Şanlıurfa ili Akçakale ilçesi düğün adetleri ve çeyiz çevresinde gelişen el sanatı ürünleri

(1)

EL SANATLARI EĞİTİMİ ANA BİLİM DALI

EL VE MAKİNE NAKIŞLARI EĞİTİMİ BİLİM DALI

ŞANLIURFA İLİ AKÇAKALE İLÇESİ DÜĞÜN

ADETLERİ VE ÇEYİZ ÇEVRESİNDE GELİŞEN EL

SANATI ÜRÜNLERİ

Hazırlayan

Eda ALTUN

YÜKSEK LİSANS TEZİ

Danışman

Yrd. Doç. Dr. Gülüzar ÇELEBİLİK

(2)

(3)

(4)

ÖNSÖZ

Toplumsal kuralların özlerini, bir takım düzenleyici ve denetleyici mekanizmalar oluşturmaktadır. Çeyiz konusu, toplumların sosyal ve ekonomik koşullarına göre türlü biçimler almış, bunun yanında örf, töre, gelenek, görenek ve yasalara dek genişleyen bir etkileşim aracı olmuştur.

Günümüzde, el sanatlarımızın geçmişteki ve bugünkü durumunu araştırıp ortaya koyabilmek, kültürel birikimimizin değerlendirmesini yapabilmek için, bu günkü örneklerden yola çıkılmış ve bu örneklerin geçmişle olan bağlarını kurma zorunluluğunu ortaya çıkarmıştır. Bunun için, el sanatı ürünlerimizi sandıklardan çıkarıp gözler önüne sererek belgelemek gerekmektedir.

“Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ve Çeyiz Çevresinde Gelişen El Sanatı Ürünleri” konusunu seçmemizin sebebi, Akçakale İlçesinde geçmişten günümüze kadar devam eden düğün adetlerini, çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerini gün ışığına çıkarmak ve bilimsel bir bakış açısı ile bu ürünleri incelemektir. Yöresel özelliklerin tanıtılması ve belgelendirilmesindeki karşılaşılan kaynak eksikliğinin giderilmesine yardımcı olması için bu konu seçilmiştir. Bu araştırma ile Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi çeyiz çevresinde gelişen el sanatı ürünlerinin özellikleri tespit edilmiş ve ayrıca bunlar fotoğraflarla desteklenmiştir.

Bilimsel açıdan danışmanlığı ile beni yönlendiren Yrd. Doç. Dr. Gülüzar ÇELEBİLİK’e yardımlarından dolayı teşekkür ederim.

(5)

ÖZET

Yapılan araştırma sonucunda daha önce Şanlıurfa ili Akçakale ilçesine ait düğün ve çeyiz kültürü hakkında bir çalışma yapılmadığı belirlenmiştir. Araştırmanın önemini de belirleyen bu problem, araştırma konusunun “Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ve Çeyiz Çevresinde Gelişen El Sanatı Ürünleri” olarak seçilmesine sebep olmuştur.

Araştırmanın genel amacı; Akçakale ilçesinde görülen düğün adetleri ve çeyiz kültürünü ortaya çıkarmaktır. Çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerin tespiti, tespit edilen özelliklerin sistematik bilimsel bir yöntemle kayıt edilmesi ve fotoğraflarının çekilerek görsel yolla belgelendirilmesi amaçlanmıştır.

Bu amaç doğrultusunda, Akçakale ilçesinde bulunan el sanatı ürünlerinin gözlenebilir özellikleri ve ürünlere ait bilgiler, hazırlanan gözlem fişlerine kaydedilmiştir. Araştırmanın amacı yörenin düğün adetleri ve çeyiz kültürü özelliklerinin belirlenmesi olması nedeni ile beraberinde birçok alt amacı da getirmiş ve bu amaçla anket hazırlanmıştır. Gözlem fişleri, ürünlere ait genel ve detay fotoğraflar araştırmanın katalog bölümüne yerleştirilmiştir. Yerleştirme sırasında; ürünlerin türleri ve ürünlerde bulunan motiflerin kompozisyon özellikleri dikkate alınmıştır.

Araştırma, gözleme dayalı tarama metodu ve anket yönteminin uygulanması ile yapılmıştır. Metod sonucunda elde edilen ürünlerin belgelendirilmesi ve bilgilerin kaydedilmesi sağlanmıştır. Elde edilen verilerden çıkan bulgularla değerlendirme yapılmış ve sonuca ulaşılmıştır.

Ürünlere ait bilgilerin gözlem fişlerine kaydedilmesi sonucu çıkan sonuçların, üçüncü bölümde ele alınarak değerlendirilmesi yapılmıştır. Hazırlanmış olan anket sorularının yöre halkına uygulanması sonucu çıkan sonuçların değerlendirilmesi için elde edilen veriler tablo haline dönüştürülmüş ve üçüncü bölümde incelenmiştir.

Yapılan değerlendirme çalışmaları ile araştırmanın sonucuna ulaşılmaya çalışılmıştır.

(6)

SUMMARY

At the end of the research, we found out that wedding and portion culture in the borders of Akçakale district in Şanlıurfa province had not been searched before. It was found out that the way of wedding and portion culture in Akçakale district was not determined. This problem clarifies the importance of the researches. It caused the selection of “ Handcraft products developed in the context of wedding and portion tradition in Akçakale province of Şanlıurfa ”. The aim of the selected researched subject is to find out the wedding tradition and handcraft product which is developed for portion in the borders of Akçakale district.

The general aim of the research is that to reveal the wedding customs and culture of portion in Akçakale district. This target is that, determination of handcraft products in portion, also to register the identified features in a systematic and scientific way, and by taking their photographs.

In the direction of this target the observable properties of the handcraft found out in Akçakale district and the information of products were registered on the observation cards. The target of the research is that, to define the Akçakale’s wedding tradition and portion culture, so it has lots of subgoals. Because of this reason, a survey prepared. Observation cards, general and detailed photographs of the productions were placed into catalogue section of the research. The kinds of the productions, composition arrangement of the motives on the productions had been taken into consideration during the placement.

Research has been done with observation method and the way of survey. The consequence of method the products were certificated. The data were evaluated and it was extrapolated.

The results, which were appeared by registering the information of the products on the observation cards, had been taken into consideration at the third part and, they evaluated there. The survey results, which were prepared to practise the local people, were examined and had been taken into consideration at the third part.

(7)

İÇİNDEKİLER Sayfa

Bilimsel Etik Sayfası……….……..i

Tez Kabul Formu………ii

Önsöz ... iii

Özet ... iv

Summary ... v

İçindekiler ... vi

1. GİRİŞ ... 1

1.1. Araştırmanın Konusu Amacı ve Önemi ... 1

1.2. Araştırmanın Sınırları ... 3

1.3. Araştırmanın Yöntemi ... 3

1.4. Düğün İle İlgili Bilgiler ... 10

1.5. Çeyiz İle İlgili Bilgiler ... 11

1.6. El Sanatlarının Tanımı ve Sınıflandırılması ... 14

1.7. Şanlıurfa ili ve Akçakale İlçesi Hakkında Genel Bilgi ... 15

1.8. Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ... 16

1.9. Konu İle İlgili Yapılan Araştırmalar ve Yayınlar ... 19

2. KATALOG ... 21

3. ŞANLIURFA İLİ AKÇAKALE İLÇESİ DÜĞÜN ADETLERİ ve ÇEYİZ ANKETİNİN ve ÇEYİZ ÇEVRESİNDE GELİŞEN EL SANATI ÜRÜNLERİNİN DEĞERLENDİRİLMESİ... 141

3.1. Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ve Çeyiz Anketinin Değerlendirilmesi ... 141

3.2. Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Çeyiz Çevresinde Gelişen El Sanatı Ürünlerinin Değerlendirilmesi ... 157

3.2.1. Ürün Sahibi ve Adresleri... 157

(8)

3.2.3. Ürünlerin Yeri ... 158

3.2.4. Ürünlerin Yapılış Tarihi ... 158

3.2.5. Ürünlerin Bugünkü Durumu ve Onarım Durumu ... 159

3.2.6. Ürün Türleri ... 159

3.2.7. Ürünlerden Elde Edilen Boyutlar ... 160

3.2.8. Ürünlerin Zemin-İşleme ve Kenar Temizlemesinde Kullanılan Malzemeler... 161

3.2.9. Ürünlerin Zemin-İşleme ve Kenar Temizlemesinde Kullanılan Renkler ... 162

3.2.10. Ürünlerin İşleme ve Kenar Temizlemesinde Uygulanan Teknikler . 163 3.2.11. Ürünlerin İşlemesinde Seçilen Konular ... 164

3.2.12. Ürünlerin İşlemesinde Seçilen Konuların Biçimlendirilmesi ... 164

3.2.13. Ürünlerin İşlemesinde Seçilen Konuların Kompozisyonları ... 165

4. SONUÇ ... 166

Kaynakça ... 173

Ekler ... 175

Ek-1: Anket Örneği ... 175

Ek-2: Kaynak Kişiler ve Adresleri ... 184

Ek-3: Yöresel Sözlük ... 185

(9)

1. GİRİŞ

1.1.Araştırmanın Konusu, Amacı ve Önemi

Araştırmanın konusu “Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ve Çeyiz Çevresinde Gelişen El Sanatı Ürünleri” olarak belirlenmiştir.

