Selda YARALI ARSLAN**, fierife KURfiUN***
Determining of the Practices Related to Pain of Health Care
Providers Working in Internal and Surgery Clinics
ÖZ
Amaç:Araflt›rma, eriflkin dahili ve cerrahi servislerinde çal›flan sa¤l›k çal›flanlar›n›n, a¤r›y› tan›lamalar› ve a¤r›ya iliflkin uy-gulamalar›n›n belirlenmesi amac› ile tan›mlay›c› olarak yap›lm›flt›r. Çal›flma Konya’da, 2005 y›l›nda yap›lm›flt›r.
Yöntem:Araflt›rma evrenini, Selçuk Üniversitesi Meram T›p Fakültesi Hastanesi Dahili ve Cerrahi kliniklerinde çal›flan 195 sa¤l›k çal›flan› oluflturmufltur. Anketi doldurmay› kabul eden 139 kifli araflt›rma kapsam›na al›nm›flt›r. Verilerin toplanmas›nda, 18 sorudan oluflan veri toplama formu kullan›lm›flt›r.
Bulgular: Araflt›rmaya kat›lan sa¤l›k çal›flanlar›n›n %51,8’i hemflire, %46,8’i 25-29 yafllar› aras›nda, %66,2’si sa¤l›k meslek lisesi mezunu ve %52,5’i cerrahi kliniklerinde çal›flmaktayd›. Çal›flanlar›n %60,4’ünün 1-5 y›l aras›nda çal›flt›¤›, %29,5’inin okulda a¤r› ile ilgili e¤itim ald›¤› saptand›. A¤r›y› saptama yöntemleri içinde en çok hastan›n sözel ifadesini kullan›ld›¤› ve has-tan›n a¤r›s›na yönelik yap›lan giriflimler içerisinde ise analjezik verilmesi ve doktora haber verme oldu¤u belirlendi.
Sonuç:Bu sonuçlar do¤rultusunda temel e¤itimde ve hizmet içi e¤itim programlar›nda a¤r› konusu ve a¤r›l› hastaya yaklafl›m-da ilaç d›fl› yöntemlere yer verilmesi önerilebilir.
Anahtar Kelimeler:A¤r›, a¤r› giriflimleri, sa¤l›k çal›flanlar›. ABSTRACT
Purpose:The study has been made as descriptive so that the health providers working in internal and surgery clinics for adults can determine the practices related to the pain of the patient.
Method:The study has been made in Konya, in 2005. The population of the study consisted of 195 of health providers working in internal and surgery clinics of the Hospital pf Medicine School of Selcuk University, Meram, Konya. The samples of study consisted of 130 people accepting to complete the questionnaire. For collecting data, a questionnaire including 18 questions had been used.
Results:51,8% of health care providers participating in the study were nurses, 46,8% were 25-29 years old, 66,2% graduated from health high school and 52,5% had been working in surgery clinics. 60,4% of those working ones had 1 to 5 years of experiences. It has been found that 29,5% of health care providers were educated in the school about the pain. Mostly, the oral reports of the patient had been used among the methods used for determining the pain. The interventions against the pain of the patient by health care providers included analgesic and calling the doctor.
Conclusion:Regarding to the outcomes, one can suggest that it should be concentrated on the methods with exception of using medicine in fundamental education and in service training.
Key Words:Pain, nursing, pain approaching, health care providers.
Dahili ve Cerrahi Kliniklerindeki Sa¤l›k Çal›flanlar›n›n
Eriflkin Hastalarda A¤r› Tan›lamas› ve A¤r›ya ‹liflkin
Uygulamalar›n›n Belirlenmesi (*)
‹letiflim / Correspondence: Selda Yaral› Arslan Adres / Address: S. Ü. Alaaddin Keykubat Kampüsü Konya Tel: 0332 223 35 21 Faks: 0332 241 62 11 E-posta: [email protected]
*3. Uluslararas›-10. Ulusal Hemflirelik Kongresi’nde poster bildirisi olarak sunulmufltur (7-10 Eylül 2005), **Bil. Uzm. Selçuk Üniversitesi Konya Sa¤l›k Yüksekokulu, Konya, *** Bil. Uzm. ‹stanbul Üniversitesi Florence Nightingale Hemflirelik Yüksekokulu
Yaz›n›n gönderilme tarihi: 16.06.2008 Yaz›n›n bas›m için kabul tarihi: 15.01.2009
G‹R‹fi
A¤r›, günümüzde hastay› sa¤l›k çal›flanlar›ndan yard›m almaya yönelten en önemli sa¤l›k sorun-lar›ndan biridir (Berry ve Dahl 2000). Farkl› sa¤-l›k sorunu nedeni ile hastaneye baflvuran hastala-r›n pek ço¤unun ortak yak›nmas› olan a¤r›; kifli-nin yaflam kalitesini bozan, fiziksel olarak k›s›t-layan, üretici konumdan uzaklaflt›ran, psikolojik aç›dan zorlayan, uyku bozukluklar›na neden olan ve yaflamsal önemi olan fizyolojik bir fonksiyon-dur (Eti Aslan 2006;Varl› ve ark 2005).
