J. von HAMMER-PURGSTALL VE
SEYAHATNAMELER ~~
Hammer'in tarihi co~rafya, topo~rafya ve sanat tarihine hizmeti * Prof. Dr. SEMAV~~ EY~CE
Josef von Hammer-Purgstall (1774-1856), yaz aylar~ n~~ geçirdi~i Hainfeld ~atosunda, 12 Eylül 1841'de Erinnerungen aus meinem Leben
( = Hayat~mdan hat~ralar) ba~l~~~~ alt~nda geçmi~ini yazma~a ba~lam~~t~. Hammer'in ince el yaz~s~~ ile 246 defteri dolduran bu hat~ralar 29 Eylül 1852'de, yâni 21 Kas~m 1856'da vuku bulan ölümünden dört y~l önce
kesilmektedir. Bu hat~ralara, Hammer taraf~ndan çe~itli dillerde yaz~lm~~, 800 kadar mektup da eklenmi~ti. Hat~ralar bugüne kadar tamam~~ ile yay~ nlanmad~. Ancak bunlar k~salt~larak, Reinhart Bachofen von Echt taraf~ndan 600 sahifelik bir kitap halinde, Viyana Akademisinin yay~nlar~~ aras~nda, 1940 y~l~ nda bas~labildi 1. Bu hat~ ralar~ n bilhassa ilk bölümleri gözden geçirildi~inde, bu Avusturyal~~ Do~ubilimci (Orientalist)' nin, vakit
buldu~unda seyahatler yapma~a ne kadar merakl~~ oldu~u görülür. Daha ~~ 798'de henüz 24 ya~~ ndayken, Avusturya'n~ n güneyine Trieste'-ye kadar bir gezi yapm~~~ ve bu yolculukta gördüklerini I 800'de yay~ nlam~~t~. Bu kitab~n ikinci bask~s~~ 1822'de yap~lm~~ t~ r. 2. Hammer'in 1799'da
Istanbul'daki Avusturya elçili~inde görevlendirilmesi ile, onun Osmanl~~ ~ mparatorlu~unu ve dolay~siyle Türk topraklar~ n~~ ve kültürünü yak~ndan * Bu makale ~stanbul Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi'nde düzenlenen Diplomat ve Tarihçi. Joseph von Hammer Semineri'nin ikinci oturumunda, 30 Mart 1982, sal~~ günüyap~lan konu~man~n metnidir.
I Josef Freiherr von Hammer-Purgstall, Erinnerungen aus mei nem Leben, 1774-1852, (Akademie der. Wissenschaften in Wien, Philosophisch-historische Klasse, Historische Kommission: Fontes rerum Austriacun-Österreichische Geschichtsq~~ellen, Zweit'e Abteilung: Diplomataria et acta, 70 Bd.) Wien u. Leipzig 1940, yay~ na haz~ rlayan R. Bachofen von Echt. Bu ciltte o kadar çok okuma yanl~~' olmu~tur ki, iki y~l sonra ~~ o sahifelik bir düzeltme cedveli yay~ nlanm~~t~r. A. Popek, Nachtraege zu J. v. Hammer-Purgstalls, Erinnerungen aus meinem Leben,
"Anzeiger der phil.-hist. Klasse der Akademie d. Wissen. in Wien",VI-VII (1942) S. 33-42. Bu kitap
hakk~ nda bir tan~ tma yaz~s~~ olarak bkz. Bekir S~ tk~~ Baykal, Hammer'in hat~rat~," Ankara Univ.-Dil
ve Tarih Co~rafya Fakültesi Dergisi" I, say~~ 1 (1942) S. 128-131.
2 Zeichnungen auf einer Reise von Wien über Triest und Venedig und von da zurück nach Tirol im
Jahre 1798, Berlin ~~ 7g8. Kitab~ n ilk bask~s~~ anonim olarak yay~ nlanm~~ t~ r, 1822'de yap~ lan ikinci
536 SEMAVI EY~ CE
tan~mas~~ mümkün oldu. ~~ Temmuz 1799'da Varna'dan bir yelkenli ile Karadeniz'e aç~lan Hammer be~~ gün sonra, ~stanbul Bo~az~ndan içeri girer. ~ ki k~y~da gördü~ü ve onu Do~u ile ilk defa kar~~~ kar~~ ya getiren manzara kar~~s~ndaki duygular~n~~ 42 y~l sonra bile ~u kelimeler ile aç~klar: ".... gözlerim
kama~m~~, ~a~~rm~~, hayran kalm~~t~m..." (ich war geblendet, erstaunt, entzückt) 3.
istanbuldaki politik çeki~meler ve hatta kendi memleketinin elçili~i çat~s~~ alt~ndaki anla~mazl~klar, k~skançl~klar, entrikalar aras~nda Hammer, "...bir
mimarifantezinin düzensiz bir örne~i, Binbirgece masallar~ndan sanki riiyada görülmü~~ bir tablo..." (...ein regelloses Bild architeklonischer Phantasie, ein hingetraumtes Gemalde aus Tausendundeiner .Nacht) gibi olan yedi tepe üzerine kurulmu~~
imparatorluk ~ehrini (K aiserstadt) tan~ma~a çal~~~r 4. Bu hususda kendisine yard~mc~~ olan iki ki~i vard~r. Bunlar~n ilki, ~ehrin modern anlamda ilk topografik bir haritas~n~~ çizmi~~ olan Frans~z mühendisi Kauffer 5, di~eri ise Saray bahçesinin Alman bahç~van~~ Ensler'dir ve onun yan~nda me~hur ressam Melling ile de tan~~~ r 6. Böylece, gerek Topkap~~ Saray~ na gerek Bo~aziçindeki yeni saraylara girmek imkan~ n~~ bulur. Bu arada sabahlar~~ elçilik kanç~laryas~ nda çal~~makta, ak~am üstleri Büyükdere k~ y~lar~ nda genç k~zlarla (herhalde Rum k~zlar~) piyasa yapmakta ve bu surette sabahlar~~ ya~l~~ Halepli bir kad~ndan Arapça, ak~amlar~~ Grekçe ö~renmekte-dir.
Hammer, hat~ralar~nda Do~u ve Asya'ya sevgisini ilgi çekici bir biçimde anlat~r; bir kay~kla Bo~aziçini geçip Anadolu yakas~ nda Hünkâr iskelesine ç~kt~~~nda, ilk defa ayak bast~~~~ ve kendisinin manevi vatan olarak kabul etti~i Asya topra~~na kapan~r ve öper. (Zum erstenmal betrat ich den Boden
Asiens , beim Aussteigen aus dem Kajak warf ich mich zu Boden und küsste di e Erde als die meines geistigen Vaterlandes) 7. Hammer bir taraftan ~stanbul ve çevresinde
gezip, dola~~rken bir taraftan da "... hayat~ nda sonralar~~ ba~ka hiçbir
3 Erinnerungen, s. 37.
4 Erinnerungen, s. 40.
5 Istanbul'un ilmi esaslara dayanan ilk plan~n~~ yay~nlayan mühendis KaufTer hakk~nda
bir bilgi elde edemedik. Çizdi~i plan düzeltmelerle birçok defa yay~nlanm~~t~r.
''' A. Ignaz Melling (1763-1831), 1782'de Istanburclad~r. Paris'e döndü~ünde Voyage pittoresque de Constantinople et des rives du Bosphore (Paris 1809-19) ba~l~kl~~ çok güzel gravürler ile
dolu eserini yay~nlam~~t~r, hakk~nda bkz. A. Boppe, Les peintres du Bosphore au Dix-huitibne
Paris 1911, S. 165-182, 198-200, 221; Melling maddesi, Thieme-Becker, Künstlerlexikon, XXIV
(1930) s. 366; Re~at Ekrem Koçu. Hatice Sultan ile Ressam Melling, (Tarihten hikayeler, 2) Istanbul 1934, s. 3- ~ l; S. Eyice, Melling maddesi, Türk Ansiklopedisi, XXIII (1976) s. 468; Melling'in bu büyük eserinin t~pk~bas~m~, asl~ndan çok daha küçük formada olarak Istanbul'da Yap~-Kredi-Bankas~~ taraf~ndan yapt~r~larak yay~nlanm~~t~r.
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNAMELERI 537
kütüphanede ya~amad~~~~ derecede bir gayret ve ö~renme hazz~~ ile, Bahçekap~'daki Sultan I. Abdülhamid kütüphanesindeki elyazmalar~~ üzerinde çal~~~r, basma ve yazma kitaplar (500 kadar yazma toplam~~t~r) sat~n al~r "büyük bir merakla büyük kamu yap~lar~ n~, tesislerini" gezer, inceler. Hammer bütün bu malzemeyi, gerek yazmalardan gerek gezin-tilerden elde etti~i bilgileri sonralar~~ Istanbul hakk~ ndaki büyük kitab~nda kullanacakt~ r.
