BİYOLOJİ CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ. 1. S u ( H 2 O ) : 2. M i n e r a l l e r ( M a d e n s e l t u z l a r ) :

(1)

Bütün canlılar hayati faaliyetlerini sürdürebilmek için besine ihtiyaç duyar. Besinler yaşamsal olaylarda gerekli olan enerjinin sağlanması, yıpranan yerlerin onarımı gibi işlemlerde kullanılır.

Canlılar için gerekli olan besinler 6 grupta toplanır.

1. Karbonhidratlar 2. Yaðlar

3. Proteinler 4. Vitaminler 5. Mineraller 6. Su

Organik besinler Ýnorganik

besinler

İNO RG AN İ K B E Sİ NL E R

 Canlılarda sentezlenmezler  tüm canlılar dışarıdan hazır alır.

 Sindirilmezler.

 Enerji vermezler.

1. Su ( H

2

O):

Canlıların yapısındaki su oranı % 65-98 arasında deği- şir. İnsan vücudunun % 65’i sudur. Su miktarı canlıya göre değişir.

 Su iyi bir çözücüdür. Besinlerin sindiriminde, maddelerin taşınmasında, boşaltım maddelerinin atılma- sında görevlidir.

 Enzimlerin çalışmasını sağlar.

 Vücut ısısının fazlasının terlemeyle atılmasında kullanılır.

Bir canlının vücudunda en çok bulunan molekül sudur.

2. Mine ra lle r ( Ma de n se l tu z la r) :

 Hücrede organik maddelerin yapısında veya tuz halinde bulunabilir.

 Birçok enzimin aktifleşmesinde görevlidirler. Eksik- liklerinde enzimler çalışamaz.

 İdrar, ter ve dışkıyla dışarı atıldıkları için vücuda yeterli miktarlarda alınmalıdırlar.

 Kanın osmotik basıncının ayarlanmasında görevlidir- ler.

 En önemli mineraller:

Ca, P, Mg, C, H, O, N, K, Na, I, Fe…….

 C, H, O, N elementleri DNA, ATP, protein gibi organik moleküllerin yapısına katılırlar.

 Demir alyuvarlardaki hemoglobin pigmentinin yapı- sına katılır. Fe (demir) azalırsa hemoglobin+ ve al- yuvar sayısı azalır: anemi (kansızlık)

 Mg (magnezyum) bitkide klorofile yeşil renk verir.

Demir (Fe), klorofil sentezinde görevli enzimi aktif- leştirir. Mg veya Fe eksikliğinde yapraklar sararır, bitki gelişimi yavaşlar.

 I (iyot) tiroid bezinden salgılanan, metabolizma hızını ayarlayan tiroksin hormonunun yapısına katı- lır. İyot azalırsa: Basit guatr (metabolizma hızı dü- şer)

 Ca (kalsiyum) kanın pıhtılaşması, kas kasılması, sinir sisteminde uyartı iletiminde görevlidir. Vücutta en çok bulunan mineraldir. Fosfor (P) ve Mg ile kemik ve dişlerin yapısına katılır.

 Na (sodyum) ve K (potasyum) sinirlerde uyartı iletiminde görevlidir.

Canlılarda madensel tuzların görevleri ile ilgili ola- rak,

I. Yağ asiti, DNA, RNA, ATP gibi organik moleküllerin yapısını oluşturur.

II. Gerektiğinde enerji verici olarak kullanılabilirler.

III. İnsanın kalın bağırsağında yararlı bakteriler tarafın- dan sentezlenebilirler.

IV. Eksikliklerinde metabolizmada önemli aksaklıklar ortaya çıkar.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I B) II ve III C) I ve IV D) I, III ve IV E) I, II, III ve IV

ÇÖZÜM

Karbon, hidrojen ve oksijen tüm organik besinlerin yapı- sına katılır. İnorganik besinlerin hiçbiri enerji vermez.

İnsanın kalın bağırsağında B ve K vitaminleri üretilir.

İnorganik besinler tüm canlılar tarafından dışardan hazır alınır. Enzimlerin yapısına katıldıkları için eksikliklerinde metabolizma önemli ölçüde aksar. Örneğin iyot eksikli- ğinde tiroid bezinin faaliyeti yavaşlar.

Cevap C’dir.

CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ

BİYOLOJİ

ÖRNEK

(2)

3 . Tu zla r :

Asit ve bazların birleşmesi ile meydana gelirler.

 Vücut sıvılarının osmotik basıncını ayarlamada görevlidirler.

ORGANİK BESİNLER I. KARBONHİTRATLAR :

 Yapısında C, H, O elementleri vardır.

 Genel formülleri CnH2nOn dir.

 Birinci dereceden enerji hammaddesidir. (enerji için ilk sırada kullanılır.)

Yapılarındaki şeker sayısına göre üçe ayrılır:

1. M on o sa kka r it le r ( Te k Şe ke rl e r ) :

Yapılarında tek şeker olduğundan, basit şekerler de denir.

 Sindirilmeden hücre zarından geçebilir. Su ile parça- lanmazlar, suda çözünürler. Diğer karbonhidratların yapı taşıdır.

Yapılarındaki karbon sayısına göre adlandırılır.

Triozlar: 3C’lu monosakkaritlerdir. Örnek: gliseraldehit Pentozlar: 5C’lu monosakkaritlerdir.

RiBOZ

RNA ve ATP’de DNA’da bulunur.

DEOKSiRiBOZ

Heksozlar: 6C’lu monosakkaritlerdir. (C6H12O6) Glikoz (üzüm şekeri)

Fruktoz (meyve şekeri bitkisel Galaktoz (süt şekeri)  hayvansal

GL İ KOZ :

 Serbest olarak bal, üzüm ve incirde bulunur.