Evrensel bir deneyim olan ve yüzy›llard›r insa-no¤lunun aç›klamaya çal›flt›¤› a¤r› kavram›n›n birçok tan›m› vard›r. Uluslararas› A¤r› Araflt›rma-lar› Teflkilat› (IASP) taraf›ndan yap›lan tan›mda a¤r›; "Bedenin herhangi bir yerinden kaynakla-nan, gerçek ya da olas› bir doku hasar› ile bir-likte bulunan, kiflinin önceki deneyimleri ile fle-killenen, çok boyutlu, karmafl›k ve hofl olmayan bir duygu" olarak tan›mlanmaktad›r (Erdine 2000; Harstall ve Ospino 2003; Merskey ve Bogduk 1994). A¤r›, biliflsel, motivasyonel, effektif, dav-ran›flsal, psikolojik ve fiziksel boyutlar› içermek-tedir (Evans ve ark 2004; Kuuppelomaki 2002; Twycross 2002). Çok boyutlu olmas› nedeniyle a¤r›n›n ölçülmesi, de¤erlendirilmesi, araflt›r›lmas› ve s›n›fland›r›lmas› da son derece zordur (Eti As-lan 2006).
A¤r›n›n alg›lanmas› ve yorumu kiflinin biliflsel, sosyal, kültürel ve çevresel de¤iflikliklerin etkile-flimi sonucu ortaya ç›kar ve bu etkileflim her ki-flide semptomlar›n fliddetini, a¤r›ya yan›t›n› ve a¤r›n›n yaflam kalitesi üzerindeki etkisini de¤ifl-tirdi¤inden, a¤r› duyumunun sözel ve davran›flsal yan›t› her kiflide farkl› ve özeldir (Berker ve Din-çer 2005; Berry ve Dahl 2000; Erdine 2000; Ko-caman 1994; Kuuppelomaki 2002; Tune 1993; Yücel 2003).
A¤r›n›n kifliye özgü bir semptom olmas›, hastay› tüm yönleri ile tan›ma, do¤ru öykü almay›, sü-rekli gözlem yapmay› ve a¤r› de¤erlendirmesinde uygun yöntemleri kullanmay› gerektirmektedir (Eti Aslan 2002a). Böylesine genifl s›n›rlar için-de tan›mlanan a¤r›, hem a¤r› flikayeti olan
has-tada hem de çevresinde bulunan yak›nlar›nda ya da sa¤l›k çal›flanlar›nda önemli sorunlara neden olmaktad›r (Berry ve Dahl 2000; Güzeldemir 1995). A¤r› kontrolü, interdisipliner bir ekibin koordineli bir flekilde çal›flmas›n› gerektirmekte-dir. Özellikle hasta ile uzun süre birlikte olan sa¤l›k çal›flanlar›n›n (hemflire, ebe, sa¤l›k memu-ru gibi), a¤r› tan›lama, a¤r›ya yönelik giriflimleri uygulama ve a¤r› kontrolünün etkinli¤ini de¤er-lendirmede sorumlulu¤u vard›r. A¤r› uygun bir yöntemle tan›lanmal›, de¤erlendirilmeli, azalt›lma-s› ya da ortadan kald›r›lmaazalt›lma-s› amac› ile gerekli giriflimler planlanmal›d›r (Arslan ve Çelebio¤lu 2004). A¤r›l› hastan›n de¤erlendirilmesi geçmiflte yeterince yap›lmam›fl ve s›k görülen yaklafl›m, a¤r›=analjezik fleklinde olmufl, a¤r›l› durumlarda analjezikler verilmifltir (Erdine 2000; Eti Aslan 2002b).