Araştırmanın genel amacı; Akçakale ilçesinde görülen düğün adetleri ve çeyiz kültürünün belirlenmesi ve özellikle çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerinin tespitidir. Bu çalışma ile çeyiz geleneği içinde yer alan ürünlerin özellikleri sistematik bilimsel bir yöntemle kayıt edilmiş ve fotoğrafları çekilerek görsel yolla belgelendirilmesi sağlanmıştır. Tespit edilen ürünleri tanıtacak bilgileri içeren gözlem fişleri hazırlanmıştır. Gözlem fişlerinde ele alınan her başlık; el sanatı ürünlerin tespiti ve özelliklerini belirleyici nitelikte, araştırmanın genel amacına ulaşmak için hazırlanmıştır. Gözlem fişlerine yapılan kayıtlar sonucu verilere ulaşılmıştır.

Araştırmanın amacı yörenin düğün adetleri, çeyiz kültürü ve çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerin özelliklerinin belirlenmesi olması nedeni ile bu amaca hizmet eden bazı noktalar belirlenmiştir.

Bunlar;

 Yöredeki evlenme şeklini belirlemek,

 Güneydoğu’da yoğunlukla görülen akraba evliliğinin görülüp görülmediğini belirlemek,

 Evliliklerin küçük yaşta yapılıp yapılmadığını belirlemek,

 Başlık parası âdetinin devam edip etmediğini belirlemek,

 Düğün alışverişlerinde uygulanan “Kesim Kâğıdı” âdetinin devam edip etmediğini belirlemek,

 Geçmişte uygulanan “Sakal Öpümü” âdetinin günümüzde de hala uygulanıp uygulanmadığını belirlemek,

 Düğün töreninin nasıl yapıldığını belirlemek,

 Eski bir adet olan “Asbab Gecesi” geleneğinin devam edip etmediğini belirlemek,

 Akçakale’de eski bir gelenek olan “Süpha Yemeği (Düğün Yemeği)”nin günümüzde de yapılıp yapılmadığını belirlemek,

(10)

 Düğün sonrası adetlerden olan duvak günü âdetinin günümüzde devam edip etmediğini belirlemek,

 Eski bir gelenek olan gelin hamamı uygulamasının devam edip etmediğini belirlemek,

 Yöre halkının çeyize ve çeyizde bulunan el sanatlarına karşı ilgisini ve bu konudaki düşüncelerini belirlemek,

 Geçmişten bu güne çeyize verilen değeri belirlemek,

 Çeyiz konusunda kız çocuk ve erkek çocuk arasındaki farkı belirlemek,

 Birçok yörede kız tarafının ve erkek tarafının yapması gereken bazı görevler olduğu gibi, Akçakale’de erkek tarafına düşen görevleri belirlemek,

 Ailenin çeyiz hazırlamasında, evlenme şeklinin önemini belirlemek,

 Başlık parasının çeyizde kullanılıp kullanılmadığını belirlemek,

 İşlemeciliğe verilen önemi ve işlemeli ürünlerin çeyizlerde bulunup bulunmadığını belirlemek,

 İşlemeciliğin hangi türler üzerinde yoğunlaştığını, işlemelerde kullanılan iğne tekniklerini, kumaşları ve iplik türlerini belirlemek,

 İşlemelerde tercih edilen konu, renklendirmeler ve süsleyici gereçleri belirlemek,

 Yöre halkının çeyizdeki işlemeli ürünleri nasıl elde ettiğini belirlemek,

 Yöredeki çeyizlerde bulunan örgü işleri hakkında bilgi sahibi olmak ve halkın örücülüğe karşı ilgisini belirlemek,

 Çeyizlerde oya ve tentene bulunup bulunmadığını ve yapılan oya ve tentenelerde seçilen konu, kullanım alanları ve teknik gibi elde edilen bilgileri belirlemek,

 Çeyizlerde Taş İşçiliği’ne, Dokumacılığa, Bakırcılığa ve Ağaç İşleri’ne ait ürünler bulunup bulunmadığını belirlemek,

 Çeyizlerde yorgan, yastık vb. ürünlerin yer alıp almadığını belirlemek,

Araştırma konusu “Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri ve Çeyiz Çevresinde Gelişen El Sanatı Ürünleri” olarak seçilmiştir. Akçakale ilçesinde düğün

(11)

adetleri ve çeyiz kültürü hakkında daha önce bir araştırma ve bir yayın yapılmamış olması çalışmanın önemini artırmıştır.

Bu çalışma Şanlıurfa İli’ne bağlı Akçakale ilçesinin düğün ve çeyiz kültürünü tanıtmak ve yazılı kaynaklarda Akçakale hakkında bilimsel bir kaynak olması açısından önemlidir. Toplumumuzun yaşayışını, zevkini, ihtiyaçlarını, geleneklerini ve becerilerini taşıyan paha biçilmez değerler olarak bizlere miras kalan, milli kültürümüzün önemli belgeleri arasında yer alan el sanatı ürünlerimizin tanıtılması ve yaşatılması, yeni uygulamalara örnek teşkil etmesi açısından da önemlidir.

1.2. Araştırmanın Sınırları

Bu araştırma Şanlıurfa İli, Akçakale İlçe merkezindeki düğün adetleri ve çeyizlerde bulunan el sanatı ürünler ile sınırlandırılmıştır. İlçede yapılan saha çalışmalarında, 45 evden 116 adet örnek gözleme dayalı tarama metodu ile derlenmiştir. Ancak örnekler birbirinin benzeri olması açısından 40 adet ile sınırlandırılmıştır. Araştırma yöredeki çeyizlerde yoğunlukla görülen işlemecilik ve örücülük örnekleri ile sınırlandırılmıştır. Örücülük örnekleri ise ince ve kalın örgüler başlıkları altında incelenmiştir. Yöredeki çeyiz kültürünü ve düğün adetlerini belirlemekte yardımcısı olması açısından anket yöntemi kullanılmıştır.

Yörede belgelenen el sanatı ürünlerinin 20. ve 21. yüzyıllara ait oldukları belirlenmiştir. Kaynak kişilerden ve yazılı kaynaklardan elde edilen bilgilere bağlı kalınarak yüzyıl tespiti yapılmaya çalışılmıştır.

1.3. Araştırmanın Yöntemi

Araştırmada gözleme dayalı tarama ve anket metodu kullanılmıştır. Gözlemlerden elde edilen bilgilere gözlem fişleri yoluyla ulaşılmıştır.

Araştırmada Akçakale yöresinin düğün adetlerini, çeyiz geleneğini ve çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerinin özelliklerini belirlemek amacı ile anket yöntemi kullanılmıştır. Çeyizlerde bulunan el sanatı ürünlerinin özelliklerini tespit etmek için ise gözlem fişleri hazırlanmıştır. Gözlem fişlerinde incelenen el sanatı ürünlerin özellikleri dikkate alınarak gerekli düzenlemeler yapılmıştır. Hazırlanan gözlem fişlerinin Akçakale’de bulunan el sanatı ürünlere uygulanması sonucu

(12)

bilgilere ulaşılmış, ilgili başlıkların altına veya karşısına gerekli bilgiler kaydedilmiştir.

Gözlem fişleri, araştırmanın katalog bölümünde yer almıştır. Katalogda gözlem fişlerinin arkasına, her bir ürüne ait genel ve detay görünümlerini veren fotoğrafları yerleştirilmiştir.

Bilgiler, gözlem fişi örneğindeki başlık sıralamalarına göre yazılarak kaydedilmiştir. Örnek No : Fotoğraf No : Ürün Sahibi : Ürünün Adresi : Geliş Biçimi : Ürünün Yeri : İnceleme Tarihi : Tarihlendirme : Yapan Kişi : Onarım Durumu : Bugünkü Durumu : Türü :

Boyutları: En: Boy: Çapı: Kullanılan Malzemeler:

Zeminde kullanılan malzeme: İşlemede kullanılan malzeme:

Kenar temizlemede kullanılan malzeme: Kullanılan Renkler:

Zeminde kullanılan renk: İşlemede kullanılan renk:

Kenar temizlemede kullanılan renk: Uygulanılan Teknik:

İşlemede kullanılan teknik:

Kenar temizlemede kullanılan teknik: Seçilen Konular:

(13)

Bitkisel Bezeme: Figürlü Bezeme: Geometrik Bezeme: Nesneli Bezeme: Yazılı Bezeme: Biçimlendirme: Kompozisyon:

Araştırma kapsamındaki 40 adet örnek içerisinden 14 adet işlemeli ürünün türleri tespit edilmiş ve tespitler sonucu Türler, “örtücü veya kaplayıcı nitelikte nesneler üzerinde bulunan işlemeler” olarak iki ana gruba, bu iki ana grup da kendi içinde “canlı ve cansız varlıklar üzerinde bulunan işlemeler” alt başlıkları altında incelenmiştir. Gözlem fişlerinde genel ve detay fotoğraflarının numaraları yer almaktadır.

