ÖSTROJEN DÜZEY‹N‹N DEPRESYON VE ÜST EKSTREM‹TE FONKS‹YONLARI
ÜZER‹NDEK‹ ETK‹S‹
THE EFFECT ON UPPER LIMB FUNCTIONS AND DEPRESSION OF LEVEL ESTROGEN
Feray SOYUPEK MD*, Figen Ayhan ARDIÇ MD*, Z. Rezan YORGANCIO⁄LU MD*, Esma Ceceli MD*, Yaflar KAHRAMAN MD* * S.B. Ankara Fizik Tedavi ve Rehabilitasyon E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi
ÖZET
Postmenopozal dönem kad›nlarda jinekolojik, fonksiyonel ve psikolojik de¤iflimlerin oldu¤u bir dönemdir. Bu çal›flman›n amac› östrojenin bu etkileri nedeniyle östrojen düzeyi ile duygulan›m ve üst ekstremite fonksiyonlar› aras›nda iliflkiyi göstermekti.
Çal›flmaya çal›flma kriterlerine uyan 35 postmenopozal ( n=35), 30 premenopozal (n=30) toplam 65 kad›n dahil edildi.
Depresyon ölçe¤i olarak Beck Depresyon skalas›, el ve üst ekstremite fonksiyonlar›n›n de¤erlendirilmesinde ise DASH (Disability of Arm, Shoulder and Hand) sorgulamas› kullan›ld›. Hastalar›n plazma östrodiol (E2), progesteron, follikül stimüle edici hormon ve lüteinize edici hormon düzeyleri kaydedildi. Premenopozal ve postmenopozal kad›nlar›n Beck Depresyon skoru ve DASH sorgulamas› aras›nda istatiksel olarak anlaml› fark saptanmad› (p>0.05). Tüm hastalar›n (n=65) E2 düzeyi ile Beck depresyon skalas› ve DASH skoru aras›nda istatistiksel olarak anlaml› negatif korelasyon saptand› (p<0,05).
Östrojen üst ekstremite fonksiyonlar› ve duygulan›m üzerinde önemli etkiye sahiptir. Östrojen düzeyi azald›kça kad›nlarda üst ekstremite fonksiyonel k›s›tl›l›¤› ve depresyon düzeyi skoru artmaktad›r.
Anahtar kelimeler: Östrojen, postmenopoz, depresyon, DASH sorgulamas› SUMMARY
Postmenopause is a stage that women has gynecological, functional and physiological changes. The aim of this study was to show relationship between the estro-gen level , affect and upper extremity functions.
This study included 35 postmenopausal, 30 premenopausal, total 65 women which had study critaries.
We used Beck Depression Scale for depression, DASH (Disability of Arm, Shoulder and Hand) questionaire for hand and upper limb functions. We recorded patients plazma estrodiol, progesterone, folicule stimulating hormon and luteinizing hormone levels. There was no significant difference between post-menopausal and prepost-menopausal women’s Beck depression and DASH scores (P>0.05). There was a significantly negative correlation between estrodiol level, Beck depression and DASH scores for all patients (n=65, p< 0.05)
Estrodiol has important effect on upper limb functions and affect. In our study, when estrodiol level decreased, patients upper extremity disability and depres-sion scores were increased.
Key Words: Estrodiol, postmenopause, depression, DASH questionaire
Fiziksel T›p 2002; 5(1): 33-36
F‹Z‹KSEL TIP
Menopozda overdeki morfolojik ve fonksiyonel de¤iflimlere ba¤l› olarak hormonal dengenin bozulmas›, bafll›ca östrojen eksikli¤i sonucu fizyolojik bir olay›n, yaflam› ve yaflam kalite-sini bozan patolojik bir döngüye girmesine neden olmaktad›r. Menopozda östrojen eksikli¤i davran›fl ve duygulan›m üzerin-de üzerin-de üzerin-de¤iflikliklere yol açmaktad›r. Postmenopozal kad›nlar-da total triptofan miktar› de¤iflmemesine ra¤men serbest trip-tofanda azalma oluflmaktad›r. Serotonin metabolizmas›nda rol oynayan triptofan depresyon aç›s›ndan önem tafl›maktad›r. Bu nedenle beyin dokusunda azalan serotonin depresyon sebebi olabilmektedir (1).