Literatürde, hasta bak›m›ndan sorumlu olan kifli-lerin, a¤r›n›n tan›lanmas› ve kontrolünde (ilaç ve ilaç d›fl› yöntemler) önemli rolleri oldu¤u göste-rilmektedir (Ferrell, Rhiner, Cohen ve Grant 1991; Kutlutürkan ve Bedük 2003). Bununla bir-likte yap›lan araflt›rmalarda ve klinik gözlemleri-miz sonucunda sa¤l›k çal›flanlar›n›n, a¤r› tan›la-mas› ve kontrolüne iliflkin ba¤›ms›z fonksiyonla-r›n› tam olarak yerine getirmedikleri görülmekte-dir (Eti Aslan ve Bad›r 2005; Özer, Akyürek ve Baflbakkal 2006). Bu do¤rultuda araflt›rma, sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r›y› tan›lamalar› ve a¤r› kontro-lüne iliflkin uygulamalar›n›n belirlenmesi amac› ile yap›ld›.
YÖNTEM
Araflt›rman›n tipi: Tan›mlay›c› tipteki bu çal›flma, 1-31 May›s 2005 tarihleri aras›nda, Konya’da Selçuk Üniversitesi Meram T›p Fakültesi Hasta-nesinde, yap›ld›.
Araflt›rma evreni ve örneklemi: Meram T›p Fa-kültesi Hastanesi Dahili ve Cerrahi kliniklerinde çal›flan toplam 195 sa¤l›k çal›flan›ndan, araflt›rma-n›n yap›ld›¤› süre içinde hastanede olan ve ça-l›flmaya kat›lmay› kabul eden 139 kifli (%71.3), çal›flman›n örneklemini oluflturdu. Araflt›rman›n yap›ld›¤› tarihlerde raporlu/izinli olan ve
çal›flma-ya kat›lmay› kabul etmeyen 56 sa¤l›k çal›flan›, araflt›rma kapsam›na al›nmad›.
Etik izin: Araflt›rman›n yap›ld›¤› kurumdan yaz›-l›, sa¤l›k çal›flanlar›ndan ise sözlü izin al›nd›. Verilerin toplanmas›: Veriler, araflt›rmac›lar tara-f›ndan literatür do¤rultusunda gelifltirilen ve 18 sorudan oluflan soru formu kullan›larak topland›. Soru formunda, sa¤l›k çal›flanlar›n›n demografik özellikleri, hastalarda a¤r› tan›lamas› ve a¤r› kon-trolüne yönelik giriflimlerin belirlenmesine yöne-lik sorulara yer verildi. Çal›flman›n yap›ld›¤› ta-rihler aras›nda sa¤l›k çal›flanlar›na, araflt›rman›n amac› ile ilgili bilgi verildikten sonra soru for-mu uyguland›. Yan›tlanmas› yaklafl›k 10 dakika-y› alan soru formu sa¤l›k çal›flanlar› taraf›ndan dolduruldu.
Verilerin analizi: Veri analizinde, SPSS paket program›n›n 10.0 versiyonundan yararlan›ld› ve de¤erlendirmede say›, yüzde ve ki-kare kullan›ld›. BULGULAR
Araflt›rmaya kat›lan sa¤l›k çal›flanlar›n›n %46.8’i 25-29 yafllar› aras›nda, %51.8’i hemflire, %66.2’si sa¤l›k meslek lisesi mezunu, %52.5’i evli idi. Kat›l›mc›lar›n %64.1’inin 1-5 y›l aras›nda mesle-ki deneyimi oldu¤u ve %52.5’inin cerrahi klinik-lerinde çal›flt›¤› belirlendi (Tablo 1).
Tablo 1. Sa¤l›k Çal›flanlar›n›n Demografik Özellikleri-nin Da¤›l›m›
Sa¤l›k çal›flanlar›n›n %69.1’inin a¤r›ya yönelik e¤itim almad›¤›, %30.9’nun ise e¤itim ald›¤› ve e¤itim alanlar›n büyük ço¤unlu¤unun okulda (%93.1, n=40), çok az›n›n ise okul d›fl›nda (%6.9, n=3, hizmet içi e¤itim), a¤r›ya iliflkin e¤i-tim ald›¤› belirlendi.