 Kanda bulunan tek karbonhidrattır  Kan şekeri olarak adlandırılır.

 Kandaki glikoz oranı: 80  120 mg/100 ml kan.

Kandaki glikoz oranının sabit tutulmasında karaci- ğer, pankreas, hipofiz ve böbreküstü bezleri görev alır.

 Beyin hücreleri enerji ihtiyacını sadece glikozdan karşılar. Bu yüzden kandaki şeker miktarı belirli bir seviyenin altına düşerse beyin hücreleri zarar görür.

2. Dis ak ka ri tle r ( çi ft şe ke r le r) :

İki monosakkaritin glikozit bağıyla birleşmesiyle oluşur.

Sindirilmeden hücre zarından geçemez.





 



 



 

 bitkisel hay v ansal

Laktoz ve ) Sakkaroz (

Sukroz , Maltoz

Glikoz + Glikoz  Maltoz (arpa şekeri)+H2O Glikoz + Fruktoz  Sukroz (çay şekeri) + H2O Glikoz + Galaktoz  Laktoz (süt şekeri) + H2O

Glikozit bağı

3. P ol isa k ka ri tle r ( Şe ke r le r) :

Çok sayıda glikozun, glikozit bağıyla birleşmesiyle olu- şur. Hepsinin yapı taşı glikozdur.

Canlılarda en çok bulunan polisakkaritler şunlardır:

Nişasta ve glikojen depo, selüloz ve kitin yapısal şeker- dir.

Nişa sta :

 Bitkilerin lökoplastlarında depo edilir.

 Hayvanların sindirim sisteminde bulunur, ancak hücrelerinde bulunmaz.

 Suda çözünmez.

 En çok buğday, patates, mısır ve fındıkta bulunur.

 Ayıracı olan iyotla maviye boyanır.

 Hidroliz edildiğinde önce maltoz ve dekstrine parça- lanır. Hidrolize devam edilirse glikozlar oluşur.

 Nişasta + H2O  Maltoz+Dekstrin  _H_O

2

Glikoz

Gli k oje n :

 Hayvanların karaciğer ve kas hücrelerinde depola- nan polisakkarittir (hayvansal nişasta)

 Mantarlarda ve bakterilerde de bulunur.

 Suda çözünür.

S elül oz :

 Bitkilerde golgi aygıtında sentezlenerek hücre çepe- rinin yapısını oluşturur.

 Suda çözünmez.

 İnsanlarda selüloz sindirici enzim bulunmaz. Bu yüzden sindirilmeden dışarı atılır. Otçul memelilerde mutualist bakteriler tarafından sindirilir.

Ki tin :

 Suda çözünmeyen azotlu polisakkarittir.

 Eklembacaklılarda dış iskeletin yapısını oluşturur.

Karbonhidratların yapısal görevi çok azdır.

DNA, RNA ile çok az miktarda hücre zarının yapısına katılır.

200 glikoz ve 50 fruktozun bunduğu bir ortamda 50 sukroz, 30 maltoz ve geriye kalan glikozlarla 2 mol nişasta sentezleniyor.

Bu sentez olayları sırasında oluşan su molekülü sayısı kaçtır?

A) 80 B) 89 C) 168 D) 169 E) 199

ÖRNEK

(3)

ÇÖZÜM

Fruktoz + glikoz  sukroz + H2O (1 sukroz oluşurken 1 H2O oluşur)

50 fruktoz ve 50 glikoz kullanılarak 50 sukroz ve 50 H2O oluşur.

Glikoz + glikoz  maltoz + H2O (1 maltoz oluşurken 1 H1O oluşuyor.)

60 glikoz kullanılarak 30 maltoz ve 30 H2O oluşur.

200 glikoz (50 + 60 glikoz) = 90 glikoz kalır.

90 glikozdan 1 mol nişasta sentezlenseydi 89, 2 mol nişasta sentezlendiğine göre,

90  2 = 88 H2O oluşur.

50 + 30 + 88 = 168 H2O

Cevap C’dir.

II. LİPİDLER (YAĞLAR)

 Suda çözünmez. Alkol, eter, aseton gibi organik çözücülerde çözünür.

 3 yağ asidi ile 1 gliserolün ester bağlarıyla birleşme- siyle oluşur.

3 yağ asidi + 1 gliserin  1 nötr yağ + 3 H2O G

L Ý S E R O L

Ester baðý Ester baðý Ester baðý

Yað asidi

1 Nört yað + 3H₂O

 Yapılarında C, H, O elementleri vardır. Hidrojen sayısı karbon ve oksijen sayısından daha çok oldu- ğu için hafiftir. Yapılarında H çok olduğu için karbonhidratlardan iki kat daha fazla enerji verirler. An- cak solunumda yıkımı çok O2 gerektirdiğinden yıkımı zor olmakta ve ikinci dereceden enerji hammaddesi olarak kullanılmaktadır.

 Yağlar karbonhidratlardan 2 kat fazla enerji verir, ancak yıkımı uzun sürdüğünden enerji için ikinci sı- rada kullanılır  2. dereceden enerji kaynağıdır.

max max 2 Solunum max

2

H O H O ,ATP

Yağ max 

 Yıkımları sonucu bol miktarda su oluşur  Kış uykusuna yatan, çöl gibi sıcak bölgelerde yaşayan hayvanlarda bol miktarda yağ depolanır.

 Deri altında depo edilerek ısı kaybını önler  Kutup- larda yaşayan canlılarda yağ deposu fazladır.