Östrojenin kas ve iskelet sistemi üzerinde etkileri vard›r. Öst-rojenin, iskelet kas gücünün, performans›n›n, kas kitlesinin korunmas›nda ve kas gelifliminde önemli rolü oldu¤u saptan-m›flt›r. Kemik ve k›k›rdak üzerinde de anabolik etkiye sahiptir. Östrojen kas ve iskelet sistemi üzerindeki etkileri ile ekstremi-te fonksiyonlar›n› etkilemekekstremi-tedir. Postmenopoz dönemde öst-rojen eksikli¤inin kas-iskelet sistemi fonksiyonlar› üzerindeki etkileri en belirgin olarak üst ekstremite ve elde oluflmaktad›r. Bu çal›flman›n amac› östrojenin bu etkileri nedeniyle preme-nopozal ve postmepreme-nopozal kad›nlarda östrojen düzeyi ile duygulan›m ve üst ekstremite fonksiyonlar› aras›nda iliflkiyi göstermekti.
Yavuz ve Ark.
GEREÇ VE YÖNTEM
Bu çal›flmaya Mart- A¤ustos 2002 tarihleri aras›nda S.B. Anka-ra E¤itim ve AAnka-raflt›rma Hastanesi Fizik Tedavi ve Rehabilitas-yon poliklini¤ine baflvuran 40 premenopozal, 40 postmenopo-zal toplam 80 kad›n al›nd›.
Düzenli kas fonksiyonu ve motivasyonunu etkileyecek ilaç kullan›m hikayesinin olmas›, hormon replasman tedavisi kul-lan›yor olmas›, özgeçmifllerinde uzun süreli ilaç kullan›m hika-yesinin ve sistemik hastal›klar›n olmas› çal›flma d›fl› b›rakma kriterleri olarak kabul edildi. Çal›flma kriterlerine uyan 65 ka-d›n›n kay›tlar› al›nd›.
Hastalar›n yafl›, menopoz yafl›, menopoz tipi (primer?, sekon-der?), do¤um say›s›, dominant eli kay›t edildi.
Çal›flmam›zda depresyon ölçe¤i olarak Beck depresyon ska-las› kullan›ld›. Bu skala 21 depresif belirti ve tutumun de¤er-lendirilmesini içerir, depresyon fliddetini belirlemekte ve za-man içinde depresif belirtilerdeki de¤ifliklikleri saptamada ya-rarl›d›r.
El ve üst ekstremite fonksiyonlar›n›n de¤erlendirilmesinde en güncel olan DASH (Disability of Arm, Shoulder and Hand) kullan›ld› (2,3). DASH sorgulamas› üst ekstremite patolojilerin-de fonksiyon, semptom ve hayat kalitesini patolojilerin-de¤erlendirmepatolojilerin-de kullan›lmaktad›r. DASH sorgulamas›n›n büyük bölümünü üst ekstremite fonksiyonel aktiviteleri ile ilgilidir. Geri kalan bö-lümler ise a¤r›, sosyal aktivite ve ifl, semptomlar, uyku duru-mu ve kapasite ile ilgilidir. Skorlama 100 üzerinden yap›lmak-tad›r (3). Bu sorgulama 30 sorudan oluflur ve % olarak disabi-lite skoru verir.
Laboratuvar de¤erlendirmede ise; plazma östrodiol, progeste-ron, follikül stimüle edici hormon ve lüteinize edici hormon düzeyleri kaydedildi. Biobak, ACS cihaz›nda kemiluminesan yöntemiyle hormon düzeyleri çal›fl›ld›.