Hammer, Türk topraklar~ nda ilk seyahatini görevli olarak ~~ 800 y~l~ nda yapar. Bir posta tatar~~ k~yafetini giyerek (mavi ~alvar, k~sa çepken, sar~~ kalpak) Istanbul'dan ayr~l~r. Çekmeceler, Silivri, Tekirda~~~ üzerinden Çanakkale'ye gider, buradan Trova'y~~ ziyaret eder. Çanakkale'den bindi~i bir yelkenli onu Sak~z adas~ na götürür; ertesi gün de buradan Rodos'a geçer. Buradan maceral~~ bir deniz yolculu~u ile K~ br~s'~n Limassol liman~na u~rar, nihayet bir tüccar gemisi ile Iskenderiye'ye gitmek üzere yola ç~karsada M~s~r sular~ ndaki abluka yüzünden geri döner. Nihayet bir Ingiliz sava~~ yelkenlisi ile yeniden yola ç~kar. On gün Iskenderiye'de kalan Hammer, tekrar Rodos'a döner. Burada Hammer'in Osmanl~~ ve Ingiliz donanmalar~~ ve komutanlar~~ aras~ nda çapra~~k diplomatik bir faaliyeti vard~r. Bu vesile ile Türk donanmas~~ ba~~ ndaki Kapudan-~~ Deryâ Küçük Hüseyin Pa~a ile de s~k s~k görü~meleri olur. K~ br~s sular~ nda iken Hammer, Barda Ingiliz amiralinin yard~ m~~ ile küçük bir kaz~~ da yapar, söküp ç~kard~~~~ baz~~ antik parçalar~n birini yak~ n dostu olan Amiral Sir Sidney Smith ( 764-184.o)'e hediye eder, di~erini de Viyana'ya gönderir.
Hammer bu seyahatine dair notlar~n~~ "Do~u'da yap~lan bir seyahatte toplanan topografik görüntüler" ba~l~kl~~ ~~ go sahifelik bir kitapta toplam~§ ve içinde bak~r üzerine hakkedilmi~~ desen, harita ve resimler bulunan bu eser 181 ~~ 'de Viyana'da bas~lm~~t~r 8. Bu kitab~ n bask~s~~ tamamland~ktan sonra Devlet sansürünün iznini almak gerekmi~~ ve bunun için Hammer hayli bekledikten sonra, Graf von Sickingen'in arac~l~~~~ ile bu izni iki ay sonra elde edebilmi~tir. Bir kaç ay sonra da Imparatora, bir kabul s~ras~ nda kitab~ n~~ bizzat takdim etmi~tir. Kitab~ n ilk bölümü evvelce ad~~ Perinthos olan Marmara (veya Trakya) Ere~li (Herakleia)'si hakk~ ndad~ r (s. 1-3). Burada Hammer, Antik kal~ nt~lara merakl~~ bir arkeolog gibidir. Kasaban~ n ortas~ nda yükselen bir tepede eski bir mabedin kal~ nt~s~ n~~ buldu~unu
8 Topographische Ansichten gesammelt auf einer Reise indi Levante; Wien 1811, VIII + ~~ go S.
Içinde Trova'n~ n bir haritas~ndan ba~ka, Rodos kalesinin plan~, Fethiye'de Makri kalesinin gravürü, ve di~er baz~~ resimler vard~r.
538 SEMAVI EYIGE
belirtir. Bu mabet Bizans devrinde bir kilise biçimine sokulmu~~ ancak bu da elli y~ld~r harap bir halde olup, kubbesinin bir bölümü çökmü~, her taraf~nda otlar ç~km~~t~r 9. Henüz bu y~llarda Hammer, Antik ça~~ tarihi ve kitabelerine merakl~d~r. Hat~ralannda anlatt~~~~ Büyükçekmece köprüsünün kitabesinin kopyas~n~~ alma~~~ ihmal etmekte buna kar~~l~k, Ere~li'de buldu~u eski grekçe kitabe parçalar~n~~ kitab~n~n sonunda aynen vermekte-dir. Trova ovas~~ hakk~ndaki ikinci bölüm (s. 4-48) hayli uzundur ve ~lkça~~n ba~ta Homer olmak üzere kaynaklanndan denenen parçalar ile zengin-le~mi~tir. Sak~zadas~'na dair olan üçüncü bölümde (s. 49-60) halk~~ Yunanl~~ olan bu adan~n Osmanl~~ idaresindeki durumu, co~rafyas~, halk~n~n ya~ama biçimleri, evleri, ticaretleri, idari sistemleri özetlenmi~tir. Dördüncü bölüm Rodos adas~~ (s. 61-9o)'na dairdir. Burada Hammer adan~n idaresi hakk~nda biraz bilgi verdikten sonra ~övalyelerin hat~ralar~~ üzerinde etrafl~ca durarak saraylar~, kaleyi, limanlar~, sokaklar~, kiliseleri anlat~r. Ancak bunlar~~ tarif ederken, Hammer Avrupal~~ ve H~ristiyan oldu~unu hat~rlamakta ve buralardan izlerini b~rakarak yüzy~llar önce gitmi~~ olan Saint-Jean ~övalyelerinin arkas~ndan adeta eziklik duymaktad~r. Hatta o kadar ki, H~ristiyanlar~n Fileromo, Türklerin Sünbüllük olarak adland~rd~k-lar~~ tepedeki bir harabenin asl~nda Meryem ad~na bir kilise oldu~unu ve bunun Kanuni Sultan Süleyman taraf~ndan bir hamama (!)çevrilmi~~ oldu~unu, böylece "... temiz bir ibadet yerinin, gizli ~ehvet oyunlar~~ mekân~na...' dönü~türülmü~~ oldu~unu h~nçla vurgular. ". Halbuki bu yazd~klar~~ tamamen gerçe~e ayk~r~d~r. Buras~~ bir Bizans manast~nd~r ve 1522'de Kanuni Süleyman karargâh~n~~ burada kurmu~~ ve ada al~nd~ktan sonra buras~~ terkedilmi~tir ". Hammer hemen arkas~ndan iki bin kadar elyazmalar~~ ile dolu, Hafiz Ahmet Efendi'nin ~~ 793 / 4'de vakfetti~i kü tüpha-neden bahseder ve buran~n kurucusunun Cezzar Ahmet Pa~a'n~n gazab~na u~rayarak idam~n~~ üzüntü ile kaydeder. Ancak burada Hammer, Viyana'ya elçi olarak giden ve Rodos'da sürgün olup I 799'da idam edilen Ebubekir Rat~p Efendi ile Ahmet Efendi'yi kan~t~nr gibidir. Hammer bütün Do~u ve islâm tarihine olan merak~na ra~men bu kütüphane d~~~nda Rodos'daki 9 Bu herhalde bugün hiçbir izi kalmam~~~ olan büyük kilisedir, bunun hakk~nda bkz. E. Kalinka ve J. Strzygowski, Die Kathedrale von Herakleia, "jahreshefte des österreichischen
Archaeologischen Instituts" I (1898) Beiblatt, S. 3-28.
10 Topographische Ansichten, s. 82.
ii L. V. Bertarelli, Possedementi e Colonie, 'sok Egee, TnPolitania, Cirenaica, Eritrea, Somalia (Guida d'Italia) Milano 1929, S. 108.
S. Eyice
S. iyice
TOPOGRAPHISCHE
ANSICHTEN
GESAMMELT
A U F
EINER RE4SE IN DIE LEVANTE
VOM
JOSEPH VON HAMMER.
Mit Kupfern und Korten.
WIEN
11111 Chat. 8C11•171111VRO UND COMP.
~~ 81 ~~
Res. 2 — Hammer'in Osmanl~~ imparatorlu~unda yapt~~~~ ilk seyyahate
S' E_yire
Rumeli
und
Bosna
geographisch beschrieben
von
Mustafa .Ben Abdalla Hadschi .Chalfa
99aus dem Tü rkisehen liberaet*$
909Joseph von Hamnier
11. k. Il~ddollmetzeh and Batt~~ an der Geb~tin~ta
Haf;
and Suat.. Kander.
4••••:.> :
14
:14,3
.'.'~t~rr • «f,4
-Wien
Valage dea Kunst- und Industrie.Comptoirs
g
Res. 3 — Hammer'in Katip Çelebi'nin Cihannilma'sm~n Rumeli ve Bosna bölünilerinin almanca tercümesinin takdim sahifesi.
S. Eyice
UMBLICK
AUF EINER REISE
VON
CONSTANTINOPEL NACH BRUSSA
N DDEM OLYMPOS,
UND VON DA ZUfteCh.
LEEI:
N[C:.‘A UND :N
IC0111EDIEN
VON
JOSEPII v. IIA NINIER.
Kupfern , Karien und Inschrif ten.