 Hücrede yapı maddesi olarak kullanılır. Hücre zarı- nın, bazı hormonların yapısına katılır.

 Karbonhidratların fazlası vücutta yağa dönüştürüle- rek depolanır.

 Hafif ve yıkımıyla çok ATP oluştuğu için kuşlarda yağ deposu çoktur.

 Vücudu mekanik etkilere karşı korur.

 Yağda çözünen A, D, E, K vitaminlerinin emilimini ve hücre zarından geçişini sağlar.

YAĞ ÇEŞİTLERİ

1. Ya ğ asi tle r i:

En basit yağlardır. Serbest halde nadiren bulunurlar.

Çoğunlukla bileşik halinde bulunur. Örnek; glikolipid, lipoprotein,. Yağlardaki çeşitlilik yağ asitleriyle sağlanır.

Doymamış yağ asitleri;

 Karbonlar arasında çift bağ vardır.

 Oda sıcaklığında sıvıdır (sıvı yağlar).

 Genellikle bitkisel kaynaklıdır.

 Erime sıcaklığı düşüktür.

Doymuş yağ asitleri;

 Karbonlar arasındaki bağlar teklidir.

 Katı yağların yapısına katılır.

 Genellikle hayvansaldır.

 Yüksek sıcaklık ve basınçta hidrojenle doyurulma- sıyla margarinler oluşur.

 Erime sıcaklığı yüksek olduğu için vücut sıcaklığında erimesi zor  damar tıkanıklığı

Hayvanların vücudunda sentezlenemeyip, dışardan hazır alınması gereken yağ asitle- rine temel (esansiyel) yağ asitleri denir.

Örnek: Omega 3.

2. S te r oi dle r :

Eşeysel hormonların ve vitamin D’nin yapısına katılır.

Kolesterol hayvan hücre zarının yapısına katılır.

3. F os f ol ip id le r:

Yağların yapısına katılan yağ asitlerinden birinin yerine fosforik asit (H3PO4) gelmesiyle oluşur. Hücre zarının yapısına en çok katılan yağ çeşididir.

4. Nö t r Ya ğ la r:

Depo edilen, ısı yalıtımını sağlayan yağlardır.

III. PROTEİNLE R

 C, H, O, N elementlerinden oluşur.

 Ribozomlarda sentezlenir.

 Canlıların temel yapım ve onarım maddesidir. (Hor- mon, antikor, enzim, hücre zarı, kaslarda aktin ve

(4)

miyozin iplikleri, kromozom, hemoglobinin yapısına katılır). Bu yüzden enerji kaynağı olarak en son kul- lanılır.

 Yapı taşları aminoasitlerdir. Aminoasitlerin yapısı:

NH₂ amino grubu

C

R COOH Karboksil

grubu Radikal (deðiþken)

grup H

 20 çeşit aminoasit vardır ve aminoasit çeşitliliğini radikal grup sağlar.

 Aminoasitler karboksil (COOH) grubundan dolayı asit, amino (NH2) grubundan dolayı baz özelliği gös- terir (amfoter madde).

 Bitkiler tüm aminoasitlerini kendileri üretir. Hayvanlar 12 tanesini sentezleyebildikleri halde 8 tanesini sen- tezleyemez. Dışardan alınması gereken bu aminoa- sitlere temel (esansiyel) aminoasitler denir.

 Proteinler aminoasitlerin peptid bağlarıyla bağlan- masıyla oluşur. İki aminoasidin birleşmesiyle dipep- tid, 3 aminoasidin birleşmesiyle tripeptid oluşur.

Aminoasit1 + aminoasit2  dipeptit + H2O A.asit1 + a.asit2 + a.asit3  tripeptit + 2H2O n.aminoasit  protein + (n  1) H2O

 Peptid bağı, I. Aminoasidin karboksil grubu ile, II.

Aminoasidin amino grubu arasında kurulur.

Aminoasit₁ Aminoasit₂

Peptid baðý

COOH NH₂

C N

 Protein çeşitliliğinde aminoasit sayısı, aminoasit çeşidi, aminoasit sırası ve bir aminoasidin kullanım miktarı etkilidir. Bunları ise canlının DNA’sı belirler.

Radikal grup çeşitliliği

Aminoasit çeşitliliği +

Aminoasit sırası sayısı

Protein çeşitliliği

Canlı çeşitliliği

 Yakın akrabalar arasında protein benzerliği uzak akrabalara göre daha fazladır. Bu nedenle doku ve organ nakilleri yakın akrabalar arasında daha başa- rılı olur.

 Canlının vücuduna giren yabancı proteinlere (anti- jen) karşı antikor oluşturulur. Antikorlar, antijenle bir-

leşerek çökelme meydana getirir. Çökelme miktarı ne kadar az ise protein benzerliği ve akrabalık dere- cesi o kadar fazladır.

Proteinler

Yapýsal Düzenleyici proteinler (enzimler, hormonlar)

 Canlılarda yapı maddesi olarak organik besinlerin kullanım sırası: ProteinYağKarbonhidrat

 Canlılarda enerji kaynağı olarak kullanım sırası:

Karbonhidrat YağProtein

 Organik besinlerin enerji verme miktarları: yağ >

protein > karbonhidrat

 Düzenleyici besinler: proteinler, vitaminler, mineraller ve su.

Vazopressin ve oksitosin hormonları 9 aminoasitlik birer peptid zincirleri olmasına rağmen birbirinden farklı yapı ve görevlere sahiptirler. Vazopressinin hedef organi böbrekler, oksitosinin ise süt bezleri ve rahim kıslarıdır.