‹statistiksel de¤erlendirme SPSS 11.0 for windows program›n-da Mann- Whitney U testi ve Spearman korelasyon analizi kul-lan›ld›.
BULGULAR
S.B. Ankara E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi Fizik Tedavi ve Re-habilitasyon poliklini¤ine Mart- A¤ustos 2002 tarihleri aras›nda
baflvuran ve çal›flma kriterlerine uyan 35 postmenopozal ( n=35), 30 premenopozal (n=30) toplam 65 kad›n çal›flmaya dahil edildi.
Hastalar›n demografik özellikleri Tablo I de gösterilmektedir.
Tablo I. Premenopozal ve postmenopozal gruptaki kad›nlar›n demografik özellikleri.
Premenopoz (n=30) Postmenopoz (n =35) P de¤eri
Yafl 41.4 ± 2.7 51.7 ± 5.6 p< 0.001
Menopoz y›l› - 3,7 ± 2,7
Do¤um Say›s› 2.7 ± 1.3 3.8 ± 2.2 p< 0.05
Postmenopozal hastalar›n menopoz yafl ortalamas› 3,7 ± 2,7 idi. Sadece 3 hastan›n (%8,5) menopoz tipi sekonder idi. Hiç-bir hasta hormon replasman tedavi kullanm›yordu. Tüm has-talar›n dominant eli sa¤ idi.
Premenopozal ve postmenopozal dönem östrodiol, LH ve FSH düzeyleri aras›nda istatistiksel olarak anlaml› farkl›l›k saptan-m›flt›r. Premenopozal ve postmenopozal hastalarda laboratu-var parametrelerinin sonuçlar› Tablo II’de gösterilmektedir.
Tablo II. Premenopozal ve postmenopozal hastalarda hormon düzeyleri Premenopoz (n=30) Postmenopoz (n =35) P de¤eri Plazma E2( pg /mL) 147.9 ± 88.2 54.8 ± 38.8 p< 0.001 Plazma progesteron ( ng /mL) 2.6 ± 0.3 0,4 ± 0,1 p> 0,05 Plazma LH ( mIU/ mL) 10.9 ± 1.5 33.5 ± 17.5 p< 0.001 Plazma FSH ( mIU/ mL) 11.3 ± 1.7 65.2 ± 58.0 p< 0.001
Premenopozal ve postmenopozal kad›nlar›n Beck Depresyon skoru ve DASH sorgulamas› % de¤eri aras›nda istatiksel rak anlaml› fark saptanmad› (p>0.05). Ancak istatistiksel ola-rak anlaml› olmasada postmenopozal kad›nlar daha yüksek Beck depresyon skoruna sahipti. Beck dpresyon skorlar› ve DASH sorgulama % de¤erleri Tablo III’de gösterilmektedir.
Tablo III. Beck Depresyon skoru ve DASH sorgulamas› % de¤erleri
Premenopoz (n=30) Postmenopoz (n =35) P de¤eri
DASH 32.6 ± 16.2 32.9 ± 11.0 p>0,05
Beck Depresyon skalas› 16.1 ± 9.4 19.0 ± 10.5 p> 0.05
Tüm hastalar›n (n= 65) E2 düzeyi ile Beck depresyon skalas›
ve DASH skoru aras›nda istatistiksel olarak anlaml› korelasyon saptand› (p<0.05). E2düzeyi artt›kça Beck depresyon skoru ve
DASH skoru azalmaktayd›. Tablo IV’ de E2 düzeyi ile beck depresyon skalas› ve DASH aras›ndaki korelasyon de¤erleri gösterilmektedir.
Tablo IV. E2 düzeyi ile Beck depresyon skalas› , DASH aras›ndaki korelasyon de¤erleri ( n=65)
r de¤eri P de¤eri
Beck depresyon skalas› -0.196 p<0.05
DASH -0.331 p<0.05
35 Lomber Spinal Stenozda Anamnez ve...
Postmenopozal kad›nlarda östrojen düzeyi ile Beck depresyon skalas› ve DASH skoru ile negatif korelasyon saptand› (p<0.05). Tablo V’de postmenopozal kad›nlarda östrojen dü-zeyi ile Beck Depresyon skalas› ve DASH skorlar› aras›ndaki korelasyon de¤erleri gösterilmektedir.