1) ST II , ~~ L
~~~ Ei I. ~~~ Il r r t. r.
S. Eyice
Constantinopolis
un(' der
Bosporos,
(irtlich und gesellichtlich besehriebell
Jos. von Hammen
Mit 120 griechischen, lateinischen, arabisthen , persisciten
und türkischen Inschriften , dem Plane der Stadt Con-stantinopel und einer Karte des Bosporos.
Erster Band.
Pesti', Hartlel~ elis Verlag. 1822.
Res. 5 — Hammer'in Istanbul ve Bo~aziçi hakk~ ndaki iki ciltlik eserinin takdim sahifesi.
S. Eyice
NARRATIVE OF TRAVELS
~ N
EUROPE ASIA, AND AFRICA,
THE SEVENTEENTH CENTURY,
OT
EVLIYA EFENDI.
TRANSLATED FROM THE TURKISH
THE RITTER JOSEPH VON HAMMER,
F. M. R. A. S., kt. l~e. Le.
YOL. 1.. PART I
LOS DON:
PRINTED FOR THE ORIENTAL TRANSLATION FUND OF GREAT BRITAIN AND IRELAND,
41'
WILLIAM H. ALLEN & GO LEADENHALL sTREET.
M DeCC.Xl.N I
Res. 6 — Hammer'in Evliya Çelebi'nin Seyahatnâmesi'nden yapt~~~~ Ingilizce tercümenin takdim sahifesi.
S. Eyice e liman ~n ~n p lân ~. Res. 7 — Hamme r'in i lk sey aha tn âme sin de
S. Eyice k sey a ha tn âme sin de
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNAMELERI 539 hiçbir Türk eserine ilgi duymaz 12. Ba~ta Süleymaniye camii olmak üzere birçok cami, hamam, çe~me ve Murad Reis camii haziresinde gömülü olan çok say~daki Osmanl~~ tarihi ve edebi ~ahsiyetinin mezarlar~ ndan tek kelime ile olsun bahsetmez. Halbuki gelece~in büyük Osmanl~~ tarihçisi için bunlar önemli belgelerdir 13.
Kitab~n be~inci.. bölümü, Rodos'dan geçti~i kar~~daki Antik Telm~ssos olan Makri (Fethiye)'ye dairdir (s. 91-1 ~~ 7). Makri Güney-Bat~~ Anadolu'da antik bir ~ehirdir. Türklerin Me~ri olarak adland~ rd~ klar~~ bu yerde birçok antik kal~nt~lar vard~r. Kitab~ na Me~ri kalesinin bir de güzel gravürünü koyan Hammer, buradaki Antik lâhitlere kar~~~ büyük bir ilgi duyar, bunlar~~ ve mezar odalar~ n~~ s~n~flara ay~ rarak herbirinin özelliklerini uzun uzad~ya anlat~r. Burada da Türk kültürü ile ilgili olarak k~saca anlatt~~~~ tek ~ey yol kenarlar~ndaki, küçük vak~f su sarn~çlar~d~r. Kitab~n alt~ nc~~ bölümü çok k~sa olup Yafa hakk~ ndad~r (s. 118-120); son yedinci bölüm ise K~ br~s'a (s. 12 ~~ - ~~ 56) ayr~lm~~ t~ r. Burada Hammer yaln~z ve yaln~ z, Antik ça~dan kalan izler ve hat~ralar ile ilgilenmi~tir. Sadece Larnaka yak~n~ nda elli y~l kadar önce bulunan bir eski mezar~n, halk rivayetleri ile kutsal bir türbe ve ziyaret yeri durumuna geldi~ine i~aret eder 14. Kitap, çe~itli yerlerden derlenmi~~ hepsi de antik ça~a ait kitabeler ile (s. 159-190) sona erer.
Görülüyor ki Hammer'in bu eserinde, onun ileride kendisini verece~i bilim dal~ na i~aret eden hiçbir ~ey yoktur. O tarihlerde gelece~in büyük Do~ubilimcisi henüz, ayn~~ y~llar~n Bat~l~~ seyyahlar~mn hemen hepsi gibi Antik medeniyetin izlerinin aray~c~s~d~r.
Hammer, bu kitab~ n bas~ld~~~~ y~llarda bize daha yak~ n olan ba~ka bir konuyu da ele alm~~~ bulunuyordu. Freiherr B. von Jenisch ( 734-18037) ile von Wallenberg'in toplam~§ olduklar~~ islâm elyazmalar~ n~~ sahiplerinin
12 Halbuki Rodos'da oldukça önemli Osmanl~~ devri eserleri vard~r, bkz. H. Balducci,
Architettura turu: in Rodi. Milano 1932; türkçesi, Rodos'ta Türk mimarisi (Türk Tarih Kurumu yay~ n~, IV, 3) çev. Celâlettin Rodoslu, Ankara 1945.
13 Sadrazamlar, Vezirler ve K~ r~ m Hanlar~ ndan baz~ lar~~ ile edebiyat tarihinde tan~ nm~~~ baz~~ ~ahsiyetlerin gömülü olduklar~~ Murad Reis camii haziresindeki mezarlar için bkz. V. Strumza, ~i teccht, di Murad Reis a Rodi, "Rivista delle Colonie Italiane" VIII, ~~ (Bologna 1934) ayr~ bas~ m olarak da yay~ nland~. Ayr~ca bkz. Celâlettin Rodoslu, Rodos ve ~stanköy adalar~nda
gömülü tarihi simalar, Ankara 1945.
14 Kl~. G. Jefrery, A description of the historir monuments of Cyprus, Studies in the archaeology and
architecture of the Island, Cyprus 1918, S. 184. Ayr~ca bkz. Oktay Aslanapa, K~br~s'ta Türk eserleri (Kültür Bakanl~~~~ yay~nlar~ ) Istanbul 1975, 5.30. Bu Hala Sultan tekkesi ve z~yaret-yeri olmal~; bkz. R. Millex, Chypre (Les guides Nagel) Geneve-Paris 1963. s. 83-84. Hammer buran~n yeni ke~fedildi~ini yazarken herhalde aldanm~~t~ r.
540 SEMAVI EYICE
ölümleri üzerine da~~lmaktan kurtararak kendi kütüphanesinde birle~tiren Do~ubilimci ve Göttingen Ilimler Akademisi ~eref üyesi Polonyal~~ Kont Wensezlaus Severin Rzewusky ( ~~ 765-1832)'nin koleksiyonunda bulunan bir elyazma onu ilgilendirmi~ti. Bat~l~lar~n Hac~~ Kalfa olarak adland~rd~kla-r~~ Kâtip Çelebi'nin me~hur Cihann~lma adl~~ eseri Osmanl~~ devri Türk co~rafyas~n~n ba~~ kayna~~~ idi 15. Hammer, Kont Rzewusky'nin kütüphane-sinde, Kâtip Çelebi'nin bu önemli eserinin, müellif hatt~~ veya düzeltmeleri ile bir nüshas~na raslam~~t~. Cihannama, H. ~~ 14.5 ( 732 /33)'de Ibrahim Müteferrika'n~n matbaas~nda bas~lm~~~ olmakla beraber bu bask~~ -tamam de~ildi 16. Bunda Rumeli bölümü eksik idi 17. Halbuki Rzewusky elyazma-s~nda Rumeli ve Bosna Beylerbeyli~i bölümleri de bulunuyordu. Hammer, i~te. bu bölümleri Almancaya çevirmi~, ba~~na Kont Rzewusky'e çok sayg~l~~ uzunca bir sunu~~ yaz~s~~ koymu~~ ve küçük bir cilt halinde Viyana'da 18 ~~ 2'de yarnlam~~t~r 18. Sonralar~~ hat~ralannda Kont'un kendisine te~ekkür olarak,
iyi bir yar~~~ at~~ hediye etti~ini ancak, buna bakacak maddi imkanlar~~ olmad~~~~ için, hediyeyi kabul etmedi~ini bildirir 19.
Bu 198 sahifelik kitapda Edirne'den ba~layarak, Osmanl~~ Imparatorlu-~unun Rumelideki topraklanrun ve buradaki ~ehir ve kasabalar~n k~sa tarifleri yer almaktad~r. Etrafl~ca surette bütün camileri, medreseleri, kalesi, çar~~lar~~ ile anlaulan Edirne'den sonra Vize, K~rkkilise (yani K~rklareli), Silistre, Ni~bolu, Vidin, Çirmen, Sofia, Gelibolu, Selanik, Köstendil,
15 Cevdet Türkay, Osmanl~~ Türklerin& Co~rafya (Maarif Vekâleti yay~n~) Istanbul 1959, s.
33-37; F. Taeschner, Die geographische Literatur der Oftnanen,"Zeitschnft d. Deutschen
Morgaenla~n-dischen Gesellschaft" Il, I (1923) s. 57 ve dev, bilhassa s. 6o.