Örtücü nitelikte nesneler üzerinde bulunan işlemelerden canlı varlıklar üzerinde bulunan tür görülmemekte, cansız varlıklar üzerinde bulunan türler ise; masa örtüsü, yatak çarşafı, askı örtüsü, seccade, peçete, raf örtüsü,

Kaplayıcı nitelikte nesneler üzerinde bulunan işlemelerden canlı varlıklar üzerinde bulunan tür görülmemekte; cansız varlıklar üzerinde bulunan türler ise; yastık başlığı, yastık kılıfı olarak sıralanmıştır.

Türk el sanatlarının ince ve kalın örgülerden oluşan zengin bir örgü işleri repertuarı vardır. Örgü işleri iğne, tığ, firkete, mekik vb. aracılığıyla ipek, pamuklu iplik, pul ile boncuk kullanarak yapılan tentene yanı sıra araç kullanmadan yapılan bağ işi ve oya çeşitlemelerinden oluşan ince örgüler ve yün iplik kullanılarak tığ ve şişle yapılan kalın örgüler olarak iki ana başlık altında kümelenebilir (Barışta, 1998: s:118).

İnce örgüler başlığı altında incelenen el sanatı ürünleri; başörtüsü, havlu, peçete, tepsi örtüsü, uç tentenesi, yastık başlığı ve yorgan kapağı, kalın örgüler başlığı altında incelenen el sanatı ürünleri; patik ve gaz lambası örtüsü olarak sıralanmıştır.

Katalog bölümü oluşturulurken öncelikle işlemecilik örnekleri daha sonra ince örgü örnekleri ve en sona ise kalın örgü örnekleri yerleştirilmiştir. Her bir örnek

(14)

grubu kendi içerisinde tür isimlerinin baş harflerindeki alfabetik sıralamaya göre yerleştirilmiştir.

Eserlerin ölçüleri mezura ile ölçülerek belirlenmiş ve ölçümler cm. olarak kaydedilmiştir. Boyutları için seçilen başlıklar en, boy ve çapı olarak belirlenmiştir.

Ürünlerdeki gereçler zemin, işleme ve kenar temizleme olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Ürünlerde uygulanan teknikler, işleme ve kenar temizleme olmak üzere iki başlık altında incelenmiştir.

Ürünlerde kullanılan renkler zemin, işleme ve kenar temizleme olmak üzere üç başlık altında incelenmiştir. Ürünlerde seçilen konu başlığında türlerin ana motifi ele alınmıştır. Bitkisel bezeme, nesneli bezeme, figürlü bezeme, yazılı bezeme ve geometrik bezeme olmak üzere beş başlık altında ele alınmıştır.

Ürünlerde görülen kompozisyon özellikleri kalıp cümleler ile ifade edilmiştir. Bu cümleler “Bir motiften oluşan kompozisyon”a sahip ürünler ve “birden fazla motifin yinelenmesi ile oluşturulan kompozisyonlar” kalıp cümleleri ile ifade edilmiştir.

Ürünlerin motiflerinin biçimlendirilmesinde kullanılan kalıp cümleler, bezeme motiflerinin “somut ve soyut” olma özelliklerine bağlı olarak yapılmıştır. Gözlem fişlerinin sonunda, kaynak kişi künyesi bulunmaktadır. Ürünlere ait özellikler hakkında bilgi veren kaynak kişilerin adı, soyadı, doğum yeri ve yılı, öğrenim durumu, mesleği ve ürün ile ilgili elde edilen notlar bulunmaktadır.

Ürünlere ait gözlem fişlerinin değerlendirmesi üçüncü bölümde yapılmıştır. Araştırmanın amacı yörenin düğün adetleri ve çeyiz kültürü özelliklerinin belirlenmesidir. Bu nedenle belirlenen alt amaçlara ulaşmak için anket yöntemi kullanılmış, ankette yer alan sorular ve bu soruların hazırlanma amaçları belirtilmiştir.

Bilimsel bir yöntem olan anket yoluyla düğün ve çeyiz kültürü hakkında bilgi elde etmek için anket soruları hazırlanmıştır. Hazırlanan 46 anket sorusu Akçakale ilçesinde yaşayan sadece evli bayanlardan oluşan 20-40, 40-60, 60-+ yaş gruplandırmalarına sahip 90 kişi üzerinde uygulanmıştır. Ankete verilen cevapların yüzde oranları belirlenerek tablo halinde değerlendirmesi yapılmıştır.

(15)

Hazırlanan ankette yöreye ait düğün kültürü hakkında bilgi elde etmek amacıyla düğün adetleri başlığı altında 11 adet soru hazırlanmıştır. Bu sorulara ulaştıran amaçlar şu şekilde sıralanmıştır:

Yöredeki evlenme şeklini ortaya çıkarmak için, “Evliliğinizi nasıl gerçekleştirdiniz?” Güneydoğu’da yoğunlukla görülen akraba evliliğinin görülüp görülmediğini tespit etmek için, “Aileniz eş seçiminizde akraba önceliğini göz önünde bulundurdu mu?” evliliklerin küçük yaşta yapılıp yapılmadığını belirlemek için ise, “Evlililiğinizi kaç yaşınızda gerçekleştirdiniz?” soruları hazırlanmıştır.

Başlık parası âdetinin devam edip etmediğini tespit etmek için, “Evliliğinizde başlık parası âdeti uygulandı mı?” düğün alışverişlerinde uygulanan Kesim Kâğıdı âdetinin devam edip etmediğini tespit etmek için “Yapılan evliliklerde Kesim Kağıdı adeti uygulanıyor mu?” geçmişte uygulanan Sakal Öpümü âdetinin günümüzde de hala uygulanıp uygulanmadığını ortaya çıkarmak için ise, “Yörenizde yapılan evliliklerde Sakal Öpümü âdeti uygulanıyor mu?” soruları hazırlanmıştır.

Düğün töreninin nasıl yapıldığını belirlemek için, “Düğününüz nasıl yapıldı?” eski bir adet olan Asbab gecesi geleneğinin devam edip etmediğini belirlemek için, “Kına gecesi erkekler için bir eğlence düzenlenir mi?” Akçakale’de eski bir gelenek olan Süpha yemeği (Düğün Yemeği)’nin günümüzde de yapılıp yapılmadığını belirlemek için ise “Düğünlerinizde Süpha yemeği (Düğün yemeği) hala yapılıyor mu?” soruları hazırlanmıştır.

Düğün sonrası adetlerden olan duvak günü âdetinin günümüzde devam edip etmediğini tespit etmek için, “Düğününüz sonrasında size duvak günü yapıldı mı?” eski bir gelenek olan gelin hamamı uygulamasının devam edip etmediğini belirlemek için ise “Yörenizde yapılan evliliklerde düğün sonrasında Gelin Hamamına gidilir mi?” soruları hazırlanarak düğün adetleri ile ilgili hedeflenen amaçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.

Hazırlanan ankette yöreye ait çeyiz kültürü hakkında bilgi elde etmek amacıyla çeyiz başlığı altında 11 adet soru hazırlanmıştır. Bu sorulara ulaştıran amaçlar şu şekilde sıralanmıştır:

Yöre halkının çeyize ve çeyizde bulunan el sanatlarına karşı ilgisini ve bu konudaki düşüncelerini belirlemek için, “Çeyize ve çeyiz geleneği çerçevesinde gelişen el sanatlarına gereken önemi veriyor musunuz? Çeyizlerde bulunan el

(16)

sanatlarından aşağıdakilerden hangisi daha çok tercih edilmektedir? Çeyiz sizin için neyin simgesidir? Kızınızın çeyizini ne zaman hazırlamaya başladınız? Çeyizinizde özeni en çok hangi türe gösterirsiniz?” soruları hazırlanmıştır.

Geçmişten bu güne çeyize verilen değeri ortaya çıkarmak için, “Her bir kızınıza ayrı ayrı çeyiz hazırladınız mı? Annenizin, sizin ve kızınızın çeyizleri arasında ne gibi fark söz konusu olabilir?” çeyiz konusunda kız çocuk ve erkek çocuk arasındaki farkı ortaya çıkarmak için, “Erkek çocuğunuz için çeyiz hazırladınız mı?” soruları hazırlanmıştır.

Birçok yörede kız tarafının ve erkek tarafının yapması gereken bazı görevler olduğu gibi, Akçakale’de erkek tarafına düşen görevleri belirlemek için, “Erkek tarafınca döşenen oda ya da odalar hangileridir?” ailenin çeyiz hazırlamasında, evlenme şeklinin belirleyici olup olmadığını anlamak için, “Genç kızın evlenme şekli çeyiz verilme şeklini de etkilemekte midir?” başlık parasının çeyizde kullanılıp kullanılmadığını ortaya çıkarmak için ise, “Evlenirken alınan başlık parası çeyizinizde kullanıldı mı?” soruları hazırlanarak çeyiz ile ilgili hedeflenen amaçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.