Araflt›rma kapsam›na al›nan sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› ile ilgili kendi deneyimleri incelendi¤inde, %90.6’s› a¤r› deneyimledi¤ini ve a¤r› deneyimle-yenlerin (n=126) a¤r›ya yönelik yapt›klar› giri-flimler içerisinde analjezik alma (%80.2), uyuma (%7.9), masaj uygulama (%6.3) ve yürüyüfl yap-ma/aç›k havaya ç›kma (%5.6) gibi uygulamalara yer verdikleri belirlendi.
Sa¤l›k çal›flanlar›n›n, hastalar›n a¤r›lar›n› tan›la-mada ço¤unlukla hastan›n sözel ifadesini kullan-d›¤›, a¤r› kontrolüne yönelik yap›lan giriflimlerde
Özellikler Say› Yüzde
Yafl 19-24 46 33.1 25-29 65 46.8 30-34 17 12.2 35 ve üzeri 11 7.9 Medeni durum Evli 73 52.5 Bekar 66 47.5 Meslek Hemflire 72 51.8 Sa¤l›k memuru 47 33.8
Acil t›bbi tekniker (ATT) 16 11.5 Ebe 4 2.9 Ö¤renim durumu Sa¤l›k Meslek Lisesi (SML) 92 66.2 Ön lisans 24 17.3 Yüksekokul 23 16.5 Çal›flma Y›l› 1-5 y›l 89 64.0 6-10 y›l 29 20.9 10 y›l ve üzeri 21 15.1 Çal›flt›¤› Klinik Cerrahi Klinikleri 73 52.5 Dahili Klinikleri 66 47.5 Toplam 139 100.0
Tablo 2. Sa¤l›k Çal›flanlar›n›n A¤r› Tan›lamada Kul-land›¤› Yöntemlerin ve A¤r› Kontrolüne Yönelik Ya-p›lan Giriflimlerin Da¤›l›m›
A¤r› tan›lama yöntemleri/ yap›lan giriflimler
Say› Yüzde
Yöntemler
Sözel ifade 108 77.7
Sözel ve sözsüz ifade 18 12.9
Herhangi bir yöntem kullanmama 6 4.3
A¤r› ölçe¤i 4 2.9
Sözsüz ifade 3 2.2
Giriflimler
Analjezik verme 63 45.3
Hekime haber verme 59 42.4
‹laç d›fl› uygulamalar (masaj, so¤uk uygulama)
13 9.4
A¤r› poliklini¤ine bildirme 4 2.9
Toplam 139 100.0
ise %45.3’ünün hastaya istemdeki analjezi¤i uy-gulad›¤› ve %42.4’ünün ise hastan›n hekimine haber verdi¤i belirlendi (Tablo 2).
Hastan›n a¤r›s›n› kime haber vermesi gerekir so-rusuna, sa¤l›k çal›flanlar›n›n %55.4’ü hekim ve hemflire, %28.1’i hekim, %11.5’i hemflire ve %5’i ise refakatçi yan›t› verdikleri saptand›. Sa¤l›k çal›flanlar›na etkili a¤r› kontrolünün hasta-ya sa¤lad›¤› hasta-yararlar soruldu¤unda; %46.8’inin hasta- ya-flam kalitesini art›raca¤›, %18’inin komplikasyon-lar› azaltaca¤›, %18’inin iyileflmeyi h›zland›raca¤›, %6.5’inin yat›fl süresini k›saltaca¤› ve %10.7’si-nin ise hepsi yan›t›n› verdikleri belirlendi. Sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r›y› tan›lama yöntemleri ile meslek, e¤itim düzeyi, çal›flma y›l›, çal›fl›lan klinik ve a¤r›ya iliflkin e¤itim alma durumlar› karfl›laflt›r›ld›¤›nda; a¤r› tan›lama yöntemleri ile e¤itim düzeyi ve çal›flma y›l› aras›nda bir iliflki belirlendi (p<0.05). Önlisans ve lisans mezunlar›, sa¤l›k meslek lisesi mezunlar›na göre a¤r›y› ta-n›larken hastan›n ifadesinin d›fl›nda sözsüz belir-tileri ve a¤r› ölçe¤ini de dikkate almaktad›rlar. Çal›flma deneyiminin artmas›yla a¤r›n›n tan›lama-s›nda tüm yöntemler (sözel ifade, sözsüz ifadeler ve a¤r› ölçe¤i) kullan›lmaktad›r. A¤r› kontrolüne yönelik yap›lan giriflimler ile de¤iflkenler aras›n-da bir iliflki saptanmad› (p>0.05, Tablo 3)
TARTIfiMA
A¤r›n›n alg›lanmas› ve yorumu; bireylerin bilifl-sel, sosyal, kültürel ve çevresel de¤iflkenlerinin karfl›l›kl› etkilefliminin sonucu ortaya ç›kar ve bu etkileflim her bireyde semptomlar›n fliddetini, a¤-r›ya yan›t›n› ve a¤r›n›n yaflam kalitesine olan et-kisini de¤ifltirir. Bu nedenle, a¤r› duyumunun sö-zel ve davran›flsal yan›t› her birey için farkl› ve özeldir (Berker ve Dinçer 2005).