16 Osman Ersoy, Türkiye'ye matbaan~n giri~i ve ilk bas~lan eserler (Ank. Oni. Dil-ve
Tarih-Co~. Fak. Yay~nlar~, 129) Ankara 1959, s. 42-43; E. Carleson, Ibrahim Mliteferrika bas~mevi ve
bast~~~~ eserler (Türk Kütüphaneciler Derne~i yay.) Ankara 1979, s. ii.
17 F. Taeschner, Zur Geschichte der Djihünnumü, "Mitteilungen d~s Sem. für Oriental~sche
Sprachen "XXIX, 2 Abtl. (1926) S. 99 vd.; F. Babinger, Dit Geschichtschreiber der Oftnanen und ihre Werke, Leipzig 1927, s. 197-200.
Kâtip Çelebi'nin bu önemli eserinin bir co~rafyac~~ gözüyle de~erlendirilmesi hususunda bkz. Hamit Sadi Selen, Cihannii~nd, ~u kitapta: Katip Çelebi, hayaft ve eserleri hakk~nda incelemeler (Türk Tarih Kurumu yay~nlar~ndan, Vi!, 33) Ankara 1957, s. 121-136.
'8 Rumeli und Bosna, Geographish beschrieben von Mustafa ben Abdalla Haddschi Chalfa, Wien
1812, XVI + 198 s.
19 Erinnerungen. s. 237. Çok merakl~~ ve bilgili bir Do~ubilimci (Orientalist) olan Kont
Rzevusky, Hammer'in yay~nlad~~~~ Fundgrube des Orinets ba~l~kl~~ derginin de koruyucu ve herhalde maddi bak~mdan yard~mc~s~~ olmu~tur. Bu dergide kendisi de atlar ve atlar~n tarihi hakk~nda baz~~ ilgi çekici ara~t~rmalar yay~nlami~tir. Bu da onun Do~u bilimleri d~~~nda ba~l~ca meralumn atlar oldu~unu gösterir.
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNÂMELERI 541 Üsküp, T~rhala, E~riboz, Mora, Inebaht~, Karl~ili, Yanya, Delvine, Avlonya, Elbasan, I~kodra, Ohri, Prizren, Vulçetrin, Dukagin, Alacahisar, Semendre sancaklar~ndaki ba~l~ca ~ehir, kasaba ve ufak yerle~meleri hakk~nda k~sa bilgiler verilir. Bosna Beylerbeyli~i bölümünde ise Bosna, Klis, Kirka, Izvornik, Hersek sancaklar~ndaki yerler anlat~lm~~t~r 2° Kitab~n son yirmi sahifesi Rumeli'nin ~ehirleraras~~ yollar~n~n mesafeleri, Sultan I. Ahmed, IV. Mehmed'in yolculuklar~n~n güzergâhlar~, bir Avusturya mühendisinin yol güzergâh~~ ile Hammer'in bir yol notuna ayr~lm~~t~r. Bu sondaki listelerin Cihann~lma'dan al~nmad~~~, Hammer tarafindan tercümeye eklendi~i tahmin edilebilir. Kont Rzewusky'nin 1832'de ölümünden sonra kitaplar~~ sat~ld~~~nda, yazmalar~n bir k~sm~~ Viyana'da Hofbibliothek (~imdi Nationalbibliothek)'e girmi~, baz~lar~~ Rusya'ya gitmi~, baz~lar~~ da ortadan yok olmu~tur 2 '. Bu yazman~n Viyana'dakilerden biri oldu~u ileri sürülür (Nr. 1282). Cihanntima'n~n Rumeli ve Bosna'dan bahseden ve türkçe bask~da bulunmayan k~s~mlar~~ Kâtip Çelebi'nin eserinin birinci ve bitmemi~~ redaksiyonuna ait olarak görülür. Ayn~~ eserin yine bitmemi~~ bir de ikinci redaksiyonu vard~r. Fakat Osmanl~~ Imparatorlu~unun Avrupadaki topraklar~na dair verilen bu ansiklopedik bilgilerin ne kadar de~erli olduklar~~ az~msanamaz. Bugün hâlâ yeteri kadar tan~nmayan bir yazmadan bu bölümleri bir yabanc~~ dile çevirerek yay~nlamak suretiyle Hammer'in yapt~~~~ hizmet gerçekten çok büyüktür 22. Ne kadar üzücüdür ki, Osmanl~~ Imparatorlu~unun Avrupa'-daki co~rafyas~n~~ tan~ tan bu çok de~erli kaynak bugüne kadar Hammer'in almanca tercümesinden ba~ka bir yay~na konu olamam~~t~r.
20 Osmanl~~ Imparatorlu~unun Rumeli'deki topraklar~n~n co~rafyas~, Hammer'in bu yay~n~ ndan az sonra bir ba~kas~~ tarafindan da bir kitapda anlat~lm~~t~r. Yazar herhalde Hammer'den faydalanm~~~ olmakla beraber, baz~~ de~i~ik bilgiler de vermekte ve onu kaynak olarak göstermemektedir. Kitab~n takdim sahifesinde "En iyi yard~mc~~ kaynaklardan derlendi~i (Nach den vorzüglichsten Hülfsquellen bearbeitet) "belirtilmi~tir, bkz. J. Hütz,
Beschreibung der Europaeischen Türkei nebst einer allgemeinen Übersicht des ganzen Türkischen Reichs,
München 1828.
21 Graf Rzewusky'nin ad~~ Hammer'in hat~ralar~nda birçok yerde geçmektedir, bkz.
Erinnerungen, indeks; F. Babinger, Eine verlorene morgenlaendische Handschriftensammlung ?,
"tentralblatt für Bibliothekswesen "XXXVI (1919) S. 268-269; Babinger'in görüsüne göre-, Hammer'in tercümede kulland~~~~ yazma, Viyana'da Hofbibliothek ~imdi Nationalbibliothek'-de 1282 numarada kay~ tl~d~ r, kl~. G. Flügel, Die arabischen, persischen and türkischen Handschriften
des Kaiserlich-Königlichen Hofbibliothek z~t Wien, Wien 1866, II, s. 434-
22 Cihannama'n~n Istanbul kütüphanelerinde bulunan çe~itli elyazmalar~~ için bkz.
Cevdet Türkay, Istanbul kütüphanelerinde Osmanl~lar devrine ait türkg-arapca-farsça yazma ve basma
542 SEMAV~~ EY~ CE
Hammer, Istanbul'da bulundu~u y~llarda, ~~ 8o4'de bir Bursa ve Iznik seyahati yapm~~~ ve bunun notlar~ n~~ Pe~te'de 181 8' de" ~stanbul' dan Bursa'ya ve Olympos ( = Uluda~)' a ve buradan _Iznik ile Izmit üzerinden geriye dönü~de görülenlerlga~l~~~~ alt~nda 200 sahifelik bir kitap halinde yay~nlam~~t~ r 23. Hammer, hat~ralar~ nda bu Bursa seyahatnamesini, Topografya görüntüleri kitab~n~n bir eki ( Seitenstück) olarak tarif eder 24. Istanbul'daki Prusya maslahatgüzar~~ Anton, Freiherr von Bielfeld ve Ingiliz elçilik kâtibi Straton ile beraber yapt~klar~~ 25 bu seyahatin hikâyesini Hammer Avusturya Imparatoriçesi Karoline Auguste'a sunmu~tu 26. Içinde bir kroki ile bir Bursa plân~~ olan kitab~n ba~~ nda esas seyahatname bulunmakta (s. 1-166); bunun arkas~ndan çe~itli notlar gelmektedir:
S. 167-170, Kâtip Çelebi'nin Cihannün~a's~ndan Sakarya'n~ n Sabanca gölü ile birle~tirilmesi hakk~nda verilen bilginin tercümesi.
s. 171-172, Vas~f Tarihi'nden, 1758'de ayn~~ proje hakk~ nda notlar, s. 173-175, yine Cihannürna'dan Hüdavendigâr sanca~~~ hakk~nda yaz~lan-
lar~n tercümesi.
s. 75-177, ~zmid hakk~ nda yaz~lanlar~n tercümesi. s. 78-182, yol güzergâhlar~,
s. 185-200, kar~~la~t~~~~ ve kopyas~n~~ ald~~~~ kitabeler.