Hazırlanan ankette yörede çeyizlerde bulunan işlemeli ürünler hakkında bilgi elde etmek amacıyla çeyiz başlığı altında 9 adet soru hazırlanmıştır. Bu sorulara ulaştıran amaçlar şu şekilde sıralanmıştır:

İşlemeciliğe verilen önemi ve işlemeli ürünlerin çeyizlerde bulunup bulunmadığını ortaya çıkarmak için, “Çeyizlerinizde işlemeli ürünler yer almakta mıdır?” sorusu hazırlanmıştır.

İşlemeciliğin hangi türler üzerinde yoğunlaştığını, işlemelerde kullanılan iğne tekniklerini, kumaşları ve iplik türlerini belirlemek için, “Çeyizlerinizde yer alan işlemeler daha çok hangi türler üzerinde yoğunlaşmıştır? Çeyizlerinizde bulunan işlemelerde daha çok hangi iğne tekniği uygulanmaktadır? Çeyizlerinizde işleme malzemesi olarak en çok tercih edilen kumaş türü hangisidir? Çeyizlerinizde işleme malzemesi olarak en çok tercih edilen iplik türü hangisidir?” soruları hazırlanmıştır.

İşlemelerde tercih edilen konu, renklendirmeler ve süsleyici gereçleri ortaya çıkarmak için, “Çeyizlerinizdeki işlemeli türlerde en çok hangi konuyu tercih etmektesiniz? Çeyizlerinizdeki işlemeli türlerde süsleyici gereçleri tercih

(17)

edermisiniz? Çeyizlerinizdeki işlemeli türlerde en çok hangi renklendirmeler ağırlıktadır?” soruları hazırlanmıştır.

Yöre halkının çeyizdeki işlemeli ürünleri nasıl elde ettiğini belirlemek için, “Çeyizlerinizdeki işlemeli ürünleri nasıl elde edersiniz?” soruları hazırlanarak işlemecilik ile ilgili hedeflenen amaçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.

Hazırlanan ankette yörede çeyizlerde bulunan örücülük ile ilgili ürünler hakkında bilgi elde etmek amacıyla örücülük başlığı altında 9 adet soru hazırlanmıştır. Bu sorulara ulaştıran amaçlar şu şekilde sıralanmıştır:

Yöredeki çeyizlerde bulunan örgü işleri hakkında bilgi sahibi olmak ve halkın örücülüğe karşı ilgisini ölçmek için, “Çeyizlerinizde örgü işleri yer almakta mıdır? Çeyizlerinizde yer alan örgü işlerinden en çok hangi grup ağırlıktadır? Çeyizlerinizdeki örgü işlerinizde yer alan motiflerin adları ve anlamları var mıdır? Çeyizlerinizde yer alan örgü işlerinizin yapımında daha çok hangi aracı kullanırsınız?” soruları hazırlanmıştır.

Çeyizlerde oya ve tentene bulunup bulunmadığını ve yapılan oya ve tentenelerde seçilen konu, kullanım alanları ve teknik gibi bilgileri elde etmek için, Çeyizinizde oya- tentene yer almakta mıdır? Çeyizinizde yer alan tentene örneklerini daha çok hangi kullanım alanları için yapmaktasınız? Çeyizinizde daha çok hangi oya tekniği yer almaktadır? Çeyizinizde yer alan oya ve tentenelerde en çok hangi konuyu tercih etmektesiniz? Çeyizinizde yer alan oya ve tentenelerinizde yer alan motiflerin adları ve anlamları var mıdır?” soruları hazırlanarak örücülük ile ilgili hedeflenen amaçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.

Hazırlanan ankette yörede çeyizlerde bulunan taş işçiliği, dokumacılık, bakırcılık, yorgancılık ve taş işçiliği ile ilgili ürünler hakkında bilgi elde etmek amacıyla 6 adet soru hazırlanmıştır. Bu sorulara ulaştıran amaçlar şu şekilde sıralanmıştır:

Çeyizlerde Taş İşçiliği’ne ait ürünler bulunup bulunmadığını belirlemek için, “Çeyizinizde taş işçiliğine dair ürünler yer almakta mıdır?”, Çeyizlerde Dokumacılığa ait ürünler bulunup bulunmadığını belirlemek için, “Çeyizinizde el dokuma ürünler (halı-kilim-heybe vs…) yer almakta mıdır?” Çeyizlerde Bakırcılığa ait ürünler bulunup bulunmadığını belirlemek için ise, “Çeyizinizde bakır eşyalar yer almakta mıdır?” soruları hazırlanmıştır.

(18)

Çeyizlerde yorgan, yastık vb. ürünlerin yer alıp almadığını belirlemek için, “Çeyizinizde yün yorganlar yer almakta mıdır? Çeyizinizde yorganın yanı sıra yastık, döşek (yatak) gibi ürünler de yer almakta mıdır?”, Çeyizlerde Ağaç İşleri’ne ait ürünler bulunup bulunmadığını belirlemek için ise, Çeyizinizde ağaç ürünlerine dair (tahta kaşık…) ürünler yer almakta mıdır?” soruları hazırlanarak hedeflenen amaçlara ulaşılmaya çalışılmıştır.

1.4. Düğün İle İlgili Bilgiler

Evlilik insan hayatının önemli geçiş dönemlerinden ve toplum hayatında kültürel öğelerin en yoğun yaşandığı sosyal hayat alanlarından birisini teşkil etmektedir. Bu bakımdan evliliğin temel eksenini oluşturan aile ve aile kurmayla ilgili ritüellerin insanlık tarihinin ilk dönemlerinden itibaren var olageldiğini görüyoruz.

Düğün kelimesi, bağlama, bağlanma anlamına düğüm düğme kelimelerini türeten dağ- fiil kökünden gelmektedir. Divanı-ı Lügati’t Türk’te tuğ- şeklinde geçer. Aynı şekilde bugün gelinle güveyin ana babaları ve yakın akrabalarını içine alan dünür tabiri de Kaşgarlı’nın Lügatinde tüngür olarak geçmektedir. Dedem Korkud’un Kitabı’nda evlenmeyle ilgili törenlerin hepsi kiçi düğün (küçük düğün) ve ulu düğün diye iki bölümde ifade ediliyor. Bunlardan birinci bölüm söz kesimi ve nişan, ikinci bölüm ise kına, gelin göçürme ve gerdek bölümlerini içine almaktadır. Destanlarda düğün sözü, aynı zamanda çalgılı, oyunlu toplantılar anlamına da gelmekte, bunun için çoğunlukla toy-düğün tabiri kullanılmaktadır. Kelime bugün için gelin hamamı, kına, gelin alma, gerdek ve gerdek ertesi bölümlerini kapsayan bir anlam kazanmış olup, üç gün-bir hafta arası bir süreyi içine almaktadır (Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, 1977: s:391). Türkler arasında düğün, Türkler İslam dinini kabul ettikten sonra korudukları eski düğün adetlerini özellikle taşrada olmak üzere bugün de sürdürmektedirler. Bu da Türklerin düğüne ne kadar önem verdiklerini ortaya koymaktadır.

Düğünler, tüm dünya kültürlerinde olduğu gibi Türk kültüründe de insanların mutluluklarını ifade eden törenler arasındadır. Hangi tür yerleşim biriminde olursa

(19)

olsun, hepsinde de standart kalıplar içinde gerçekleşir. Düğünün amacı kuşkusuz, evlenen çiftleri çevreye ilan etmek, duyurmaktır. Demek ki çevre, evlilik olayında önemli bir etmendir. Yani evlilik, sadece bireysel bir olay olmayıp, çevreyi ilgilendiren ve çevrenin de devreye girdiği bir olgudur.

Türk kültüründe evlenme, ocak kurma, ocak tüttürme, ev - bark sahibi olma, yuva kurma gibi çeşitli adlandırmalarla ifade edilirken, birey sadece bir aile oluşturmanın ötesinde, soyun devamını sağlama ve toplumsal bir görevi üstlenmeyi de içeren bir sorumluluk yüklenmektedir. Bundan dolayıdır ki, evlilik yaşı geldiği halde, hala evlenmeyen gençlere pek olumlu gözle bakılmamaktadır. Diğer yandan geleneksel ev kültüründe ocağa ilişkin inanmalar, ev için, neden aile ocağı deyiminin kullanıldığını açıklamaktadır. Ateş kültünün izlerini taşıyan aile ocağı deyimi, Türk kültüründe öteden beri aileye, 'ev'e ve evliliğe kutsiyet atfedildiğini göstermektedir. Bu durum boşanmalar konusunda takınılan olumsuz tavırdan da anlaşılmaktadır. Boşanma Türklerde genellikle geçmişten bu yana hem hoş karşılanmamakta, hem de özellikle kırsal kesimde çok nadir görülmektedir.