A¤r› yönetiminin kalitesi, tedavi ve bak›m› sa¤-layan sa¤l›k çal›flanlar›n›n bilgi, davran›fl ve be-cerilerine ba¤l›d›r. Özellikle hekim ile hasta ara-s›nda iletiflimi sa¤lamalar› ve uzun süre hasta ile
Tablo 3.Sa¤l›k Çal›flanlar›n›n Demografik Özellikleri ile A¤r› Tan›lama Yöntemi ve A¤r› Kontrolü Aras›ndaki ‹liflki
* ‹statistiksel analize, tan›lama yöntemi kullanmayan sa¤l›k çal›flanlar› (n=6)dahil edilmedi. ** A¤r› ölçe¤i (n=4) ve sözsüz ifade (n=3), sözsüz ve sözlü ifade grubu içine dahil edildi. ***A¤r› poliklini¤ine bildirme (n=4) ve ilaç d›fl› uygulamalar (n=13).
****Ebeler (n=4), hemflirelerin içine dahil edildi.
birlikte olmalar› nedeniyle hemflireler, bu süreçte önemli roller üstlenmektedir. Bu nedenle a¤r› yö-netiminde hemflirelerin bilgi ve becerilerini art›r-mak için a¤r› ile ilgili sistematik ve sürekli bir e¤itime gereksinim vard›r (Twycross 2002). Lui, So ve Fong (2008) yapt›klar› bir çal›flmada hem-flirelerin %18.9’nun a¤r› yönetimi ile ilgili kurs ald›¤›n›n saptam›fllard›r. de Rond ve ark. (2000) taraf›ndan yap›lan bir çal›flmada, kat›l›mc›lar›n hepsinin temel e¤itimde az ya da çok a¤r› ile il-gili e¤itim ald›¤›, mezuniyet sonras› ise %31.6’s›-n›n a¤r› yönetimine iliflkin bir kursa kat›ld›¤› be-lirlenmifltir. Akbafl ve Öztunç (2008) taraf›ndan yap›lan bir çal›flmada hemflirelerin %70.7’sinin
göre de¤ifliklik göstermektedir.
A¤r›n›n uygun bir flekilde tan›lanmas›, a¤r› dene-yimleyen hastada etkili a¤r› kontrolünün köfle tafl-lar›ndan biridir. A¤r›n›n en kolay de¤erlendirme yolu hastaya a¤r›s›n›n olup olmad›¤›n› sormakt›r. Ancak sadece hasta ifadesi, de¤erlendirme için yeterli de¤ildir. A¤r›n›n subjektif bir deneyim ol-mas›n›n yan› s›ra a¤r›s›n› anlatmada güçlük çe-ken ya da ifade edemeyen hastalar›n da olmas› (yafll›lar, komada olan hastalar, sa¤l›k çal›flanlar› ile ayn› konuflma dilini kullanmayanlar gibi) ta-n›lamada hastan›n ifadesinin d›fl›nda öykü, fizyo-lojik ve davran›flsal belirtilerin izlenmesi ve a¤r› ölçekleri gibi farkl› yöntemlerinde kullan›lmas›n› gerektirmektedir (Eti Aslan 2002b, Varl› ve ark 2005). Lui ve ark. (2008)’n›n yapt›¤› bir çal›fl-mada, hemflirelerin %55.2’sinin a¤r› tan›lamas›n-da nadiren a¤r› ölçe¤i kulland›¤› belirlenmifltir. Mrozek ve Werner (2001) taraf›ndan yap›lan ça-l›flmada, kat›l›mc›lar›n a¤r› tan›lanmas›nda s›kl›k-la