bir resmî gazeteye dönüşecekti. 1879’da 2199. sayısında yayıma ara verdi, 1891’de yeniden yayımlandı. Birkaç yıl sonra da II. Abdülhamid tarafından nişan verilmesini konu alan bir resmî bildirimde “nişan itası” ifadesi “nişan hatası” biçiminde yanlış dizilince kapatıldı. İkinci Meşrutiyet’in ilanından kısa süre sonra yeniden çıkarıldı ve Kurtuluş Savaşı sonunda Osmanlı hükûmetinin varlığı sona erinceye değin yayın hayatını sürdürdü (Kabacalı, 2000: 49‐50).
Haftada bir yayımlanması planlanan Takvîm‐i Vekâyî ilk aylarda düzenli olarak, daha sonraları ise uzun bir süre düzensiz olarak çıktı.
Gazetenin içeriğini zenginleştirmek maksadıyla dış basından çeviriler yapılmış, Avrupa’daki yeni buluşlar, büyük yangınlar ve ölümler ile garip olaylar gazeteye taşınmıştır. İncelememiz kapsamındaki yıllarda (1876‐1908) Takvîm‐i Vekâyî’nin içeriği zenginleşmiştir. Resmî gazete anlayışından çok farklı bir yerde olan TV, sadece yer değiştirme, görevde yükselme, atama haberleri ve resmî ilanları vermekle kalmıyor; bunların dışında mahkeme sonuçları, borsa haberleri, günlük olaylar, polisiye olaylar ve “Gelenler”, “Gidenler” başlığı altında devleti ziyaret eden ve dış ülkelere giden devlet yetkilileri hakkında da ayrıntılı bilgiler veriyordu. Özellikle “Polis Vukûʿâtı” ve yangın haberlerinde
24
yabancı uyruklu olanlar ile ilgili haberler ön plandadır. Buradaki amaç ise Osmanlı içindeki azınlıkların can ve mal emniyetinin devletin güvencesi altında olduğu fikrinin verilmek istenmesidir.
1891 yılına ait Takvîm‐i Vekâyî’nin bölüm başlıkları şu şekildedir:
Selâmlık Resm‐i ʿÂlîsi, Kısm‐ı Resmî (Tevcîhât), Nişan/Madalya, Dâhiliyye, Evâmir ve Muharrerât, Muhâkeme, Vilâyât, Tekzîb, Kısm‐ı Gayr‐i Resmî (Telgraf), Havâdis‐i Yevmiyye (Günlük Olaylar), Gelenler, Gidenler, Polis Vukûʿâtı, Evrâk ve Mekâtib, Hâriciyye, Teblîgât, Mevâdd‐ı ʿUmûmiyye, Borsa, İʿlân/ İʿlânât gibi bölümlerden oluşmaktadır.
1.2. TERCÜMÂN‐I HAKÎKAT
Osmanlı basınında müstesna bir yeri olan gazetelerin başında Tercümân‐ı Hakîkat gelmektedir. Tercümân‐ı Hakîkat gerek dili gerek üslûbu gerekse zengin içeriği itibariyle Osmanlı basın hayatında önemli bir yer işgal etmektedir. Dönemin en ciddi ve en uzun soluklu siyasi gazetelerinden biri olan Tercümân‐ı Hakîkat, 1877‐1878 Osmanlı‐Rus harbi ve Balkanlarda yaşanan felaket sonrası 1878 yılında yayın hayatına girmiş ve dönemin en çok okunan ve rağbet edilen gazetesi hâline gelmiştir.
Henüz gelişme döneminde bulunan Türk basını için bir mektep vazifesi gören gazete halka okuma alışkanlığı kazandırma, bilgiyi halka ulaştırma, kültürü tabana yayma gibi bir misyonu da üstlenmiştir. Toplumun birtakım beklentilerini karşılamada ve doğuş sürecini yaşayan kamuoyunu biçimlendirip zihinleri yönlendirmede en etkili yayın organı olduğu görülmektedir. Bu özelliklerinin en azından temel ilkeler düzeyinde, dönemin padişahı II. Abdülhamid’in halkı eğitme ve onu zararlı düşüncelerden koruma esasına dayanan eğitim ve kültür politikasıyla paralellik gösterdiğini söylemek mümkündür. Siyasî iradeyle örtüşen bu düşünce ve amaç birlikteliği gazeteye maddî ve mânevî desteği de beraberinde getirmiştir (Tekin, 2011:497).