Bu iki hormonun aynı sayıda aminoasit içermesine rağmen, farklı görevlere sahip olmasında,

I. Yapılarındaki peptid bağı sayılarının farklı olması II. Aminoasitlerin birbirine bağlanma şeklinin farklı

olması

III. Yapımlarında kullanılan DNA şifrelerinin farklı olma- sı

IV. Yapılarında bulunan aminoasit çeşitlerinin farklı olması

durumlarından hangileri etkili olabilir?

A) Yalnız III B) I ve II C) III ve IV D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV

ÇÖZÜM

Yapılarında 9 aminoasit olduğu için her ikisinde de 8 peptid bağı vardır. Aminoasitlerin birbirine bağlanma şekli hep aynıdır. (peptid bağıyla). İki farklı protein yapılı hormon olduklarına göre sentezlerinde kullanılan DNA şifreleri kesinlikle farklıdır. Yapılarında bulunan aminoasit çeşitleri farklı olabilir.

Cevap C’dir.

IV. VİTAMİNLER

 Çok küçük enerji vermeyen organik bileşiklerdir.

 Sindirilmeden kana geçerler.

ÖRNEK

(5)

 Birçok enzimin aktifleşmesini sağlar. Böylece düzen- leyici görev yaparlar.

 Bitkiler ihtiyacı olan vitaminleri fotosentezle üretir.

Hayvanlar, birkaç vitamin dışardan diğerlerini dışarı- dan hazır alır.

 Vitaminlere çok az miktarda ihtiyaç duyulmasına rağmen eksikliklerinde önemli hastalıklar ortaya çı- kar, çünkü vücutta düzenleyici olarak görev yaparlar.

Vitaminler 2 grupta toplanır:

Suda çözünen vitaminler: B grubu ve C vitaminleri Yağda çözünen vitaminler: A, D, E, K vitaminleri

Yağ da ç özü n e n v ita mi n le r :

Fazlası atılmayıp karaciğerde depo edilir.

A Vi ta min i:

Gözde bulunan ve gece görmede etkili olan çomak hücrelerinin yapısına katılır.

 Eksikliğinde gece körlüğü olur.

 En çok havuç, balık ve karaciğerde bulunur.

 Bazı bitkilerden provitamin halinde alınır ve karaci- ğerde A vitaminine dönüştürülür.

 Ayrıca kemik gelişimi ve yaşlı hücrelerin yenilenme- sinde etkilidir.

D Vi ta min i:

Ön maddesi olan provitamin D maddesi besinlerle alınır ve güneş ışığı ile D vitaminine dönüşür.

 Ca ve P minerallerinin kemikte depolanmasını sağ- lar. Eksikliğinde bu mineraller kemikte birikemez ve eksikliğinde büyüklerde oseomalasi, küçüklerde raşi- tizm görülür.

 En çok yumurta, balık ve sütte bulunur.

E Vi ta mini :

 Üreme organlarının gelişiminde rol oynar.

 Eksikliğinde kısırlık, erken ve ölü doğumlar, kalp hastalıkları olur.

 Yeşil bitkiler, karaciğer, süt, buğday, mısırda bulunur.

K Vi ta min i :

 Kanın pıhtılaşmasını sağlar.  Eksikliğinde kanın pıhtılaşması gecikir.

 Besinlerle az miktarda alınır. Yeşil bitkiler, yumurta sarısı, domateste bulunur.

 Bağırsaklarımızda yaşayan bakteriler tarafından sentezlenir.

Su da Ç özü ne n V ita m inle r :

Fazlası dışarı atılır.

 Işık, açık hava (O2), yüksek sıcaklık yapılarını bozar.

C Vi ta min i:

 Eksikliğinde skorbüt (dişetlerinde kanama, ağız ve dudak yaraları, tembellik, yorgunluk hastalığı) görü- lür.

 Turunçgillerde,yeşil biber ve maydanoz gibi sebze- lerde bulunur.

B grubu vitaminleri en çok tahıllarda bulunur.

B

1

Vi ta min i :

 Sinir sisteminde görev alır. İştahı açar.

 Eksikliğinde Beriberi hastalığı (sinir sistemi bozuk- lukları, iştahsızlık, yorgunluk, deride döküntü) görü- lür.

B

3

Vit am ini :

 Cilt sağlığında rol oynar.

 Eksikliğinde Pellegra (deride yara ve iltihaplar, renk değişikliği, uykusuzluk) görülür.

B

6

ve B

1 2

V ita m in le ri :

 Kan yapımında görev alır.

 Eksikliğinde kansızlık (anemi) görülür.

 Besinlerle az miktarda alınır, bağırsaklarda bakteri- lerle üretilir.

Vitaminlerle ilgili bazı özellikler şunlardır:

I. Bazılarının suda, bazılarının yağda çözünmesi II. Bazılarının heterotrof canlıların vücudunda depola-

namaması

III. Her vitaminin, yalnızca kendine özgü reaksiyonun gerçekleşmesinde rol alması

IV. Heterotrof canlılar tarafından doğrudan sentezlene- memesi

Bu özelliklerden hangileri, heterotrof canlılarda, bir vitamin eksikliğiyle ortaya çıkan bozukluğun başka bir vitaminle giderilememesinin nedenidir?

A) Yalnız II B) Yalnız III C) I ve II D) II ve IV E) III ve IV

ÇÖZÜM

Her vitaminin belirli bir görevi vardır. Bu nedenle, bir vitaminin yetersizliğinde oluşan bozukluk, başka bir vitaminle giderilemez.

Cevap B’dir.