Tablo V. Postmenopozal kad›nlarda östrojen düzeyi ile Beck Depresyon skalas› ve DASH skorlar› aras›ndaki korelasyon de¤erleri
r de¤eri P de¤eri
Beck depresyon skalas› -0.270 p<0.05
DASH -0.250 p<0.05
Premenopozal kad›nlarda östrodiol düzeyi ile Beck depresyo-nu ve DASH skoru aras›nda anlaml› negatif korelasyon sap-tand›. Premenopozal kad›nlarda östrodiol düzeyi ile Beck depresyon skalas›, DASH aras›nda korelasyon Tablo VI’ da gösterilmektedir.
Tablo VI. Premenopozal kad›nlarda östrodiol düzeyi ile Beck depresyon skalas›, DASH aras›nda korelasyon (n=30)
r de¤eri P de¤eri
Beck depresyon skalas› -0.410 p<0.05
DASH -0.418 p<0.05
Tüm gruplarda E2düzeyleri ile incelenen parametreler
aras›n-daki korelasyon de¤erleri Grafik I’ de karfl›laflt›r›lm›flt›r.
TARTIfiMA
Menopozda overdeki morfolojik ve fonksiyonel de¤iflimlere ba¤l› olarak hormonal dengenin bozulmas›, özellikle östrojen eksikli¤i sonucu fizyolojik bir olay›n, yaflam› ve yaflam kalite-sini bozan patolojik bir döngüye girmesine neden olmaktad›r. Overlerden salg›lanan en önemli hormon olan östrojenin de-¤iflik sistemler üzerinde etkileri mevcuttur. Östrojen hormonu bir çok doku ve organlar›n geliflmesinde rol oynad›¤› gibi, santral sinir sisteminin organizasyonunda ve gelifliminde de
kal›c› etkilere sahiptir. Otoradyolojik çal›flmalar ile östrojene spesifik nükleer reseptörler hipofiz, hipotalamus, limbik ön beyin ve serebral korteksin baz› lokalizasyonlar›nda saptan-m›flt›r (4). Östrojen asetilkolin , serotonin , noradrenalin ve do-pamin yollar› gibi major nörotransmitterlerinin hormonal sti-mulasyonuna yol açarak beyin fonksiyonlar› üzerinde etki ya-par (5,6). Menopozda östrojen eksikli¤i davran›fl ve duygula-n›m üzerinde de¤iflikliklere yol açmaktad›r. Serotonin metabo-lizmas›nda rol oynayan triptofan depresyon aç›s›ndan önem tafl›maktad›r. Postmenopozal kad›nlarda total triptofan miktar› de¤iflmemesine ra¤men serbest triptofanda azalma oldu¤u bil-dirilmifl ve bu nedenle beyin dokusunda azalan serotoninin depresyon sebebi oldu¤u a盤a ç›kart›lm›flt›r (1). Limouzin ve arkadafllar›n›n yapt›¤› bir çal›flmada.. östrojen yerine koyma te-davisi ile postmenopozal kad›nlarda anksiyete ve depresyon düzeldi¤i ve hayat kalitelernin artt›¤› bildirilmifltir.(7). Östroje-nin duygulan›m üzerindeki bu pozitif etkisi bir grup nörot-ransmitteri modüle etme yetene¤ine de ba¤l›d›r. Örne¤in öst-rojen, serotonin düzeyini art›r›r. Ayr›ca östrojen depresyon te-davisinde kullan›lan selektif serotonin geri al›n›m inhibitör ajanlar›n etkilerini artt›rarakta depresyon üzerine pozitif etki yapar (8). Östrojen eksikli¤i hipokampusta geri dönüflümsüz (irreversible) hasar ortaya ç›kart›p haf›zada azalmaya yol aça-rak (9) ve hipotalamus- hipofiz aks›n› aktive edip kortizol se-viyesini art›rarak rekürren major depresyon oluflturabilir (10). Bizim çal›flmam›zda da bu bilgileri desteklemektedir. Östrojen düzeyi ile Beck depresyon skalas› aras›nda negatif korelasyon mevcuttu. Östrojen düzeyi azald›kça Beck depresyon skoru artmaktayd›.