hastan›n davran›fllar›n› gözlemlediklerini (%37.7) ve sonras›nda hastan›n ifadesini dikkate ald›klar› (%24.6) saptanm›flt›r. Hemflirelerin a¤r› hakk›ndaki bilgi düzeyleri ve a¤r›ya yönelik yap-t›klar› giriflimlerin belirlendi¤i bir çal›flmada, a¤-r›l› hastay› nas›l tan›lars›n›z sorusuna kat›l›mc›la-r›n %85.4’ünün hastan›n sözel ifadesini, %4’ünün ise bireysel a¤r› göstergelerini dikkate ald›klar› belirlenmifltir (Akbafl ve Öztunç 2008). Yap›lan bir çal›flmada hemflirelerin %47.7’sinin a¤r›y› ta-n›larken, hastan›n davran›fllar›n› gözlemledikleri bildirilmifltir (Özer ve ark 2006). Eti Aslan ve Bad›r (2005) taraf›ndan ulusal bir kongreye kat›-lan hemflirelerde a¤r›ya iliflkin yap›kat›-lan bir çal›fl-mada, a¤r› de¤erlendirmede hemflirelerin %79.7’sinin hastan›n ifadesini dikkate ald›klar› saptanm›flt›r. Olgun ve Eti Aslan (1998) yapt›k-lar› çal›flmada, hemflirelerin %37.4’ünün sözel ifa-de, %48.4’ünün ise davran›flsal tepkiler ile a¤r›-y› de¤erlendirdiklerini belirlemifllerdir. Bu çal›fl-mada ise sa¤l›k çal›flanlar›n›n üçte ikisinin a¤r› tan›lamas›nda sözel ifadeyi kulland›¤› belirlendi. A¤r›n›n subjektif ve bireye özgü olmas›n›n yan› s›ra her hastan›n bireysel özellikleri ve hastal›¤a okulda a¤r› ile ilgili bir e¤itim ald›¤›n›,
%11.6’s›-n›n okul d›fl›nda bir e¤itim ald›¤› (sürekli e¤itim, kurs, seminer, konferans) saptanm›flt›r. Türkiye’de yap›lan baflka bir çal›flmada da sa¤l›k çal›flanlar›-n›n %43.7’sinin a¤r›çal›flanlar›-n›n giderilmesine yönelik tim ald›klar›, e¤itim alanlar›n %88.5’inin bu e¤i-timi çal›flt›klar› alanda kulland›klar› belirlenmifltir (Bacaks›z, Çöçelli, Ovayolu ve Özgür 2008). Bu çal›flmada ise sa¤l›k çal›flanlar›n›n %69.1’inin a¤-r›ya yönelik e¤itim almad›¤›, %30.9’nun ise e¤i-tim ald›¤›, e¤ie¤i-tim alanlar›n›n büyük ço¤unlu¤unun bu e¤itimi okulda, az›n›n ise okulda d›fl›nda (hiz-met içi e¤itim) ald›¤› belirlendi. Bu verilere gö-re sa¤l›k çal›flanlar›, okulda ve sonras› dönemde a¤r› tan›lamas› ve kontrolüne iliflkin yeterli e¤i-tim almad›¤›n› göstermektedir. Bu durum, çal›flan-lar›n farkl› düzeylerdeki okullardan mezun olma-s› ile aç›klanabilir. Oysa okulda ya da mezuniyet sonras› dönemde, a¤r›n›n do¤as›, a¤r› tan›lamas› ve a¤r›ya yönelik giriflimlere ile ilgili e¤itim programlar›na yer verilmesi, etkili a¤r› kontrolü-nün sa¤lanmas›nda önemlidir.