ÖRNEK

ÖSS – 1999

(6)

1. ^Miktar

Zaman

I II III IV

Glikoz Niþasta

Bitkisel bir hücrede nişasta ve glikoz miktarındaki değişim yukarıdaki grafikte gösterilmiştir.

Bu hücrede bu olaya bağlı olarak hangi zaman aralıklarından su miktarı azalmaktadır?

A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I ve III E) II ve IV

2. Hücrede gerçekleşen bazı biyokimyasal olaylar aşağıda verilmiştir.

I. Protein + (n  1) H2O  (n) Aminoasit II. Glikoz  2 Etilalkol + 2CO2 + Enerji III. Maltoz + H2O  2Glikoz

IV. Glikoz + Galaktoz  Laktoz + H2O

Bu olaylardan hangileri hidroliz hangileri de- hidrasyon olaylarına örnektir?

Hidroliz Dehisrasyon

A) I III ve IV

B) I ve II III ve IV

C) I ve III IV

D) III ve IV I ve II

E) I ve III II ve IV

3. Sağlıklı bir insanın organik ve inorganik besin- leri tüketmesinin ortak nedeni;

I. Kemiklerin yapısına katılması

II. Solunumda ham madde olarak kullanılması III. Düzenleyici yapısına katılması

IV. ATP’nin yapısına katılması verilenlerinden hangileri olamaz?

A) Yalnız II B) II ve IV C) I ve III D) I, II ve III E) I, III ve IV

4.

ADP ADP

ATP

AMP

II III

IV I

Yukarıdaki şemada ATP’nin sentez ve hidrolizi gösterilmiştir.

Bu olaylara ilgili olarak;

I. I ve II nolu reaksiyonların gerçekleşebilmesi için enerji ve inorganik fosfat gereklidir.

II. Kas faaliyeti, sinirsel iletim, hücre bölünmesi gibi olaylar sırasında III nolu olay gerçekleşir.

III. Hidroliz sırasında II nolu olay, dehidrasyon sentezi sırasında III nolu olay gerçekleşir.

IV. I ve II nolu olay ekzergonik, III ve IV nolu olay endorgoniktir.

açıklamalarından hangileri doğrudur?

A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I, III ve IV E) I, II ve IV

5. Aminoasit, dipeptit ve polipeptit molekülleri için verilen;

I. İçerdiği karboksit grubu sayısı II. İçerdiği amino grubu sayısı III. İçerdiği peptit bağı sayısı IV. İçerdiği karbon atomu sayısı

özelliklerinden hangileri her üçü içinde ortak- tır?

A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV

6.

Besin kofulu Aðýz

Büyük çekirdek Küçük çekirdek Kontraktif koful

Terliksi hayvan (Paramesyum)

Şekilde terliksi hayvana ağız kısmından bir X molekülü alınması sağlandıktan bir süre sonra üzerine fenol kırmızısı damlatılıyor.

Terliksi hayvan bu olaydan sonra sarı bir renk aldığına göre;

I. Besin kofulunda hidroliz olayı gerçekleşmiştir.

II. X molekülü bir protein çeşidi olabilir.

III. Bu olaya bağlı olarak kontraktil koful faaliyeti azalmıştır.

olaylarından hangileri gerçekleşmiştir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III

Ç Ö Z Ü M L Ü T E S T

(7)

7. Doğada 20 çeşit aminoasit bulunmasına karşılık canlıların vücutlarında çok çeşitli proteinler bulun- maktadır.

Protein moleküllerinin çok çeşitli olması;

I. Aminoasitlerin diziliş şekli II. Aminoasitlerin kullanma miktarı III. Peptit bağlarının bağlanış şekli özelliklerinden hangilerine bağlıdır?

8. Protein X

Aminoasit Y

CO₂, H₂O, NH₃ Z Üre Yukarıda gösterilen bir dizi tepkimede;

I. X bir hidroliz olayıdır ve ATP tüketimine neden olur.

II. Y bir solunum olayıdır ve ATP üretimine neden olur.

III. Z bir sentez olayıdır ve memeli hayvanlarda gerçekleşir.

olaylarından hangileri doğru olarak verilmiştir?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III

9. 10 dipeptit, 5 tiripeptit, 3 tetrapeptit molekülünün hidrolizi bir deney tüpünde sağlanıyor.

Oluşan aminoasit sayısı ve oluşabilecek en fazla amino çeşiti sayısı aşağıdakilerden han- gisidir?

Aminoasit sayısı Aminoasit çeşiti

A) 18 18

B) 36 18

C) 47 20

D) 50 20

E) 50 50

10. I. Glikoz II. Aminoasit III. ATP IV. Yağ asiti

Yukarıdaki organik maddeler enerji elde etme amacına göre sıralanırsa, ilk ve son sırada hangileri yer almalıdır?

A) I ve II B) III ve II C) II ve IV D) I ve III E) IV ve III

11. Yandaki grafikte bir canlının X, Y ve Z besinlerini yapı maddesi olarak kul- lanım oranlarını göstermiştir.

Buna göre grafik- te gösterilen be- sin çeşitleriyle

Yapý maddesi

Besin çeþiti

X Y Z

ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğru de- ğildir?

A) Enerji üretmek amacıyla ilk önce X maddesi kullanılır.

B) Y maddesi vücutta enerji verici, düzenleyici ve yapı maddesi olarak kullanılır.

C) Z maddesi kış uykusuna yatan hayvanlarda öncelikli enerji kaynağıdır.

D) Y maddesi X ve Z moleküllerinden farklı olarak azot atomu içerir.

E) Z maddesinden oksijenli solunum sonucunda amonyak meydana gelir.

12.