Tarih öncesinde evlilik ilişkilerinin nasıl düzenlendiği hususu net olarak bilinmemektedir. Bilinen, bugünkü biçimiyle ailenin ve baba ailesinin ataerkillikle birlikte ortaya çıktığıdır. İnsanoğlunun evliliği konusunda başta sosyologlar ve antropologlar olmak üzere birçok sosyal bilimci görüş belirtmişlerdir. Farklı evlilik biçimleri üzerinde durmuşlardır. Bu farklılıklar, bir yandan kültürler arası çeşitliliklere işaret ederken, diğer yandan da evliliğinde diğer toplumsal kurumlar

gibi zamanla değişime uğraması anlamına gelmektedir ( Çopuroğlu, 2000: s: 165-167).

1.5. Çeyiz İle İlgili Bilgiler

Bilindiği gibi Halkbiliminin uğraş alanına giren konular, her ulusun ulusal kültürünün temel taşlarını oluştururlar. Bu nedenle tüm toplumbilimlerde olduğu gibi, halkbilimsel öğelerin kaynağı da kuşkusuz insandır, insanlar, tutum ve davranışları, yaşadıkları toplumdaki toplumsal kuralların (gelenek, görenek, töre... gibi) etkisi ve toplumun değer yargıları ile bütünleşirler. Aynı zamanda kişiler, içinde yaşadıkları toplumun sosyo-ekonomik değişim hızına göre de, toplumdan aldıkları değerlerin değişiminde etkin rol oynarlar ( Öztürk, 1983: s:165).

(20)

Türk kültürü açısından aile, temel unsurdur ve toplumu oluşturan en küçük birimdir. Bundan dolayı, ailenin kuruluş aşaması çok önemlidir. İnsan hayatında doğum, evlilik ve ölüm olmak üzere üç önemli geçiş dönemi olup, bu üç dönemin her biri çeşitli ritüel (ayin) leri bünyesinde barındırır. Doğum ve ölüm bireyin iradesi ve inisiyatifi dışında olmasına karşın evlilik bireyin bizzat katıldığı bir uygulamadır. Bunun içindir ki; insan hayatında önemli bir devre olarak kabul edilen evlilik, bütün toplumlarda görülmekte ve her safhası az veya çok önem taşımaktadır. Çeyiz de evlilik geleneğinin çok önemli bir unsuru olup kurulan ailenin maddi açıdan desteklenmesine yönelik bir uygulamadır. Bir yönüyle maddi özellik taşıyan bu gelenek etrafında oluşan inanç, adet ve pratikler çeyiz olgusuna daha geniş anlamlar yüklemiştir. Bu anlamlar incelenip değerlendirildiğinde kültür hayatımızın bu noktadan görülmesi, bölgesel farklılıkların tespit edilerek bütüne (kültür bütünlüğüne) dair kanaatler ortaya çıkacaktır (Bahşişoğlu,1998: s:1).

Çeyiz, cehiz ya da cihaz olarak da bilinir, bir kadının kocasına evlilikle getirdiği mallardır. Avrupa’da uzun bir geçmişi vardır. Tarih boyunca kadınların evlenme şansının çoğalmasında bir araç olarak görülmüş, çoğunlukla büyük ailelerin gücünü ve zenginliğini artırmada, hatta zaman zaman ülke sınırlarının ve devlet politikalarının belirlenmesinde etkili olmuştur. Geleneksel yapıdaki birçok toplumda, damadın başlık parasını ödemek işin yaptığı masraflara karşılık gelinin ailesinin bir jesti olarak görülür. Bu değiş tokuş, taşıdığı ekonomik nitelik dışında evliliğin onanması anlamına gelir ve iki aile arasındaki dostluğun sağlamlaştırılmasında etkili olur. Türkiye’de çeyiz, gelinin baba evinden koca evine götürdüğü takı, giyim ve daha çok ev eşyasından oluşan ve kadının mülkiyetinde sayılan her türlü maldan oluşur (Anonim, t.y: s:394).

Gelinin el emeği, göz nuruyla yapılmış olan ve bir sandıkta saklanan; halı, kilim, kumaş, bez, dokuma, örgü ve işleme türünden giyim, yatak odası, oda, mutfak, sofra ve hamam takımlarından oluşan çeyiz eşyasına sandık çeyizi denilir. Büyük özen ve beceri gerektiren bu tekstil ürünleri, çeyizin aslını meydana getirir (Kademoğlu, 1999: s:31).

Evlilik geleneğinin temel unsurlarından olan çeyiz, pek çok Asya ülkesinde olduğu gibi Türkiye’de de aile kurumunun oluşturulması sürecinde önemli bir yer tutmaktadır. Türkiye’de çeyiz geleneğinin çok eskilere dayandığı görülmektedir.

(21)

Türk Dil Kurumu Türkçe sözlüğüne göre çeyiz, Arapça “cihaz” kelimesinden gelmekte ve “gelin için hazırlanan türlü eşya” anlamını taşımaktadır. Ayrıca çeyiz, kız evlatlarının baba evinden beraberinde götürdüğü bir miktar eşya olarak tanımlanmaktadır. Geleneksel anlamıyla çeyiz, evlenecek kız veya ailesi tarafından el emeği, göz nuru dökülerek hazırlanan tekstil ürünlerini ifade eder (Özbağı, 2003: s:143).

Çeyizle ilgili; ağırlık götürme, arıntı atma, bedesten bozma, biçim bohça çıkarma, cehiz asma, çeyiz serme, çeyiz dizme, çehiz götürme, çehiz yazma, defter götürme, düzgüne gitmek, harç götürme, kalın götürme, keten kesme-urba kesimi yöngüş, pazarlık görme, pırtı, urba görme, yatak biçme, yün götürme şeklinde yöresel tanımlamalar da yapılmaktadır (Kaya, 2002: s:75).

Tarih öncesi çağlardan elde edinilen bilgiler arasında, çeyize dair bir bilgi bulunmamaktadır. İnsanlığın tarihine dair bilgilerin, bir kaynağı da semavi dinlerin kutsal kitaplarıdır. Kutsal kitaplar; kadına tanrıça kimliğini yakıştıran çok tanrılı dinlere inanılan toplumlarda, tek ve mücerret tanrıya inanan, doğayı, insanı, aileyi ve hayatın diğer bütün unsurlarını, ilahi mesajın ışığında algılayan insanların da bulunduğunu bildirmektedir (Kademoğlu, 1999: s:373).

Bu betimlemeler; çeyizin sanatkârı olan kadının, doğasında saklı, yeteneklerinin, Paleolitik Çağ’da keşfedilmiş ve sembolleşmiş olduğunu göstermektedir. “Çeyiz kavramı ne zaman başlamış” ve “ilk çeyiz ne zaman yapılmış” bu bilgileri ise, insanın düşünsel, kültürel ve toplumsal gelişim süreci içinde aramak gerekmektedir. Neolitik Çağ’da ve Tunç Çağı’nda var olduğunu bilinen ailenin özel eşyalarının bulunması ve bu eşyalardan bir kısmını, aileye, kadının getirmiş olması akla uygun gelmektedir. Çatalhöyük’te bir mezarda bulunan gümüş altın karışımı bir kirman, çeyizin baş eşyası olan dokumaların Tunç Çağı’nda yapıldığını göstermektedir. Kirman, aşı boyası, öğütme taşı, boncuk kolye, saç örgüleri ve baş bağı; bütün bunları üretecek düzeyde, teknik ve estetik kültür birikimine sahip, Neolitik Çağ ve Tunç Çağı toplumlarında, ilkel bir çeyiz kültürünün de var olduğu söylenebilmektedir (Kademoğlu, 1999: s:374).

Hun Türkleri, otağ veya yurtlarda ya da birbirine bağlanmış tekerlekli çadır evlerde otururlardı. Bu evlere gelin giden kızlar, çeyizlerinde getirdikleri işlemeli kılıflar içinde minder ve yastıklar, halılar, kilimler ve nakışlı keçelerle çadır evlerin

(22)

içini süsleyip, döşerlerdi. Hun kızlarının çeyizi yün, keçe ve deriden kaftan, giysi, çizme, börk, torba, sarkıntılı kemer ve eşyalardan meydana gelirdi. Hun Türklerinde at en kıymetli hediye sayılır, evlenecek erkek, kız tarafına “kalın” (çeyiz) olarak, at veya davar süsleri verirdi. Bu bakımdan, kız çeyizinde heybe, eyer ve koşum getirilmiş olacağını düşünmek pek aykırı olmaz. Hunlarda aracılarla, zemin hazırlanır ve ondan sonra da, onbinlerce at ve sığır kalın olarak gönderilirdi. Bilge Kağan kızını, Türgeş Kağan’a veriyor ve buna karşılık olarak büyük törün alıyordu (Kademoğlu,1999:s:53).