Aradan geçen dört y~l içinde çok büyük bir ilerleme olmu~~ ve Hammer, önceki seyahatnamesinde yaln~z antik kal~nt~larla ilgilenirken, Osmanl~~ tarihinin be~i~i olan Bursa'da Türk eserlerini görme~e, tamma~a büyük bir gayretle giri~mi~tir. Deniz yolu ile Mudanya üzerinden Bursa'ya giden Hammer, önce Acemler çe~mesi ve Çekirge'yi anlat~r. Kitab~ n ikinci bölümü ise Bursa'n~n tam bir "turistik" k~lavuzudur.27. Hammer bu Türk
23 Umblick auf einer Reise von Constantinopel nach Brussa und dem Olympos und von da zurück über
Nicae und Nicomedien, Pesth 1818, X + 200 S. ayr~ca 1 lev. kroki ve 1 Bursa plan~~
24 Erinnerungen, S. 245. 25 Erinnerungen, S. 149.
26 Bu seyahatnamenin frans~zca bir tercümesi de yay~nlanm~~ t~r: Relation d'une excursion de
Constantinople â Brousse, au Mont Olmype, ii Nide et Nicomedie en Asie-Mineure, çev. M. W.
"Nouvelles Annales de Voyages" 1. s€ire, V (182o) s. 24 1-335-
27 Bursa'n~n kapl~calar~~ ile birlikte eski eserlerini de bir turist rehberi gibi tarifeden ba~ka bir kitap da Sultan II. Mahmud'un emriyle ilk T~b151yeyi kuran Dr. C. A. Bernard taraf~ndan yaz~lm~~ t~r, bkz. Les bains de Brousse en Bithynie ( Turquie d' Asie) avec une vue des bains et un plan des environs de Brousse, ~ stanbul 1842; bu kitab~n türkçesi de yay~ nlanm~~ t~ r, Kapl~ca risalesi, Istanbul 1265; yeni harflerle özeti için bkz. Bursa Banyolart, yay. Riza Ru~en Yücer, Istanbul 1943; bu eser ve yazar~~ hakk~nda bkz. s. Eyice, Bursa kaplicalar~m ilmi bak~mdan ilk olarak inceleyenlerden Dr.
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNAMELERI 543
~ehrinin kalesini, kap~lar~ n~, kapl~ca ve hamamlar~n~~ tarif eder, bu arada ~~ 6. yüzy~l ~airlerinden Necati'nin bir ~iirini de almancaya çevirir. Eski Kapl~ca, Kara Mustafa Pa~a Kapl~cas~, Yeni Kapl~ca ve Kükürtlü hakk~nda gördüklerini yazd~ktan sonra camilere geçer, ilk olarak Ulu Cami'yi anlat~r. Bu vesile ile baz~~ bilgiler verir ki, bunlar caminin tarihçesi için ilgi çekicidir. Mesela, Hammer'e göre buradaki ~ad~rvan Müftü Aziz Efendi taraf~ndan yapt~r~lm~~ t~r. Sol minarenin ~erefesinde ise, art~k su akmayan bir fisk~ye vard~r. Çekirge'deki Murad Hüdavendigâr Imareti mimari bak~mdan o kadar ba~ka Türk eserlerinden farkl~d~r ki, bunun mimar~~ Hammer'e göre bir Bat~l~~ olmal~d~r. Bu s~rada Y~ld~r~ m Bayaz~d Imareti yan~ndaki medrese harap ve bak~ ms~z bir haldedir. Fakat Hammer'in hayranl~kla anlatt~~~~ yap~, I. Mehmed'in eseri olan Ye~il Cami'dir. Bu yap~n~ n mermerlerini ve yaz~lar~n~~ "ayna gibi par~ldayan madenleri" and~rd~~~n~~ belirtir. Civarda aç~k bir "musalla; yani bir namazgâh vard~r. Sonra Muradiye'den bahsederek, di~er camilere ve ba~l~ca tekkelere (Mevlevihane, Emir Sultan, Üftade, Abdal Murad vs...) geçer. Bir vakitler saray~n bulundu~u yer
Tophane olmu~tur. Yerinden ~ehre ve ovaya hâkim bir manzara vard~r.
Fakat içerisi bir mezbeledir. Ancak plan belli olmakta, hamamlar, bahçe, kas~ rlar ve çe~melerin kal~ nt~lar~, duvar y~k~nt~lar~~ sezilmektedir. Burada, bilhassa Haremden bahsederken Hammer romantik ve üzgündür 28. Bursa'da o s~ralarda kale içindeki evler de harap ve bak~ms~zd~r. Tophane de sebze bahçesi halindedir. Sokaklar bo~tur. Türbeleri anlat~rken Osman ve Orhan Gazilerin eski birer Bizans kilisesinde yatt~ klar~na i~aret etmekle beraber, bunlar~~ ters anlatt~~~n~~ san~yoruz 29. Sonra Murad, Bayaz~d ve en güzel türbe olarak Çelebi Mehmed'inkini (Ye~il türbe) tarif eder. O s~rada bu türbe güzel bir bahçe içindedir, ve kap~s~~ önünde, kubbesini a~an çok uzun iki selvi vard~r. Ancak her~eye ra~men Orhan Gazi'ye Barbar s~fat~n~~ yak~~t~rmaktan kendini alamaz. Yat~r ve alimlerin türbelerinden bahsettikten sonra, Bursa evlerini ta~, tu~la ve ah~aptan yap~ld~klar~ n~, bilhassa sokak kö~elerinde, evlerin sivri kö~elerinin zarif pahlara sahip oldu~una i~aret eder. Bu mukarnasl~~ pahlar~~ o derece be~enir
28 Bursa saray~n~n kal~nt~lar~n~~ 1830larda, Anadolu'da geziler yapm~~~ olan Ch. Texier (1802-1871) de tarif etmektedir, bkz. Ch. Texier, Asie Mineure (Col. L'Univers) Paris 1862, S. 118; bilhassa bkz. A. Gabriel, Une capitate Turque, Brousse, Bursa, Paris 1958, I, s. 28-30; Ismail Hami Dan~~mend, Bursahlar~n Bursac~l~g~," Türklük" II, say~~ ~~ o (1940) s. 233, Evliya Çelebi ile Texier'nin verdi~i bilgileri tekrarlamaktad~r.
29 S. Eyice, Bursa'da Orhan ve Osman Gazi türbeleri, "Vak~flar Dergisi"V (1962)s. 131-147, ayr~ca 14 resim.
544 SEMAV~~ EYICE
ki, kitab~na bu mimari unsurun acemice çizilmi~~ bir krokisini koyar. Nüfusun abartmal~~ olarak ~~ oo 000 Türk oldu~unu, buna kar~~~ 6000 Ermeni, .3500 Rum, 1 200 Yahudinin ya~ad~~~ n~~ bildirir. Bursa'l~lar baz~~ yabanc~lar~n iddia etti~i gibi yabanc~~ dü~man~~ de~illerdir. Hatta onlar~~ heryerde dostça kar~~lam~~lard~r. Fakat ço~unun gözleri sakatt~r. Buna da Kapl~ca sular~~ sebep olmu~tur. Hammer Bursa'daki ipek ticareti, kuma~~ ve pe~tamallar hakk~ nda da bilgi vererek, idari durumunu da özetler.
Kitab~ n üçüncü bölümü 14-15 A~ustos'da ç~k~ p bir gece kald~klar~~ Olympos yani Uluda~'a dairdir. Bu vesile ile baz~~ yaylalar~~ anlat~r. Ve bunlar~n adlar~ n~ n nereden geldiklerini aç~ klar. Böylece Gazi yaylas~, Çardak yaylas~, Elmaçukuru yaylas~~ hakk~nda bilgi verir. Türkiye'nin en büyük derdi olan orman tahribinden üzüntü ile bahsederek, odununu almak için ormanlar~ n yak~ld~~~m söyler. Hammer, Uluda~'dan güne~~ bat~~~ n~ n ihti~am~ n~~ seyretmi~~ ve bunun için da~da gecelemi~tir. Türkmenler onlara alabal~k ve kuzu çevirmesi haz~rlarlar Hammer'e göre en iyi alabal~k K~rkp~nar golünden ç~kar. Ilgi çekici bir kaya kitlesi vard~r ki buna Çoban kayas~~ derler. Da~~n iki zirvesi vard~r. Bunlardan birinde eski bir Bizans manast~r~n~ n kal~nt~lar~~ o s~ralarda hâlâ görülmektedir 30.