I

10 Maltoz 3 Laktoz 1 Niþasta

Amilaz MaltazLaktaz

II

30 Laktoz 5 Maltoz 3 Sükroz

Maltaz

III

5 Sükroz 10 Laktoz 15 Maltoz

Laktaz Sükraz

Yukarıda verilen deney kaplarına hidroliz en- zimleri konulduktan sonra kaplarda oluşan gli- koz molekülü sayısının çoktan aza doğru sıra- laşanı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?

A) I  II  III B) I  III  II C) II  I  III D) III  I  II E) II  III  I

13. I. Enerji kaynağı olarak karbonhidratlardan sonra kullanılırlar.

II. Vücudu mekanik etkilerden ve basınçtan korur.

III. Hidrojen bakımından zengin moleküller olduk- ları için yıkımları sonucu fazla miktarda meta- bolik su açığa çıkarırlar.

Yağlarla ilgili bazı özellikler yukarıda verilmiştir.

Bu özelliklerden hangileri çöl hayvanları ve göçmen kuşların yaşama ve üreme şansını ar- tıracak özelliklerindendir?

(8)

1. Nişasta dehidrasyonu sırasında su miktarında artış, nişasta hidrolizi sırasında su miktarında aza- lış görülmektedir. Nişasta hidrolizi I ve II nolu zaman aralıklarında yapılmaktadır.

Cevap A’dır.

2. I nolu olay protein hidrolizi, II nolu olay oksijensiz solunumu, III nolu olay maltoz hidrolizini, IV nolu olay laktoz dehidrasyonunu göstermektedir.

Cevap C’dir.

3. Kemiklerin yapısında protein ve kalsiyum tuzu bulunmaktadır. Enzimlerin yapısında protein ve mineraller bulunabilir. ATP’nin yapısında karbonhidrat ve inorganik fosfat bulunmaktadır. Fakat inorganik maddelerden enerji elde edilmez.

Cevap B’dir.

4. Dehidrasyon sırasında II nolu reaksiyon gerçekle- şirken, hidroliz olayı sırasında ne ATP üretimi ne de ATP tüketimi gerçekleşir.

Cevap A’dır.

5. Aminoasit, dipeptit ve polipeptit moleküllerinin hepsinde bir tane amino grubu bir tanede karboksil grubu bulunur. İçerdikleri peptit bağı sayısı ve karbon atomu sayısı farklıdır.

Cevap A’dır.

6. Besini ağız kısmıyla aldığına göre hidroliz yapmış- tır. Oluşan ürün asidik olduğuna göre X molekülü protein olabilir. Bu olay sırasında su tüketildiğin- den kontraktil koful faaliyetinde azalma olmuştur.

Cevap E’dir.

7. Aminoasitler hep aynı şekilde birbirine bağlanır.

Bir aminoasitin karboksil grubunun OH; ile amino grubunun H’ni birleşir.

Cevap D’dir.

8. X olayı bir hidrolizdir fakat ATP tüketimine neden olmaz. Y olayı oksijenli solunum, Z olayı ise üre sentezidir.

Cevap E’dir.

9. 10 dipeptitten 20 aminoasit 9 tripeptitten 15 aminoasit 3 tetrapeptitten 12 aminoasit

Toplam 47 aminoasit oluşur. Oluşabilecek en fazla aminoasit çeşiti ise 20’dir.

Cevap C’dir.

10. Enerji elde etmek amacıyla ilk önce hazır ATP kullanılır, en son aminoasitlerden yararlanılır.

Cevap B’dir.

11. X maddesi karbonhidrat, Y maddesi, protein, Z maddesi yağdır. Yağların solunumundan amonyak açığa çıkmaz.

Cevap E’dir.

12. Nişasta molekülünde çok sayıda glikoz bulunur. II.

tüpte 43 molekül glikoz, III. tüpte 45 molekül glikoz oluşur.

Cevap B’dir.

13. Çöl hayvanları için yağlardan su elde edebilme önemli bir adaptasyondur.

Cevap C’dir.

Ç Ö Z Ü M L E R

(9)

1.

Güneþ enerjisi I

Glikoz II III

Glikojen

CO₂ + H₂O IV

Yukarıda verilen karbonhidrat metabolizmasıy- la ilgili,

I. I ve IV nolu olaylar sırasında ATP üretimi gerçekleşir.

II. I ve II nolu olaylar aynı hücre tarafından ger- çekleştirilemez.

III. II ve III nolu olaylar insanın karaciğer ve çizgili kas hücrelerinde gerçekleşir.

ifadelerden hangileri doğrudur?

2. I. Vitaminler hayvansal hücreler tarafından sentezlenmezler.

II. Vitaminler madensel tuzlar gibi sindirime uğramazlar.

III. Yağda çözünen vitaminler organik yapılı, suda çözünen vitaminler ise inorganik yapılıdır.

IV. Vitaminler hücrede hem enerji verici hem de düzenleyici olarak görev yapar.

Vitaminler hakkında yukarıda verilen bilgiler- den hangileri doğrudur?

3. Protein, karbonhidrat ve yağ moleküllerinin üretimi dehidrasyon sentezi ile gerçekleşir.

Dehidrasyon sentezi ile ilgili olarak;

I. Hücre içindeki monomer molekül sayısını azaltır.

II. Hücrede su tüketimine neden olur.

III. Sadece ökaryot hücrelerde gerçekleşir.

4. Aşağıda tabloda A, B, C ile sembolize edilen polisakkarit çeşitlerinin bazı özellikleri gösterilmiştir.

Polisakkarit Özellik

A B C

İşlevi Yapı

maddesi

Besin deposu

Besin deposu İnsanın sindirim

sisteminde

sindirebilmesi Yok Var Var

Bulunabileceği

hücre tipi Bitkisel Hayvansal Bitkisel Buna göre;

I. Üç polisakkarit çeşitinde de glikozit bağı var- dır.

II. A polisakkariti bitkisel hücrelerin hücre duva- rında bulunur.

III. B polisakkariti omurgalı hayvanların karaciğe- rinde, C polisakkariti bitkilerin kök hücrelerin- de sentezlenebilir.