Türk töresine göre, kız, evlenirken koşantı (çeyiz) getirirdi. Ancak, koşantı, evlilikte kalın kadar önemli sayılmazdı. Oğuz kızlarının koşantılarında neler bulunduğuna dair kesin bilgiler yer almamaktadır. Ancak, yurt denilen çadırlarda yaşayan Oğuzlarda, kız çeyizin de göçer hayatına uygun yün, dokuma ve deriden mamul elbise ve eşyalar olması gerekmektedir. Destanlardan edinilen bilgilere göre; Oğuzlarda, elbiseye ton (don), gömleğe kömlek veya könlek denilir, erkek keçi derisinden kürk ve külah giydikleri bilinmektedir (Kademoğlu,1999:s:56).

Osmanlı toplumunda, Türklerin, en ileri oldukları bir kültür sahası da çeyizin aslını meydana getiren, dokuma ve kadın el sanatlarıdır. Bu sahada, Türk zevki, Türk üslup ve motifleri hâkimdir. Bununla beraber, Osmanlı milletlerinin sanat ve kültürleri arasında, altı yüzyıl süren iletişim ve alışverişten, kadın el sanatları ve dolayısıyla çeyiz kültürü de etkilenmiştir. Çeyiz kadınların işi olduğu için, çeyiz örneklerinin, görülmesi, el değiştirmesi, birbirinden örnek alınması, kadınlar arasındaki sosyal ilişkilerin tabii bir sonucu olmasını gerektirmiştir. Osmanlı çeyizlerinin, olağanüstü renk, motif ve üslup çeşitliliği, Osmanlı kadınları arasındaki üslup ve örnek alışverişi ile beslenmiştir (Kademoğlu, 1999: s:67).

1.6. El Sanatlarının Tanımı ve Sınıflandırılması

El sanatı; belirli ham maddeleri el becerisi ve basit el araçları yardımıyla, işlenmiş ve yarı işlenmiş ürünler elde etmek olarak tanımlanabilir ( Onuk, Akpınarlı, 2002: s:32 ).

El sanatları; plastik sanatların dışında araç, gereç ve teknik yönden genellikle geleneksel yolları tercih eden ve bir toplumun geleneksel kültürünü yansıtan ürünlerdir ( Barışta, 1982: s: 61 ).

(23)

El sanatı türlerinin sınıflanmasında, ortak özelliklerin en belirgini, ürünün aslını oluşturan ham maddedir. Bu nedenle, buradaki sınıflamada el sanatlarının yapıldıkları ham maddeler esas alınmıştır.

Hammaddeye göre yapılan sınıflandırma şöyledir: 1. Hammaddesi lif olanlar

2. Hammaddesi taş olanlar 3. Hammaddesi ağaç olanlar 4. Hammaddesi toprak olanlar 5. Hammaddesi maden olanlar 6. Hammaddesi deri olanlar

7. Hammaddesi ince dallar, saplar ve şeritleri olanlar El sanatları kullanım alanı yönünden de sınıflandırılmaktadır.

1. Günlük kullanım eşyaları

2. Ev dekorasyonunda kullanılan eşyalar 3. Süslemede kullanılan eşyalar

4. Kitap ve ciltler

Uygulanan teknik yönünden yapılan sınıflandırma ise şöyledir: 1. Dokumacılık 2. Örücülük 3. İşlemecilik 4. Oymacılık, Kakmacılık 5. Çömlekçilik 6. Dericilik

7. Yazım Sanatları ( hat ) (Onuk, Akpınarlı, 2002: s:32-33) 1.7. Şanlıurfa ili ve Akçakale İlçesi Hakkında Genel Bilgi

Urfa bölgesi 36-38 enlem ve 38-40 boylam dereceleri arasında yer almış olup; kuzey, batı ve güneyinde Fırat, doğusunda ise yine Fırat’ın kollarından olan Habur ırmağı ile sınırlandırılmıştır. Doğusunda Mardin, batısında Gaziantep, kuzeybatısında Adıyaman ve kuzeyinde de Diyarbakır ile çevrilmiştir. Güneyinde ise 1921’deki Ankara Antlaşması ile çizilen 223 km’lik Suriye sınırı bulunmaktadır.

(24)

Bölge eski çağlardan beri doğu ile batının buluşma noktalarının en hareketlisi ve en önemlisi olmuştur. Doğu ile batı dünyasını kültür ve ticaret bakımından birbirine bağlayan eski ve önemli yollar sisteminin bir düğüm noktası oluşu, bütün bu bölgede çok eskiden beri parlak bir medeniyet seviyesine ulaşmış kentlerin kurulmasını hazırlamıştır.

Akçakale Şanlıurfa İli’ne bağlı bir ilçedir. 1 bucağı (Şehitnusretbey) ve 125 köyü vardır. İlin güneyinde; batıdan Suruç, doğudan Ceylanpınar ve Viranşehir, kuzeyden Merkez ilçeleri, güneyden Suriye topraklarıyla çevrelenir. İlçe topraklarının büyük bölümü, Harran Ovası’nın güney kesimiyle kaplıdır. Harran’ı Viranşehir Ovası’ndan ayıran Tektek Dağları’nın ilçe topraklarındaki en yüksek noktası 600 m dolayındadır. Doğuda uzanan kuzey-güney doğrultulu Nemrut Dağları da hemen hemen aynı yükseltidedir. Colap, Cudi, Urça dereleri, ilçe topraklarını sulayan başlıca sulardır. Kışlar sert ve soğuk, yazlar sıcak ve kurak geçer. Yağış çok ender düşer. Ekonomi tarım (buğday, arpa, mercimek, saf pamuk, pamuk, susam, antepfıstığı), hayvancılık (koyun, kıl keçisi), sınır ticareti ve demiryolu taşımacılığına dayanır.

Türkiye-Suriye sınırında, Gaziantep-Nusaybin Demiryolu üzerinde, düz bir alanda kurulu olan ilçe merkezi, il merkezine 53 km uzaklıktadır (KB,1997:s:19).

1.8. Şanlıurfa İli Akçakale İlçesi Düğün Adetleri

Şanlıurfa’da eski bir adet olan eşlerin birbirlerini görmeden, görücü usulü ile evlenmeleri eskisi kadar yaygın olmamakla birlikte, bugün karşılaşılması muhtemel bir evlenme şeklidir (C. Kürkçüoğlu vd., 2002: s:283). Yörede görücü usulünün yanı sıra “değişik“ denen uygulamada evlenme adetleri arasında sayılır. “ Değişik “ evlenme çağındaki iki erkeğin kız kardeşlerini birbirleri ile değiştirmesidir (Maraş, 1997: s:100). “Değişik” in yörede kullanılan bir diğer ismi ise “Berdel”dir ( Yücel, 2006: s:12).

Akçakale’de yapılan evliliklerde akraba evliliğinin yoğunlukla görüldüğü dikkati çekmektedir. Gelinlik çağına gelmiş bir genç kızı akrabaları dışında birisi istediğinde, amcasının oğlu kızı istiyorsa buna karşı çıkabilir. Karşı çıktığı takdirde kız amcasının oğluna verilmek zorundadır, kızın verilmeme durumunda ailelerin arası bozulur. Aynı durum diğer akrabalar için de geçerlidir.

(25)

Evlenmede akrabalar tercih edilir. Evlilik akrabalar arasında içtimai bağların kuvvetlenmesini ve devamlılığının temininde büyük rol oynar. Bu yörede evlenme yaşı kızlar için genellikle 14-20, erkekler için ise 17-30 yaşları arasındadır. Kızlar erken evlendirilmekte, 15’ini bulanlar için “ya eve, ya yere “ deyimi kullanılmaktadır (S. Kürkçüoğlu ve Akbıyık, 1990: s:111).

 Kız İsteme ve Söz Töreni

Evlenme çağına gelen erkeğin anne ve babası veya yakınları oğullarına kız aramaya başlarlar. Gözüne hoş görünen bir kız olursa ilk önce kızın yakın komşularından soruşturmaya başlarlar (Ergin, 2007a: s:23-24).

Yörede görücü usulünün yaygın olmasından kaynaklı gelin olacak kızı öncelikle damadın annesi beğenir, hoşuna giderse oğluna söyler. İki ailede bu evlilik için olumlu düşünüyorsa kız istenir ve kızın istenmesiyle söz kesilmiş olur.

Söz kesiminden sonra kız ailesi bir araya toplanır, özellikle kızın babası bu arada kendi kardeşlerinin amcalarının ve dayılarının fikirlerini alır. Aile kendi aralarında hem fikir olup isteklerini ona göre belirleyip kesim kâğıdı hazırlarlar. Kesim kâğıdı; kız tarafının erkek tarafına vermek için hazırladığı, içerisinde düğün için alınacak eşyaların bulunduğu listedir. Eğer baba kızını bu aileye vermek istemiyorsa ( fikrinden caymışsa ), çok yüklü bir kesim kâğıdı hazırlar. Açıktan vermek istemiyorum diyemez. Vermek istiyorsa da ailenin ekonomik durumuna göre bir liste hazırlar.