Östrojen direkt ve indirekt yol ile kas performans› ve kuvveti üzerinde etkiye sahiptir. Phillips ve arkadafllar›n›n yapt›¤› ça-l›flmada menstrüel siklusta adduktor pollisis kas kuvvetinin östrojenin pik yapt›¤› preovulatuvar dönemde en yüksek sap-tanmas› ve postmenopozal dönemde kas kuvvetinde izlenen azalman›n östrojen eksikli¤ine ba¤l› oldu¤unu düflündürmek-tedir (11). Menopozda östrojen düzeylerinin düflmesi ile kas kuvvetinde h›zl› bir azalma oldu¤u di¤er çal›flmalarda da bil-dirilmifltir (12,13,14). Östrojen reseptörlerinin iskelet kas›nda saptanmas›, östrojenin iskelet kas›nda glukoz al›n›m›n› artt›r-mas› ve insulin büyüme faktör-1 etkisini regüle etmesi de bu sonuclar› desteklemektedir (12). Myoblastlar üzerinde östrojen reseptörlerin var oldu¤u ve bu reseptörlerin aktivasyonu ile h›zl›-erken c- fos ve egr-1 genlerinin aktive oldu¤u bildirilmifl-Grafik I. E2düzeyi ile Beck depresyon skoru ve DASH sorgulama skoru
Yavuz ve Ark.
tir (12). Bu genlerin aktivasyonu myoblast gelifliminde ve kas gelifliminde önemlidir. Östrojen tedavisinden sonra deneysel olarak C2C12, L6 ve Sol 8 myoblastlar›nda nükleer yerleflimli reseptörlerin a盤a ç›kt›¤› da saptanm›flt›r (12). Osteoblast kül-türlerinde östrojen reseptörü de bulunmufltur (15). Östrojen, osteoblastik aktiviteyi art›r›p, osteoklastik aktiviteyi azalt›r. Phillips ve arkadafllar›n›n yapt›¤› di¤er bir çal›flmada overleri al›nmas› sonucu östrojen eksikli¤i olan farelerin kas kuvveti-nin, overleri al›nmam›fl kontrol grubu farelere göre daha dü-flük oldu¤u saptanm›flt›r (16). Yap›lan bir çal›flmada da östro-jenin düflük oldu¤u perimenstruel 8 günde el ve kol perfor-mans›nda azalma tespit edilmifltir (17). DASH sorgulamas› üst ekstremitenin patolojilerinde fonksiyon, semptom ve hayat ka-litesini de¤erlendirmede kullan›lmaktad›r. Bu sorgulama üst ekstremite günlük aktiviteleri yaparken zorlanma dereceleri, üst ekstremite patolojilerinin günlük aktivitelerini kesme s›k-l›klar›n› ve k›s›tlama derecelerini ve üst ekstremitede oluflan semptomlar›n derecesi hakk›nda bize bilgi vermektedir. Östro-jenin beyin, kas ve kemik sistemleri üzerindeki etkisi ile olu-flan disabilite skorunu de¤erlendirmemiz sonucunda östrojen eksikli¤inin üst ekstremite disabilitesinde art›fla yol açt›¤› so-nucu elde edilmifltir.
SONUÇLAR
Östrojen üst ekstremite fonksiyonlar› üzerinde önemli etkiye sahiptir. Östrojen düzeyi azald›kça kad›nlarda üst ekstremite fonksiyonel k›s›tl›l›k artmaktad›r. Benzer flekilde östrojen dü-zeyi azald›kça kad›nlarda depresyon düdü-zeyi artmaktad›r.