5. Yapý maddesi

Besinler

X Y Z

Enerji verme miktarý

Besinler

X Y Z

Yukarıdaki şekilde X, Y, Z organik moleküllerinin hücredeki oranları ve enerji verme oranları göste- rilmiştir.

Buna göre;

I. Hücrede yapı maddesi olarak kullanım sırası X > Z > Y’dir.

II. Hücrede enerji verme miktarı Z > X > Y’ dir.

III. Hücrede enerji verme miktarı öncelikli kulla- nım sırası Y > Z > X’dir.

yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

6. ATP molekülünün yapısı ve özellikleri hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi doğru de- ğildir?

A) Ancak üretici canlılar tarafından üretilebilirler.

B) Hücreden hücreye aktarılamaz.

C) Yapısındaki azot atomu organik bazda yer alır.

D) İki tane yüksek enerjili fosfat bağına sahiptir.

E) Yapısında altı karbonlu monosakkarit bulun- mamaktadır.

K O N U T E K R A R T E S T İ 1

(10)

7. X + Y  Z + H2O

Yukarıdaki denklemde Z maddesi bir dipeptit ise;

I. X ve Y maddeleri monomer özelliktedir.

II. Bu reaksiyon bir dehidrasyon sentezi örneği- dir ve gerçekleşmesi için ATP gereklidir.

III. Z maddesi, X ve Y maddeleri gibi birer tane amino ve karboksil grubu içerir.

IV. Z maddesi yeni bir peptitleşme reaksiyonuna giremez.

yargılarından hangileri doğrudur?

8. I. Vitamin II. Protein III. Maltoz IV. Yağ asiti

Yukarıdaki organik maddelerden hangileri hem bitki hem de hayvanların vücutlarında ortak olarak sindirilebilir?

A) Yalnız II B) II ve III C) I ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV

9. Vücudumuza aldığımız büyük organik moleküller sindirildikten sonra karaciğere taşınarak diğer organik moleküllere dönüştürülebilirler.

Karbon atomu işaretli nişasta molekülü yiyen bir insanda, bu işaretli karbon atomlarına ilk önce bir yağ molekülünde daha sonra bir protein molekü- lünde rastlanıyor.

Buna göre aşağıdaki olaylardan hangisi en son sırada gerçekleşmiştir?

A) Aminoasit sentezi B) Nişasta hidrolizi C) Yağ hidrolizi D) Yağ asiti sentezi E) Glikojen sentezi

10. İnsan sıcak kanlı bir canlı olduğundan vücut sıcak- lığını hep aynı değerde tutmaya çalışır.

Buna göre kış aylarında sağlıklı bir insanda;

I. Boşaltım ürünlerinin miktarında azalma II. Metabolizma hızında artış

III. Terleme hızında azalış IV. Beslenme ihtiyacında artış olaylarından hangileri gözlenir?

11. Protein ve yağlar için aşağıdaki özelliklerden hangisi ortak olarak söylenemez?

A) Yapı maddesi olarak kullanılma B) C, H ve O atomları içerme

C) Yapıtaşlarının asidik özellikte olması D) Depo maddesi olarak kullanılma E) Enerji verici olarak kullanılma

12. X + Y  Z + H2O 3K + M  L + 3H2O A + B + C  D + 2H2O

Yukarıdaki biyokimyasal tepkimeler için aşağı- dakilerden hangisi söylenemez?

A) X ve Y molekülleri birbirinin izomeridir.

B) Z molekülü maltozdur.

C) D’nin yapısında iki tane peptit bağı vardır.

D) L’nin yapısında üç tane ester bağı vardır.

E) A, B, C ve K molekülleri ortam pH’sını düşürür.

13. İnsanda açlıktan dolayı bayılmanın en büyük sebebi kan şekerinin düşmesidir.

Böyle bir durumla karşılaşan insana hangi organik molekül verilmelidir?

A) Aminoasit B) Yağ asiti C) Gliserol D) Glikoz E) Glikojen

14. Polisakkaritlerden nişasta, glikojen, selüloz ve kitin molekülleri için aşağıda verilenlerden hangisi ortaktır?

A) Yapı maddesi olarak kullanılma B) Depo maddesi olarak kullanılma C) Glikozit bağı içerme

D) Hayvansal kaynaklı olma E) Bitkisel kaynaklı olma

(11)

1. I. Nişasta molekülünün insan vücudunda hidrolizi gerçekleştiği halde sentezi gerçekleşmez.

II. Glikojen molekülü insan vücudunda sentez- lendiği halde hidrolizi gerçekleşmez.

III. Glikoz molekülünün insan vücudunda ne sentezi ne de hidrolizi gerçekleşir.

Karbonhidrat örnekleri hakkında yukarıdaki verilen bilgilerden hangileri doğrudur?