Gelen kesim kâğıdı ile birlikte damat ailesinden hatırı sayılan kişiler ve damadın önde gelen yakın tecrübeli bayanları toplanıp tekrar kız evine giderler. Bu gidişteki asıl amaç kesim kâğıdında pazarlık yapmak ve kızın babasına kızını verdiği için teşekkür etmektir (Çelik, 2009: s:49).

Akçakale yöresinde yapılan evliliklerde başlık parası uygulaması hala varlığını sürdürmektedir. Ailenin maddi durumuna göre başlık parası azalıp artmaktadır.

Başlık parası kız tarafının tamamen insiyatifine kalmıştır. Hiçbir ölçüsü, kuralı ve dayanağı yoktur. Evlenecek kıza verilecek olan mehir’in dejenere olmuş şeklidir (Ergin, 2007a: s:26).

(26)

 Nişan Töreni

Nişan töreni Akçakale yöresinde kız evinde yapılır. Nişan duyurusu damat adayının görevidir. Nişan öncesi nişan alışverişi yapılır. Nişanda giymek üzere gelin adayına özel elbise diktirilir, ya da hazır elbise alınır. Nişan süresi üç ile altı ay kimi zamanda iki yıla kadar sürebilmekteydi bunun sebebi ise küçük yaşta evlenecek çiftlerin buluğ çağına erişmesinin beklentisidir (Çelik, 2009: s:52).

Söz kesme ile düğün arası yakın olduğu durumlarda nişan töreni hiç yapılmamaktadır. Nişan bohçası hazırlamak yörede yaygın olan adetlerden bir tanesidir. Gelin kızın ihtiyacı olan her şey bu bohçada bulunur. Erkek tarafı nişan bohçasını hazırlayıp kız tarafına gönderir.

 Asbap Gecesi-Kına Gecesi

“ Erkek düğününden önce, kadınların kendi aralarında kına gecesi yaptıkları akşam, damadın yakın arkadaşları ve genç akrabalarının gece bir araya gelerek müzik eşliğinde eğlenip vakit geçirmelerine yörede “Asbab Gecesi” denir. Asbab gecesine yaşlı erkekler katılmazlar. Gece yarısına doğru oğlanevi tarafından kadın, erkek ve çocuklardan oluşan bir grup kına yakılmakta olan kız tarafına toplu halde canlı müzik yaparak giderler. Asbab gecesinde geleneklere göre çiğköfte, tike kebabı, kadayıf ve çeşitli çerezler, salatalar ikram edilir (Ergin, 2007b: s: 34).

Asbab Gecesinin yapıldığı akşam, hanımların geline kına yakmak için toplanmalarına kına gecesi denir. Kına ve Asbab gecesi aynı gün aynı saatte başlar ve aynı saatlerde biter. Her ikisi de bekârlığın son geceleridir (C. Kürkçüoğlu ve Güler, 2010: s:90).

 Düğün Töreni

Düğünün tarafların tespit ettiği bir günde yapılmasına karar verilir. Düğün Cuma günü öğleden sonra davul zurna eşliğinde başlar. Bu yörede evlenme düğünü denince akla iki düğün gelir; Avrat düğünü ve erkek düğünü. Avrat düğünü, kız evinin hanımları ile oğlan tarafının hanımları arasında yapılır. Erkek düğünü ise sadece oğlan tarafının akraba ve tanıdıkları arasında yapılır. Kız tarafından bir erkeğin yapılacak düğüne katılması ayıp sayılır.

(27)

Avrat düğününün yapıldığı gün düğün evinde hiçbir erkek bulundurulmaz. Sadece düğün evinin kapısında bir erkek bekletilir. Bu erkek düğün başladıktan sonra dışarıdan gelen erkeklerin içeri girmesini engellemek için orda bekletilir. Daha sonra çalgılar eşliğinde kadınlar eğlenir ve gelin kız oynatılır (Ergin, 2007a: s:44).

Erkek düğünü sadece erkek tarafından gelen misafirlerle birlikte yapılır ve yemekler yenilir eğlenilir. Asbab gecesi ve kına gecesi yapıldıktan sonra kınası yakılan gelin baba evinden çıkarılır. Gelin damat evine getirildiği günün sabahı, gelin evinden başka bir yerde geniş ve büyük avlulu bir evde Süpha yemeği merasimi düzenlenir. Süpha yemekleri üzlemeli pilav, kuzu içi, kaburga, zerde yemeklerin tümüne verilen genel isimdir. Düğün evine gelen konuklara Süpha yemeği ikram edilir ve akşamına düğün sona erer (Ergin, 2007a: s:63).

1.9. Konu ile İlgili Yapılan Araştırmalar ve Yayınlar

Bu araştırma kapsamında Akçakale İlçesi’nde çeyizlerde bulunan el sanatları ve düğün kültürü belirlenmeye çalışılmıştır. El sanatlarını çeşitli yönleriyle inceleyip ortaya koyan araştırmaların olduğu ancak çeyiz konusunda kapsamlı bir çalışmanın bulunmadığı görülmüştür. Doğrudan doğruya araştırma konusu ile ilgili literatür olmadığından el sanatları ve çeyiz üzerine yapılan ve araştırmanın bulgularının değerlendirilmesinde yararlanılan eserlerden bazıları tarih sırasına göre özetlenmiştir.

ÖZTÜRK (1983) “Evlilikte Çeyiz Hazırlamanın ve Çeyiz Çevresinde Oluşan Toplumsal Kuralların Tekstil El Sanatlarının Yaşamasında Etkisi” adlı makalesinde evlilik, toplumsal kurallar, tekstil el sanatlarına ilişkin bilgiler, çeyiz, çeyiz-başlık ilişkisi, çeyizin sergilenmesi, çeyiz senetleri, çeyizin toplanması ile ilgili bilgiler ayrıntılı bir biçimde ele alınarak açıklamaktadır.

KADEMOĞLU (1999)’nun “Çeyiz Sandığı” isimli eserinde çeyiz kültürünün kaynakları, Türk çeyizi, Anadolu çeyizleri, çeyizin bireysel, toplumsal, ekonomik, sanatsal boyutu, çeyiz sergisi, Anadolu düğünleri ile bazı çeyiz ve hediye adetleri, tarih ve dünyada çeyiz hakkında geniş bilgilere yer vermektedir.

(28)

ERGİN (2009) ‘in “Şanlıurfa Halk Kültürü Seçmeler-Derlemeler” isimli eserinde Şanlıurfa halk kültürü hakkında, gelenek görenek, adetler ve düğün kültürü hakkında geniş bilgi yer almaktadır.

ÇELİK (2009) ‘in “Şanlıurfa Kültüründe Düğün ve Evlilikler” adlı kitabında Şanlıurfa’da düğün ve evlilik kültürü hakkında bilgilere yer vermek.

ARLI (1987) ’in “Kullandıkları Hammaddeye Göre El Sanatlarının Sınıflandırılması (Örnekler-Öneriler)” adlı bildirisinde el sanatlarının tanımına ve sınıflandırılmasına geniş yer verilmiştir. Kullanıldıkları hammaddeye göre el sanatları sınıflandırılmıştır.

(29)

Örnek No : 1

Fotoğraf No : 1-2

Ürün Sahibi : Aysel ESLEK

Ürünün Adresi : Akçakale

Geliş Biçimi : Çeyiz

Ürünün Yeri : Kullanılmaktadır. İnceleme Tarihi : Mart 2012

Tarihlendirme : 20. Yüzyıl

Yapan Kişi : Aysel ESLEK

Onarım Durumu : Onarım görmemiştir. Bugünkü Durumu : İyi durumdadır.

Türü : Askı örtüsü

Boyutları: En: 121 cm. Boy: 124 cm. Kullanılan Malzemeler:

Zeminde kullanılan malzeme: Etamin İşlemede kullanılan malzeme: Koton iplik

Kenar temizlemede kullanılan malzeme: Sentetik dikiş ipliği Kullanılan Renkler:

Zeminde kullanılan renk: Beyaz

İşlemede kullanılan renk: Pembe, kırmızı, fıstık yeşili, mavi, bordo, kahverengi, lacivert, turuncu, sarı

Kenar temizlemede kullanılan renk: Beyaz Uygulanılan Teknik:

İşlemede kullanılan teknik: Kanaviçe tek iğne tekniği Kenar temizlemede kullanılan teknik: Makinede düz dikiş Seçilen Konular:

Bitkisel Bezeme: Gül, asma gülü, tomurcuk, mine çiçeği, yaprak, dal Nesneli Bezeme: Vazo

Biçimlendirme: Gül, asma gülü, mine çiçeği, yaprak ve dal motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, vazo motifi non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir.

(30)

Kompozisyon: Asma gülü, yaprak ve mine çiçeği motifleri askı örtüsünün kenarına sağdan sola doğru yönlendirilerek bordür şeklinde yerleştirilmiştir. Vazo içerisine yerleştirilen iki adet gül ve ortasına yerleştirilen tomurcuk motifi ile birlikte bir motiften oluşturulan kompozisyon tamamlanmıştır. Kenar bordüründe asma gülünde kırmızı, pembe, yeşil, mine çiçeğinde lacivert, turuncu ve sarı renkler kullanılmıştır.