Bursa'dan dönü~ün anlat~ld~~~~ dördüncü bölümde çevrenin co~rafyas~~ üzerinde etrafl~ca duran Hammer, Iznik gölünün etraf~n~, buradaki köyleri anlat~r. Be~inci bölüm, Iznik'e ayr~lm~~t~ r. Burada bu zengin tarihçeli kasaban~ n geçmi~ini anlatt~ktan sonra art~k 200 evlik berbat bir köy halinde oldu~una i~aret eder. Iki cami ile bir kilise vard~r. Evvelce Ayasofya kilisesi olan Orhan Gazi camii harap ve yar~~ y~k~k durumdad~ r. Hammer Iznik surlar~~ ve kap~lar~ndan bahsederken, Türklere taraftar bir tutuma girer, Bizans Imparatorlarm~ n Roma ça~~na ait kitabeleri bozmu~~ olmalar~ na kar~~l~k, Türklerin bu eski yaz~lara ili~mediklerini vurgular. Sarma~~klarla kapl~~ surlar ise melânkolik bir güzelli~e sahiptir. Iznik bölümünün sonunda, Iznik d~~~ nda bir tepede görülen dev ölçülü Antik lâhit (Berberkaya)'ten de bunun bir krokisini vererek bahseder 31 ve Iznik çinicili~ini de k~saca anar. 30 Uluda~~ manasurlan hakk~ nda tarihi bilgileri deneyen fakat kal~nt~lara dair fazla bir ~ey vermeyen bir kitap yay~ nlanm~~t~ r, bkz. B. Menthon, Une terre de ligendes: l'Olmype de Bithynie, ses
saints , ses couvents , ses sites, Paris 1935; ayn~~ konuda türkçe küçük bir kitap yay~nlanm~~t~ r, Osman
~evki Uluda~, Uluda~, Tap~ naklar~-Ke~i~leri-Dervi~leri, ~stanbul 1936. Burada yazar, s. 4'de Hammer'in yanl~~~ bilgi verdi~ini ve tepede manast~ r kal~nt~s~~ veya insan eliyle yap~lm~~~ hiçbir ~ey bulamad~~~ n~~ bildirir.
31 Iznik hakk~ ndaki hemen hemen bütün yay~nlarda gravürü veya foto~rafma raslanan
bu tek ta~tan yontulmu~~ dev ölçüdeki lâhit, maalesef 1952-1953 k~~~nda tamamen parçalanm~~t~ r, hak. bkz. A. M. Schneider, Die römischen and byzantinischen Denkmaeler vo~~~
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNAMELERI 545 Alt~nc~~ bölüm Iznik-Izmid yolu üzerinde gördüklerinin tarifidir. Delikli ta~~, Be~ta~~ ad~~ verilen mezar an~t~n~~ görür. Çevreden gemi yap~m~~ için devaml~~ a~aç kesildi~ini belirtir. Karadeniz'e ba~lama projelerini saçma (absurd) bulur. Sahifeler dolusu bu konu üzerinde durur, tenkit eder ve Romal~~ yazar Plinius'un bu konuda verdi~i bilgilerin Iznik Gölü de~il Sabanca gölüne ait oldu~u sonucuna var~r. Ayr~ca Türk devrindeki bu çe~it projeleri de özetler. Yedinci bölüm, Izmid ile körfez hakk~ndad~r. Izmid'de eski bir kilisenin Orhan Gazi camii olarak kullan~ld~~~na i~aret eder 31°.
Burada muhte~em bir eser olan Pertev Pa~a camiinden ba~ka üç cami, Rüstem Pa~a hamam~, Pertev Pa~a'n~n çok güzel ve ortas~nda bir de kö~kü bulunan üstü kur~un kapl~~ bir de kervansaray~~ vard~r. Bu kö~k itibarl~~ ki~ilere mahsustur. Hammer ve yan~ndakiler de bu kervansarayda geceler-ler 32. Seyyah, o s~ralarda da ziyaret edilen Yalova Kapl~calar~~ hakk~nda da
bilgi verir. Sonra körfez boyunca s~ralanan yerle~me yerleri, Hereke, Dil iskelesi, Tuzla, Gebze, Pendik ve Maltepe hakk~nda k~sa bilgiler vererek Üsküdar'a ula~~r.
Bu kitab~n sonundaki kitabe kopyalar~~ aras~nda, Tekirda~~'nda gördü~ü birkaç kitabe ilgi çekicidir. Asl~nda Topo~rafya görüntüleri kitab~nda yer almas~~ gereken bu kitabeler Tekirda~~~ kasabas~nda, Macar mültecileri-nin küçük kilisesinde Prens Rakoczi ve yan~ndakilere aittir. Öbür kitab~nda, Hammer, bu kiliseye bakan ya~l~~ bir Macann evinde kald~~~n~~ ve kitabeleri gördü~ünü bildirir, ancak kopyalar~n~, Tekirda~~~ ile ilgisi olmayan bu ikinci seyahatnamesinde verir 33.
Sa~kophage in Kleinasien, "istanbuler Mitteilungen" VII ( ~_957) s. 8, lev. 5, res. 2. Bu lâhidin bir kenar~na oyularak yaz~lm~~~ olan ibranice bir yaz~y~, Hammer eski fenike yaz~s~~ sanm~~t~r. Berberkaya olarak adland~r~lan bu esere dair elimizdeki malzemeyi küçük bir makale halinde yay~na haz~rlamaktay~z.
3" A~~kpa~azade'nin bir kayd~na dayanan bu iddian~n gerçe~e uymad~~~~ ileri sürülmü~tür. Bugünkü camide, evvelce kilise oldu~unu gösteren hiçbir iz görülmemektedir, bkz. E. Hakk~~ Ayverdi, Osmanl~~ mimarisinin ilk devri (Istanbul Fetih Cemiyeti yay~ n~, no. 57) Istanbul ~ g68. s. .155-158.
32 Hammer ve arkada~lar~n~n içinde geceledikleri ve mamur bir durumda gördükleri bu
kervansaray sonralar~~ tamamen y~k~lm~~t~ r. Mimar Sinan'~n eseri olan bu binan~ n 194.olarda sadece bir kaç duvar kal~nt~s~~ vsard~, bkz. A. Saim Clgen, Pertev Mehmet Pa~a'n~n eserleri hakk~nda
mimarf izahat, "Vak~flar Dergisi", II (1942) s. 241-243.
33 S. Eyice, Rakoczi Ferenc'den hattralar, ~u eserde: Türk Macar kültür münasebetleri ~~~~~~ alt~nda
Rakoczi Ferenc ve Macar mülteciler Sempozyumu (31 May~s-3 Haziran 1976) , Istanbul ~ 976, s.
Hammer, Tekirda~~'ndaki kilisede bulunan Rakoczy, Sebrik de Szarvaskend ile Esterhazy'nin mezar kitabelerinin kopyalar~n~~ vermektedir. Rakoczy'nin mezar kitabesinin aynen bir e~i de cesedinin gömüldü~ü Istanbul'da Galata'daki Saint Benoit kilisesinde bulunmaktad~r. Tekirda~~'ndaki mezann, mülteci prensin cesedi tahnit edilirken ç~kar~lan ah~as~~ için yap~lm~~t~r.
546 SEMAVI EYICE
Josef von Hammer, Pe~te'de 1822 y~l~ nda Istanbul ve Bo~aziçi hakk~nda iki ciltlik kocaman bir eser de yay~nlam~~t~r. Parma dü~esi Marie Lousie'e sunulan, birinci cildi XXVIII + 626 + LXXII sahife ve büyük bir Istanbul plan~; ikinci cildi 534 + LXXIV sahife ve Istanbul Bo~az~~ haritas~ndan meydana gelen, toplam 1334 sahifelik bu büyük eser, Istanbul ve yak~n çevresi hakk~nda toplu bilgi veren ilk genel kitapt~r 34. Hammer, Istanbul hakk~nda günümüze kadar yaz~lan kitaplar~n ba~~nda yer alan bu ana eserde, s~ras~~ geldikçe Antik ça~~ ve Bizans tarihinden bahsetmekle beraber, ~ehrin içindeki ve çevresindeki Türk eserlerini, Türk kaynaklar~ n-dan derledi~i bilgilerle tamtmaya çal~~maktad~r. ~~ 800'lerin yaln~z antikite-ler ile ilgilenen Hammer'i art~k yoktur. ~ehrin ve çevresinin co~rafyas~, iklimi, bitki ve madenleri ile ba~layan yazar, surlar, kap~lar, limanlar, meydanlar, sokaklar, an~ tlar, saraylar, devlet binalar~, camiler, kiliseler, havralar, türbeler, tekkeler, imaretler, darü~~ifa ve t~marhaneler, mektepler, medreseltr, matbaalar, meyhaneler, kahvehaneler, hamamlar, çe~me, sebil, ve sarn~çlar, su yollar~, bentler, su terazileri, çar~~~ ve pazarlar, bedestenler, kapanlar, han ve kervansaraylar, baruthane, dökümhane, tersane, çapa dökümhanesi, k~~lalar ve kaleler bu muazzam eserin birinci cildinde ele al~nan ba~l~ca konulard~r. Ayn~~ cildin sonunda ise birçok grekçe ve türkçe kitabenin metinleri ile almanca tercümeleri yer almaktad~ r. Bunlar~n aras~nda bugün en ufak izi bile kalmam~~~ yap~lara ait olanlar, bütün yanl~~~ okunu~~ ve hatal~~ bask~ya ra~men yine de önemli tarih belgeleridir 35.