A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) I, II ve III

2. Karbonhidratların yapı birimi olan monosakkaritler karbon sayısına göre üç gruba ayrılır.

X  3 C’lu Y  5 C’lu Z  6 C’lu Buna göre,

I. X molekülü solunum olayında açığa çıkan bir ara üründür.

II. Y molekülü DNA ya da RNA’nın yapısında bulunur.

III. Z molekülü kanın sıvı kısmında bulunabilir.

3. Laktoz + H2O ^__^^A

B Glikoz + Galaktoz

Yukarıdaki şekilde gösterilen A ve B reaksiyon- ları için;

I. A reaksiyonu otçul memeli bir hayvanın sindirim kanalında gerçekleşebilir.

II. B reaksiyonu bir dehidrasyon sentezidir ve gerçekleşmesi için enerji gereklidir.

III. A reaksiyonu bir hidroliz olayıdır ve gerçek- leşmesi için hücrenin enerji harcanması gerekli değildir.

IV. Her iki reaksiyon bitkisel bir hücre tarafından gerçekleştirilebilir.

4. Vücuda besinlerle birlikte alınan su;

I. Sindirim ürünlerinin emilmesinde II. Sindirim ürünlerinin dolaştırılmasında III. Boşaltım ürünlerinin uzaklaştırılmasında IV. Vücut sıcaklığının dengelenmesinde

olaylarından hangilerinde kullanılır?

A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I, II ve III E) I, II, III ve IV

5.

Eklenen madde B.K.O

K L M N

I + + – –

II – – + +

III + – – +

IV – + + –

Yukarıdaki tabloda basit kültür ortamına eklenen maddeler verilmiştir. Bu ortamların hepsine heterotrof özellikte parazit bir bakteri türü kullanılmıştır.

((+) madde eklendiğini, (–) madde eklenmediğini gösterir.

 I. ortamda gelişme yok

 II. ortamda gelişme var

 III. ortamda gelişme var

 IV. ortamda gelişme var

Buna göre K, L, M, N maddelerinden hangileri- nin polimer yapıda olduğu kesindir?

A) K ve L B) L ve M C) M ve N D) K, L ve M E) L, M ve N

6. Hayvan hücrelerinde sentezlenebilen bir poli- sakkarit molekülüyle aynı sayıda monomer içe- ren bir protein molekülünde;

I. Aynı sayıda su açığa çıkması II. Aynı organel de sentezlenmesi III. Farklı çeşitte bağların kurulması olaylarından hangileri gerçekleşir?

K O N U T E K R A R T E S T İ 2

(12)

7. Vitamin ve madensel tuzlarla ilgili olarak;

I. Hidroliz edilmeme II. Enerji verici olmama III. Düzenleyici olma IV. Organik yapılı olma

V. Depolanabilme

özelliklerinden hangileri ortak değildir?

A) Yalnız IV B) I ve II C) II ve III D) III ve IV E) IV ve V

8. Organik moleküllerin canlılarda kullanım şekilleri çeşitli biçimlerde olabilir.

Aşağıdakilerden hangisi bu organik molekülle- rin kullanım biçimlerinden biri değildir?

A) Protein  Enerji verici olma B) Yağ  Hormon olarak kullanılma C) Karbonhidrat  Düzenleyici olma D) Vitamin  Enzim yapısına katılma E) Madensel tuz  Yapı maddesi olma

9. Bir protein molekülünün;

I. İçerdiği aminoasit sayısı II. Aminoasitlerin diziliş sırası III. Aminoasitlerin çeşiti

IV. Sentezi sırasında açığa çıkan su molekülleri- nin sayısı

özelliklerinden hangileri protein molekülünün büyüklüğü hakkında bilgi verir?

A) I ve II B) II ve III C) III ve IV D) I ve IV E) I, III ve IV

10.

Madde Tepkime Ürün

Protein Hidroliz X

Nişasta Y Glikoz

Z Hidroliz Fruktoz

Yukarıdaki X, Y ve Z ile gösterilen bölümlerde yer alabilen maddeler aşağıdakilerden hangi- sinde verilmiştir?

X Y Z

A) Aminoasit Hidroliz Sükroz B) Sükroz Dehidrasyon Aminoasit C) Maltoz Dehidrasyon Glikoz D) Dipeptit Hidroliz Laktoz E) Aminoasit Dehidrasyon Sakkaroz

11. Aşağıda verilen organik molekül ve içerdiği bağ çeşiti eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

A) Maltoz  Glikozit bağı B) Protein  Peptit bağı C) Yağ  Ester bağı D) Nişasta  Glikozit bağı E) Aminoasit  Ester bağı

12. Organik besinlerin tümü için;

I. Sindirilmeden hücrede kullanılmama II. C, H, O atomları içerme

III. Enerji verici olma IV. Düzenleyici olma

özelliklerinden hangileri ortaktır?

A) Yalnız II B) I ve II C) III ve IV D) I, III ve IV E) II, III ve IV

13. Canlı vücudunda görev yapan üç değişik organik besin çeşidiyle ilgili olarak bazı özellikler aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Besin çeşidi Özellik

X Birinci dereceden enerji kaynağı olarak kullanılır.

Y Enzimlerin yapısına katılır. Sindi- rilmeden kana karışır.

Z Yapıcı – onarıcı, düzenleyici ve enerji verici olarak kullanılır.

Bu özelliklere sahip organik moleküller, aşağı- dakilerden hangisinde doğru olarak eşleştiril- miştir?

X Y Z

A) Karbonhidrat Vitamin Protein B) Yağ Karbonhidrat Protein

C) Protein Madensel

tuz Yağ

D) Karbonhidrat Madensel

tuz Protein

E) Yağ Vitamin Protein

14. İnsanda beslenme ile yeteri kadar yağın alın- mamasına bağlı olarak;

I. Yağda eriyen vitaminlerin eksikliği

II. Karaciğerde glikojen dehidrasyonunun azal- ması

III. Vücutta zayıflamanın görülmesi olaylarından hangileri görülür?