Kaynak Kişi Künyesi

Adı Soyadı : Aysel ESLEK

Doğum Yeri ve Yılı : Akçakale-1960 Öğrenim Durumu : Okuryazar

(31)

Fotoğraf No: 1. Aysel Eslek’e ait askı örtüsünün genel görünüşü

(32)

Örnek No : 2

İşlemede kullanılan renk: Kırmızı, pembe, turuncu, fıstık yeşil, kök yeşili, lacivert, mor, bordo

Kenar temizlemede kullanılan renk: Beyaz Uygulanılan Teknik:

Bitkisel Bezeme: Gül, tomurcuk, narçiçeği, yaprak, dal Figürlü Bezeme: Kuş, insan

Nesneli Bezeme: Vazo

(33)

Biçimlendirme: Gül, tomurcuk, narçiçeği, yaprak ve dal motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, Kuş, insan, vazo, Memet ve Metin motifleri non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir.

Kompozisyon: Örtünün alt kenarına narçiçeği motifi sağdan sola doğru yönlendirilerek iki hat içerisine düzgün sıralama ile yerleştirilmiştir. Örtünün orta kısmına üç adet vazo ve vazo içerisine gül, tomurcuk ve dallardan oluşan motif yerleştirilmiştir. Sol vazoda bulunan güllerin tepesine iki adet kuş ve insan figürü yerleştirilmiştir. Ortada ve sağda bulunan vazodaki güllerin tepesine insan figürü yerleştirilmiştir. Narçiçeği motifi turuncu, pembe, mor ve yeşil ile renklendirilmiştir. Güllerin renklendirilmesi turuncu, pembe, bordo ve mor renk ile yapılmıştır. Vazoların hemen altına Memet = Metin yazısı yerleştirilmiştir.

(34)

Fotoğraf No: 3. Aysel Eslek’e ait askı örtüsünün genel görünüşü

(35)

Örnek No : 3

Ürün Sahibi : Emine ESLEK

Zeminde kullanılan malzeme: Patiska İşlemede kullanılan malzeme: Koton iplik

İşlemede kullanılan renk: Kırmızı, kök yeşili, mavi, Çingene pembe Kenar temizlemede kullanılan renk: Beyaz

Uygulanılan Teknik:

İşlemede kullanılan teknik: Zincir işi

Kenar temizlemede kullanılan teknik: Makinede düz dikiş Seçilen Konular:

Bitkisel Bezeme: Papatya, dal, “S” kıvrımlı dal

Biçimlendirme: Papatya, dal ve “S” kıvrımlı dal motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, olarak biçimlendirilmiştir.

Kompozisyon: Papatya, dal ve “S” kıvrımlı dal motifleri örtünün orta kısmına bir motiften oluşturulan kompozisyon ile yerleştirilmiştir. Dal ve “S” kıvrımlı dal motifleri kök yeşili ile papatya motifleri kırmızı, mavi ve Çingene pembe ile renklendirilmiştir.

(36)

Adı Soyadı : Emine ESLEK

(37)

Fotoğraf No: 5. Emine Eslek’e ait askı örtüsünün genel görünüşü

(38)

Örnek No : 4

Ürün Sahibi : Şaha ÇEÇEN

Ürünün Yeri : Sandıkta saklanmaktadır. İnceleme Tarihi : Nisan 2012

Yapan Kişi : Şaha ÇEÇEN

Türü : Masa Örtüsü

İşlemede kullanılan renk: Narçiçeği rengi, siyah Kenar temizlemede kullanılan renk: Beyaz Uygulanılan Teknik:

Bitkisel Bezeme: Yaprak, kıvrımlı dal Geometrik Bezeme: Düz çizgi, kare

Biçimlendirme: Yaprak ve kıvrımlı dal motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, düz çizgi ve kare motifleri non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir

Kompozisyon: Masa örtüsünün dörtkenarına motif bordür şeklinde yerleştirilmiştir. Düz çizgi üzerine içe ve dışa doğru yönlendirilmiş kıvrımlı dal motifi ve dal

(39)

motifinin içerisine kare motifi yerleştirilmiş ve düzgün sıralama ile örtünün kenarlarına oturtulmuştur. Kıvrımlı dal motifinin üzerine yaprak motifleri oturtulmuştur. Motifler narçiçeği rengi ile renklendirilmiştir. Motiflerin kenarlarına siyah renkte iplik ile kontur yapılmıştır.

Adı Soyadı : Şaha ÇEÇEN

Doğum Yeri ve Yılı : Akçakale-1940 Öğrenim Durumu : Okuryazar değil

(40)

Fotoğraf No: 7. Şaha Çeçen’e ait masa örtüsünün genel görünüşü

(41)

Örnek No : 5

Fotoğraf No : 9-10

Türü : Peçete

Boyutları: En: 21 cm. Boy: 24 cm. Kullanılan Malzemeler:

İşlemede kullanılan renk: Kırmızı, fıstık yeşili, çingene pembe, kök yeşili Kenar temizlemede kullanılan renk: Kök yeşili

İşlemede kullanılan teknik: Kanaviçe tek iğne tekniği Kenar temizlemede kullanılan teknik: Oyulgama tekniği Seçilen Konular:

Bitkisel Bezeme: Papatya, yaprak, dal Geometrik Bezeme: Kare

Biçimlendirme: Papatya, yaprak ve dal motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, kare motifi non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir. Kompozisyon: Ortaya yerleştirilen papatya motifinin etrafına dal ve yapraklarla birlikte dört tarafına kare motifi yerleştirilerek bir motiften oluşturulan kompozisyon tamamlanmıştır. Motif peçetenin köşesine oturtulmuştur. Papatya ve kare motifleri

(42)

kırmızı ve fıstık yeşil ile dal ve yapraklar kök yeşili ile renklendirilmiştir. Peçetenin kenarları çingene pembe ile renklendirilmiştir.

(43)

Fotoğraf No: 9. Aysel Eslek’e ait peçetenin genel görünüşü

(44)

Örnek No : 6

Fotoğraf No : 11-12

Ürünün Yeri : Sandıkta saklanmaktadır. İnceleme Tarihi : Mart 2012

Türü : Raf örtüsü

Boyutları: En: 99 cm. Boy: 23 cm. Kullanılan Malzemeler:

Zeminde kullanılan renk: Yeşil

İşlemede kullanılan renk: Kırmızı, pembe, mürdüm eriği rengi Kenar temizlemede kullanılan renk: Beyaz

İşlemede kullanılan teknik: Kanaviçe tek iğne tekniği Kenar temizlemede kullanılan teknik: Makinada düz dikiş Seçilen Konular:

Bitkisel Bezeme: Mine çiçeği, yaprak, Geometrik Bezeme: Düz çizgi

Biçimlendirme: Mine çiçeği ve yaprak motifleri anti-naturalist bir yaklaşımla somut, düz çizgi motifi non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir. Kompozisyon: Örtünün kısa kenarına düz çizgi motifinin arasına kök motifi yerleştirilmiştir. Kök motifinin üzerine iki adet yaprak ve çiçek motifi aşağıdan yukarıya doğru yönlendirilerek bir motiften oluşturulmuş kompozisyon

(45)

tamamlanmıştır. Motif örtünün kenarına düzgün sıralama ile yerleştirilmiştir. Çiçeğin tepesine üç adet çizgi motifi yerleştirilerek aralarına pembe ve siyah renkler kullanılarak mine çiçeği oturtulmuştur. Kök motifi kırmızı, yapraklar ise mürdüm eriği rengi ile renklendirilmiştir.

(46)

Fotoğraf No: 11. Aysel Eslek’e ait raf örtüsünün genel görünüşü

(47)

Örnek No : 7

Fotoğraf No : 13-14

Ürünün Yeri : Sandıkta saklanmaktadır. İnceleme Tarihi : Mart 2012

Yapan Kişi : Aysel Eslek

Türü : Seccade

Boyutları: En: 63 cm. Boy: 96 cm. Kullanılan Malzemeler:

Kenar temizlemede kullanılan malzeme: Yün iplik Kullanılan Renkler:

Zeminde kullanılan renk: Yeşil

İşlemede kullanılan renk: Sarı, yeşil, mavi, koyu pembe Kenar temizlemede kullanılan renk: Çingene pembe Uygulanılan Teknik:

İşlemede kullanılan teknik: Kanaviçe tek iğne tekniği

Kenar temizlemede kullanılan teknik: Tığ ile kenar çevirme, püskül Seçilen Konular:

Bitkisel Bezeme: Lale, yaprak, S kıvrımlar Geometrik Bezeme: Kare, zikzak

Nesneli Bezeme: Cami, minare, hilal

Biçimlendirme: Lale, yaprak, S kıvrımlı motifler anti-naturalist bir yaklaşımla somut, cami, minare, kare, zik zak ve hilal motifleri non-figüratif bir yaklaşımla soyut olarak biçimlendirilmiştir.