REFERANSLAR
1. Aylward M. Estrogens, plasma tryptophan levels in perime-nopausal patients. The management of the meperime-nopausal ye-ars. Campell S (eds): Baltimore, University Park Press, 1980: 135-147.
2. Hudak PL, Amadio PC, Bombardier C. and the Upper Extre-mity Collaborative Group Development of an upper extre-mity outcome measures: the DASH ( Disabilities of the arm, Shoulder and Hand). Am J Industr Med 1996; 29: 602-608. 3. Tiffin J, Ascher E. The Purdue Pegboard Examiner Manual,
Chicago. Science research. Inc 1968.
4. Durmuflo¤lu F, Erenus M. Nörovejetetatif Semptomlar. In Er-tüngealp E, Seyiso¤lu H. 1.bask›, ‹stanbul, Form; 2000; 23-27.
5. Mc Ewen BS, Alves SE. Estrogen actions in the central ner-vous system. Endocr Rev 1999; 20 (3): 279- 307
6. Wise PM, Smith MJ, Dubal DB, et al. Neuroendocrine
influ-ences and repercussions of the menopause. Endocr Rev 1999; 20 (3): 243-8
7. Mc Kenna NJ, Lanz RB, O’Malley BW. Nuclear receptor co-regulators: cellular and molecular biology. Endocr Rev 1999; 20 (3): 321- 44.
8. Schneider LS, Small GW, Hamilton SH, et al. Estrogen repla-cement and response to fluoksetine in multicenter geriatric depression trial. Fluoxetine Collaborative Study Group. Am J Geriatr Phychiatry 1997; 5 (2): 97-106
9. Sapolsky RM. Stress, the aging brain, and the mechanism of neuron death. Vol 1. Cambridge, Mass: MIT Press, 1992; 423. 10. Sheline YI, Sanghavi M, Mintun MA, et al. Depression dura-tion but not age predicts hippocampal volume loss in me-dically healty women with recurrent major depression. J Ne-urosci 1999; 19(12): 5034 -5043.
11. Phillips SK, Gopinathan J, Meehan K, Bruce SA, Woledge RC. Muscle strenght changes during the menstrual cycle in human adductor pollicis. J Physiol (London), 1993; 473: 125P.
12. Phillips SK, Rook KM, Siddle NC, Bruce SA, Woledge RC. Muscle weakness in women occurs at an earlier age than in men, but strenght is preserved by hormone replacement therapy. Clin Sci 1993; 84: 95-98
13. Greeves JP, Cable NT, Reilly T, Kingsland C. Changes in muscle strength in women following the menopause; a lon-gitudinal assessment of the efficacy of hormone replace-ment therapy. Clin Sci 1999; 97: 79-84.
14. Cauley JA, Petrini AM, Laporte RE, et al. The decline of grip strength in menopause: relationship to physical activity, eustrogen use and antropometric factors. J Chronic Dis 1987; 40: 115-120.
15. Frost HM: The role of changes in mechanical usage set po-ints in the pathogenesis of osteoporosis. J Bone Miner Res ,1992; 7(3): 253- 261.
16. Phillips SK, Rowbury JL, Bruce SA, Woledge RC. Muscle for-ce generation and age. The role of sex hormone. In senso-riomotor impairment in the elderly ( Stelmach GE, Hömberg V, eds.) , Kluwer Academic Publishers, Dordrecht, pp 129-141.
17. Zimmermann E, Parlee MB. Behavioural changes associated with the menstrual cycle, an experimental investigations. J Appl Soc Phychol, 1972; 3: 335-339
YAZIfiMA ADRES‹ Dr. Feray Soyupek
S.B.Ankara E¤itim ve Araflt›rma Hastanesi I. FTR Klini¤i Ulucanlar- Ankara Tel: 363 3330-2605 Fax: 418 1555