Ikinci ciltte, Hammer, Istanbul'un çevresini i~lemekte, önce Trakya taraf~ndan Büyükçekmece'den ba~layarak hiçbir yeri unutmaks~z~n, Ye~ilköy, Baruthane, Davut pa~a, Topçular, Otakç~lar, Çömlekçileri ve daha birçok yeri tariften sonra Eyüb'ögeçmekte Alibey, Kâ~~thane dereleri ve bunlar~n k~y~lar~n~~ anlatarak Halic'in yukar~~ k~y~s~n~~ Karaa~açdan Tophane'ye kadar i~lemektedir. Ikinci büyük bölümde Kilyos'a kadat Bo~aziçi'nin Rumeli yakas~, üçüncü büyük bölümde ise, Anadolu fenerin-den Kuzguncuk'a kadar Anadolu yakas~~ yerle~me yerleri tarihçeleri ile tarif edilmi~tir. Dördüncü bölüm, Üsküdar, Bulgurlu, Kad~köy ve Adalar'a dairdir.
34 Constantinopolis und der Bosporus, örtlich und geschichtlich beschrieben, Pesth 1822, 2 cilt. Bu eserin son y~llarda daha ufak formada olmak üzere t~pk~bas~m~~ yap~lm~~ t~r.
35 Bu hususta iki örnek verebiliriz: Const. u. d. Bosp. I, s. XXI, no. ~ o'da, Yedikule'de Irnrahor Ilyas Bey camiinin H. ~~ 219 ( =.18o4/05)'da Narperver (Nâz~ perver ?) Usta taraf~ ndan ihyas~na dair kitab~., tercümesi s. XLI'de. Bugün cami harap bir halde durmakta fakat ki tabe ortada yoktur. Ay. eser, II, s. I ve dev, da ise bugün en ufak izleri bile kalmayan Karaa~aç ve
J. von HAMMER-PURGSTALI, VE SEYAHATNAMELERI 547 Hammer bir Istanbul Ansiklopedisi mahiyetinde olan bu büyük eserini, Istanbul'u tan~mak isteyen yabanc~lar için bir seyyah rehberi gibi tasarlam~~t~r. Nitekim ikinci cildinde s. 378'inden itibaren, mühendis Kauffer'den ald~~~, alt~~ güne bölünmü~~ bir gezi program~na yer vermi~tir. Kitab~n son bölümü Istanbul'da o s~ra kar~~la~~lan bu büyük Imparatorlu-~un herbir kö~esinden gelen insanlar~ n milliyetlerine ayr~lm~~t~r. Hammer, ayr~~ bir ba~l~k koymaks~z~n çe~itli meslek ve esnaf ile sanatkarlar~, Evliya Çelebi'nin birinci cildinden özetleyip almancaya çevirerek eklemi~tir. Ancak bunu metnin içinde ve listenin sonlar~nda (s. 521) bir vesile ile belirtir. Bunun arkas~ndan da Osmanl~~ devletinin o s~rada mevcut çe~itli resmi daireleri hakk~nda bilgi verir. Cildin sonunda yine birçok kitabenin, hepsi pek do~ru olmayan kopyalar~~ ve almanca tercümeleri yer al~r. Bunlar~n aras~nda da bugün art~k kaybolmu~~ olanlar pek çoktur.
Hammer bugün bile aran~lan ve ba~vurulan bir kaynak kitap olan bu eserini haz~rlarken muhakkak ki ~ehri ve çevresini gezip dola~m~~t~r. Ancak ~ehrin eski eserlerini ve tarihini iyi tan~yan bir uzman~n yer yer gözünden kaçmayan" bir husus Hammer'in bu yer ve yap~lar~n hepsini görmedi~idir. Baz~~ yerler ve yap~lar hakk~nda yazd~klar~~ görgüye de~il, kitabl bilgilere dayanmaktad~r. Fakat ne olursa olsun bu aksakl~klar bu büyük eserin de~erine gölge dü~ürmez. Kitab~n sonundaki Istanbul plan~~ ise Istanbul'da Frans~z elçisi olarak bulunan ve etraf~na toplad~~~~ ara~t~r~c~, ressam, uzmanlar ile adeta bir akademi kuran ve onlar~n yard~mc~l~~~~ ile muhte~em bir eser meydana getiren Comte de Choiseul-Gouff~er'nin yan~ndaki mühendis Fr. Kauffer'in meydana getirdi~i ilk Istanbul plan~d~r. Ancak esas~~ 1776 da çizilen bu plan ~~ 786 da düzeltilmi~, Hammer'in kitab~~ için 182 ~~ de Barbie du Bocage taraf~ndan yeniden düzeltmeler ve tamamlamalar ile bas~lm~~t~r. Ayn~~ plan~n sonralar~~ Hammer'in Osmanl~~ tarihinin atlas~nda da bas~ld~~~~ görülür 36. Hammer, bu kitab~~ haz~rlarken, Istanbul
36 Pek az raslanan bu atlas'~ n da iki bask~s~~ vard~ r: Nowl atlas physique politique et hi sto~;ique
de l'Empire Ottoman et des 6tats limitrophes en Europe, en A sie elen Afrique en quarante Jeuilles avec un beau plan topographique de la ville actuelle de Constantinople... par J. J. Hellert..., Paris 1843; ayr~ca
bir de 1844 bask~s~~ vard~ r: Bu atlas'daki ~stanbul plan~ nda, çe~itli düzenlemelerden sonra 183 'deki son ~ekli ile ~ehrin mahallelerinin adlar~~ da yaz~ lm~~~ ve bunlar~ n pli:~n üzerinde yerleri gösterilmi~tir. Bu plan ve mahalleler hakk~ ndaki bir aç~ klamas~ n~~ ise Hammer, His! .de l'emp. Ot.
XVII, S. 205-2 18'de Explication du plan de Constantinople et de ses faubourgs, avec leurs diri sions en
quartiers ba~l~~~~ alt~nda vermi~tir. O güne kadar hiç kimsenin yapmad~~~~ bu i~i, Zekeriya
Efendi'nin ~stanbul tarifnamesini okuduktan sonra giri~ti~ini, ve • ~stanbul mahallelerinin listesini, Avusturya elçili~i tercüman~~ Von Raab'~ n yard~ m~yle ~eriye mahkemeleri sicillerinin suretlerini elde etmek suretiyle ba~ard~~~n~~ yazmaktad~r. Ancak bu mahallelerin ~ehir içindeki
548 SEMAVI EVI CE
camilerine dair çok de~erli bir kaynak olan Ayvansarayl~~ Hüseyin Efendi'nin Hadikatü'l-Cevân~ f adl~~ eserini görmemi~~ ve tan~mam~~t~r. Viya-na'ya döndükten çok y~l sonra Istanbul'dan ona bu eserin bir yazmas~~ gönderilmi~tir 37. Hammer, Osmanl~~ Devleti Tarihi'nin sonunda, 183o da: "E~er bu mükemmel eseri daha önce tan~ m~~~ olsa idim, bunun tam tercümesini ~stanbul ve Bo~aziçi adl~~ kitab~m~n üçüncü cildi yapard~ m demekte" ve bu dü~üncesini bir defa daha tekrarlamaktad~ r 38. Çok sonralar~~ Hammer bu eksikli~i gidermek için, Hadikatii'l-Cevân~i'flin bir özetini haz~rlam~~~ ve bunu Osmanl~~ Devleti Tarihi'nin sonuna eklemi~ tir. Böylece türkçe bilmeyen Bat~l~~ ara~t~r~c~lara Istanbul tarihi ve eski eserleri' hakk~nda e~siz bir kaynak olan bu kitapdan k~s~tl~~ biçimde de olsa, bir dereceye kadar faydalanma imkan~n~~ sa~lam~~t~r 39. Ayn~~ zamanda ba~ka
bir denemeye daha giri~erek, Istanbul medreseselerinin de bir listesini düzenlemeye u~ra~m~~t~r. ~eyhi ve U~aki'nin ~uara Tezkire'leri ile
Hadikatü'l-C;evâmi'den kaynaklanan bu listede 275 medresenin adlar~, bulunduklar~~ yer
ve kurucular~~ yer almaktad~r. Hammer bu k~sa fakat çok de~erli listesinin sonuna ekledi~i bir notta, padi~ahlar~n s~ras~na göre kronolojik olarak yerlerini de elçilik sekreteri Von Wallenbourg baz~~ kimselerin de arac~ l~~~~ ile tesbit etmi~~ ve böylece Hammer'in ~stanbul plân~~ ve mahalleleri meydana gelebilmi~tir.