Hemflirelerin kiflisel ve profesyonel a¤r› deneyim-leri ve a¤r› yönetimi konusunda bilgideneyim-lerinin ince-lendi¤i bir çal›flmada, kat›l›mc›lar›n %47.5’inin (21 kifli) tedavi gerektiren bir a¤r› deneyimledi-¤i, a¤r›ya yönelik ise bunlardan 5 kiflinin ilaç, 4 kiflinin ise ilaç d›fl› yöntem (fiziksel terapi/egzer-siz, istirahat, ›s› uygulama, psikolojik yaklafl›m-lar) kulland›¤› belirlenmifltir (Patiraki-Kourbani ve ark 2004). Mrozek ve Werner (2001) taraf›ndan yap›lan çal›flmada, a¤r› kontrolüne yönelik hem-flirelerin %39.1’inin ilaç ald›¤›, %14.1’inin rahat-lama tekni¤i ve %4.7’sinin ise masaj tekni¤ini kulland›klar› saptanm›flt›r. Bu çal›flmada ise kat›-l›mc›lar›n %90.6’s›n›n a¤r› deneyimledi¤i ve a¤-r› kontrolüne yönelik yap›lan uygulamalarda ise büyük ço¤unlu¤unun analjezik ald›¤›, az oranda ise ilaç d›fl› yöntemleri (uyumak, masaj, yürüyüfl yapmak/aç›k havaya ç›kma) kulland›¤› belirlendi. Bu sonuçlara göre, sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› kon-trolünde ilaç d›fl› yöntemleri göz ard› ettikleri gö-rülmekte, a¤r› kontrolünde yap›lan uygulamalar, bireylerin e¤itim, kültürel ve a¤r› deneyimlerine
iliflkin farkl› iletiflim becerilerine sahip olaca¤› düflünülürse, sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r›y› tan›lama-s›nda hastan›n ifadesini dikkate almas›n›n yan› s›-ra di¤er tan›lama yöntemlerini de (fizyolojik ve davran›flsal belirtiler, a¤r› ölçe¤i gibi) beraberin-de kullanmas› önemlidir.
McCaffery’e göre sa¤l›k çal›flanlar›n›n, kendi de-¤erleri ve a¤r› deneyimleri ne olursa olsun tüm a¤r›l› hastalar için en iyi düzeyde bak›m sa¤la-mak zorunda oldu¤u belirtilmektedir (Mrozek ve Werner 2001). Manias, Bucknall ve Botti (2005)’nin a¤r› deneyimleyen hastalarda (316 va-ka) hemflirelerin uygulamalar›n›n araflt›r›ld›¤› ça-l›flmada, vakalar›n %37.9’unda analjezik uygulan-d›¤›, %17.4’ünde tedavi seçeneklerinin hekimle tart›fl›ld›¤›, %1.3’ünde ise masaj uyguland›¤› be-lirlenmifltir. Yap›lan bir çal›flmada a¤r›ya yönelik yap›lan giriflimler aras›nda s›ras›yla ilaç uygula-ma (%78.8), uygun pozisyon ve istirahat (%73.1), psikolojik destek ve gözlem (%33.1) ve di¤erle-ri (uygun çevrenin ve hijyenin sa¤lanmas›, ma-saj, s›cak/so¤uk uygulamalar, gevfleme egzersizler gibi) yer alm›flt›r (Akbafl ve Öztunç 2008). Has-taya bak›m veren sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› kon-trolünde uygulad›klar› giriflimlerin de¤erlendirildi-¤i bir çal›flmada, a¤r›ya yönelik yap›lan giriflim-ler içinde analjezikgiriflim-lerin her zaman, ilaç d›fl› uy-gulamalar›n ise gerekti¤inde ya da bazen yap›l-d›¤› saptanm›flt›r (Bacaks›z ve ark 2008). Hem-flire ve hekimlerin beklenen a¤r›ya yönelik yak-lafl›mlar›n›n incelendi¤i bir çal›flmada da, kat›l›m-c›lar›n %79.2’sinin a¤r› kontrolünde düzenli ara-l›klarla analjezik verilmesini uygun gördükleri be-lirlenmifltir (Olgun ve Eti Aslan 1998). Bu çal›fl-mada da hastada a¤r› kontrolüne yönelik yap›lan giriflimler içerisinde ilk s›rada analjezik uygula-mas› (%45.3), daha sonra ise a¤r›n›n hekime bil-dirilmesi (%42.4) gelmektedir. ‹laç tedavisine ek olarak uygulanan ilaç d›fl› uygulamalar›n ise da-ha az oranda kullan›ld›¤› belirlendi. Oysaki kul-lan›lan ilaç d›fl› giriflimlerin a¤r›y› azaltt›¤›, yan etkilerinin olmad›¤› ve hastan›n özbak›m›n› güç-lendirmesinde önemli rol oynad›¤› bilinmektedir (Arslan ve Çelebio¤lu 2004).