37 Bu yazmay~~ gönderen, Istanbul'a gelen yabanc
~ larla s~k~~ dostluk kuran Sadrâzam Melek Mehmet Pa~a o~lu Kad~~ Abdülkadir Bey'dir (öl. 1846). Bu ~ah~s hakk~ nda bkz. Mehmet Süreyya, Sicill-i Osman'', III, S. 350; Hammer bu Abdülkadir Bey'den Hist. de l'Empire Ottoman,
XVII, s. XXII, XXVI-XXVII'de bahseder. Ayn~~ Abdülkadir Bey'i Polonyal~~ Kont E.
Raczynski (1787-1845) de 1814'de Istanbul'a geldi~inde tan~ m~~ t~ r, bkz. E. Raczynski,
Malerische Reise in einigen Proyinzen des Osmanischen Reichs, çev. Fr. H. von der Hagen, Breslau
1825, kitab~n Polonya dilinde asl~~ 182I'de bas~lm~~t~r. Içinde pek çok gravür bulunan bu lüks ve büyük bask~dan ba~ka, bir de yine Breslau'da 1825'de yay~ nlanm~~~ resimsiz küçük bask~~ vard~ r. Abdülkadir Bey, s. 64'de (büyük boy bask~da) an~lmaktad~r. Bu kitab~n türkçesi için bkz.
1814'de Istanbul ve Çanakkale'ye seyâhat, çev. Kemal Turan (Tercüman ~~ oo 1 Temel Eser, 15o) Istanbul t98o, s. 61.
38 Hist. de l'Emp. Ot. XVII, s. XIV ve XXX; Hammer'e ait olan nüsha 5 Cemaziyülevvel
1245 ( = 1829) tarihinde istinsah edildi~ine göre, Abdülkadir Bey taraf~ ndan Hammer için yazd~r~lm~~t~r. ~çinde Hammer'in mührü olan bu nüsha ~imdi Viyana'da Milli Kütüphanede-dir (No. 1284), bkz. G. Flügel, Die arabischen, persischen und türkischen HandschrU"en des
Kaiserlich-Königlichen Hofbibliothek zu Wien, Wien 1866, II, s. 436, no. 1284; bu çok de~erli eserin nüshalar~~
hakk~nda bkz. Günay Kut ve Turgut Kut, Ayyansarc~y( Haf~z Hüseyin b. Ismail ve eserleri," Tarih
Dergisi" XXXIII (198o181) s. 424, no. 23.
39 Verzeichniss der Moscheen Constantinopers, Hammer'in Geschichte des Osmanischen Reiches,
Pesth 1833, IX, s. 47-144; J. J. Hellert tarafindan yap~ lan frans~zca tercüme'de ise, Tableay
descriptjf et historique des Mosquies de Constantinople tiri. de Pouyrage intitul6"Le Jardin des Mosquiys" par Haf~z Housain Elhadj Ismail d'Aivanserai, Hist. de PEmp. Ot. XVIII ( 184r ) s. 1-1o9. Hadikatü'l-ceyd~ni özeti, bu eserin italyanca tercümesinde yoktur.
•
J. von HAMMER-PURGSTALL VE SEYAHATNAMELER~~ 549
s~ralad~~~~ bu medreselerden ba~ka, Atayi-zade, Bald~r-zade ve Ta~köprülü-zade Tezkire'lerinde raslad~~~~ ba~ka medreseleri de alfabetik listeye katt~~~n~~ aç~klamaktad~r 4°.
Hammer hat~ralar~nda, Viyana'da 1814 k~~~nda, Evliya Çelebi'nin büyük Seyahatnâme'sini Ingilizceye çevirmeyi tasarlad~~~n~~ yazar. Bir y~l kadar ara verdikten sonra 1815 de tekrar bu i~e koyulur 41. Ingilizler ile s~k~~
dostlu~u olan Hammer'in niçin bu dilde tercüme yapmay~~ tercih etti~ini bilmiyoruz. Fakat ilgi çekici olan husus ~udur ki, Avrupa' da yap~lan seyahatlerin
hikâyesi ba~l~~~~ alt~nda yay~nlanan bu kitap I 7. yüzy~l Osmanl~~ Imparatorlu-~unun her hususu hakk~ nda zengin bilgi veren bir kaynak olmas~na ra~men Türkler aras~nda uzun süre tan~madan kalan bir eserdir 42. Türkçe ilk defa
1898 de ba.s~lmas~na kar~~l~k, Hammer bu kayna~~n de~erini daha çok önceleri farkederek onu bir Bat~~ diline çevirmç~e gifi~mi~tir. Bu tercümenin iyi, güvenilir ve tam oldu~u ileri sürülemez ise de bugün hala türkçe bilmeyen Bat~l~~ ara~ur~c~larm bu ingilizce bask~y~~ kulland~ldarma burada i~aret etmek yerinde olacakt~r. Bu bak~mdan Osmanl~~ devri Türk medeniye-tinin bu gayretli ve sevimli yazar~n~n, bilhassa tarihi co~rafya ve eski eserler bak~m~ndan çok de~erli bilgiler veren kitab~n~n daha ~~ 846 larda tan~t~lmas~~ gerçekten büyük bir kazanç say~labilir. Ne yaz~k ki Hammer, Evliya Çelebi'nin Istanbul'dan bahseden ilk cildi ile ikinci cildinin bir k~sm~n~~ çevirmi~~ ve Londra'da birinci cildinin ilk k~sm~~ XVIII + 186 sahife olarak, ikinci k~sm~~ IV + 256 sahife olarak 1846 da yay~nlanm~~t~r. Halbuki önsöz ~~ 834 tarihlidir. Ikinci cildin ba~~ndaki önsözde Eviiya Çelebi'nin k~sa hayat hikayesini tan~t~rken, onun bu büyük eserinuen sadece ilk dört cildi gördü~ü anla~~lmaktad~r. Di~er çilderin varl~~~t~dan haberi 'olmad~~~ndan, onun H. o90 ( = 1679 /8o) Y~l~na do~ru Edirne'de ölmü~~ olabilçce~ini yazm~~t~r. Halbuki Osmanl~~ tarihi, co~rafyas~~ ve medeniyeti hakk~nda bir hazine olan
Seyahatnâme'nin tamam~n~~ e~er daha önce elde etmi~~ olsa Hammer bundan
Tarih'inde geni~~ ölçüde faydalamrd~. Tamam~~ on cilt tutan bu önemli kayna~~n bugüne kadar yaln~z parçalar~~ bat~~ dillerine çevrilmi~tir. Bu bak~mdan Hammer, Evliya Çelebi Seyahatnâme'sinin ilk defa de~er ve önemini anlam~~' ve onu bizlefin henüz tan~mad~~~~ bir ça~da, Bat~ya tan~tm~~~ bir öncüdür.
4° Gesch. d. Osman. R. IX, s.; Hist. de l'Emp. Ot. XVIII, s. Ito-136.
41 Erin:tent:igen. S. 218 Ve 232.
42 Narrative of travels in Europe, Asia and Africa in the s~vente~nth centug, by Evliya Eff~ndi,
550 SEMAV~~ EV~CE
Josef von Hammer'in tarihi co~rafya, seyahatname ve topo~rafya ile ilgili ba~l~ca kitap halindeki yay~nlar~~ bunlard~r. Makale biçiminde yay~nlanan yaz~lar~n~~ bu küçük tan~tmam~z~n çerçevesi d~~~nda b~rakt~k 43.
Hammer çe~itli dillerde kaynaklar~~ rahatça kullanan ve üstelik çabuk ve bilhassa çok yazan bir ara~t~r~c~d~r. Bu yüzden acelenin ve h~z~n sebep oldu~u hatalar~~ ve yanl~~lar~~ vard~r. Ayr~ca yeti~ti~i çevrenin ve ald~~~~ ana kültürün izleri üzerinde kald~~~ndan baz~~ ön yarg~lar~~ da olmu~tur. Fakat bu onun eserinin de~erini azaltmaz. Bu küçük ara~t~rmam~z~n, Osmanl~~ tarihi kadar, Do~ubiliminin ba~ka dallar~na da çok büyük hizmeti olan bu Avusturyal~~ ilim adam~n~n az bilinen bir cephesini ve ilmi çal~~ malar~ na bir parça ~~~k tutmu~~ oldu~unu san~yorum 44.
43 Hammer'in Osmanl~~ imparatorlu~unun Tarihi Co~rafyas~ na dair baz~~ makaleleri ve
tercümeleri. kendisi taraf~ ndan yay~nlanan Fundgrube des Orients ba~l~ kl~~ dergide ç~ km~~t~ r.
44 J. von Hammer'in Dogubilin~lerine hizmeti bir makalede k~sa biçimde i~lenmi~tir, bkz. F. Babinger, Joseph v. Hammers Verdienste am die morgenlöndischen Studien, ~ u eserde: Hammer-Purgstall in Klosterneuburg-Weidling, Ein Führer durch die Hommer-Hammer-Purgstall-Gedenkstiitte~; in Klosterneuburg-Weidling. Klosterneuburg 1959, S. 25-30.