Olgun ve Eti Aslan (1998)’›n çal›flmas›nda belirt-ti¤i, Donovan ve arkadafllar›n›n dahiliye ve cer-rahi kliniklerinde yapt›klar› bir çal›flmada son 72 saatte hastalar›n %78’inin fliddetli a¤r›s›n›n oldu-¤u ve bu hastalar›n %55’inin a¤r›s›n› hemflireye haber vermedikleri belirtilmektedir. Bu çal›flmada da hastan›n a¤r›s›n› kime haber vermesi gerekir sorusuna kat›l›mc›lar›n %55.4’ü hekime ve hem-flireye, %28.1’i sadece hekime, %11.5’i sadece hemflireye ve %5’i refakatçiye söylenmesi gerek-ti¤ini ifade ettikleri belirlendi. Bu verilere göre kat›l›mc›lar›n büyük ço¤unlu¤unun a¤r›n›n sa¤l›k çal›flanlar›na bildirilmesi gerekti¤ini ifade etmesi, a¤r› de¤erlendirmesi için olumlu bir durum ola-rak kabul edilebilir.
Hastanede yatan hastalarda, etkisiz a¤r› tedavisi iyileflmede uzama, komplikasyon oranlar›nda art-ma, uyku bozukluklar› ve yaflam kalitesinde azal-ma gibi psikolojik, fizyolojik ve finansal sorun-lara neden olan önemli klinik durumlardan biri-dir (Erdine 2000). Sa¤l›k çal›flanlar›na etkili a¤-r› giriflimlerinin hastaya sa¤lad›¤› yararlar sorul-du¤unda; %46.8’i yaflam kalitesini art›raca¤›, %18’i komplikasyonlar› azaltaca¤›, %18’i iyilefl-meyi h›zland›raca¤›, %6.5’i yat›fl süresini azalta-ca¤› ve %10.7’si ise hepsi yan›t›n› vermelerine karfl›n, sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r›y› yeterince ele almad›klar› ve a¤r›n›n kontrolünde ilaç d›fl› yön-temleri kullanmad›klar› görülmektedir.
Sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r›y› tan›lama yöntemleri meslek, e¤itim düzeyi, çal›flma y›l›, çal›fl›lan kli-nik ve a¤r›ya iliflkin e¤itim alma durumlar› kar-fl›laflt›r›ld›. A¤r› tan›lama yöntemleri ile e¤itim düzeyi ve çal›flma y›l› aras›nda anlaml› bir ilifl-ki saptan›rken (p<0.05), di¤er de¤iflkenler aras›n-da bir iliflki saptanamad›. Önlisans ve lisans me-zunu sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› tan›lamada sözel, sözsüz ifade ve a¤r› ölçe¤i kullanma durumlar› sa¤l›k lisesi mezunlar›na göre daha yüksek bu-lundu. Ayr›ca, 1-5 y›l aras›nda çal›flan sa¤l›k ça-l›flanlar› tan›lamada s›kl›kla sözel ifadeyi kullan-maktad›rlar.
sonu-cunda, hemflirelerin ve di¤er sa¤l›k çal›flanlar›n›n e¤itim seviyesinin art›r›lmas›, kanun de¤ifliklikle-rinin yap›lmas› ve a¤r› yönetiminde tutum de¤i-fliklikleri yap›lmas› önerilmifltir. Sa¤l›k çal›flanla-r›n›n a¤r›y› kontrolüne yapt›¤› giriflimleri ile mes-lek, e¤itim düzeyi, çal›flma y›l›, çal›fl›lan klinik ve a¤r›ya iliflkin e¤itim alma durumlar› karfl›lafl-t›r›ld›¤›nda aralar›nda anlaml› bir iliflki bulunma-d› (p>0.05).
SONUÇ VE ÖNER‹LER
Araflt›rma sonucunda, sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› ta-n›lamas›nda uygun yöntemleri kullanmad›klar› ve a¤r› kontrolünde etkin giriflimleri uygulamad›kla-r› görülmektedir. A¤uygulamad›kla-r›y› anlamak, nedenlerini ay›rt edebilmek ve yeterli bir a¤r› kontrolü sa¤-layabilmek için tüm ekip üyelerinin kendi arala-r›nda ifl birli¤i yapmalar› gerekir. A¤r› tam ola-rak giderilmemifl ise yeni yöntemler kullan›lmal›, karar›n hasta bak›m›nda sorumlu sa¤l›k çal›flanla-r›na b›rak›ld›¤› “gerekti¤inde” fleklinde yap›lan is-temlerin etkili bir flekilde uygulanmas›, hasta a¤-r›s›n›n ve tedavi sonuçlar›n›n sürekli de¤erlendi-rilmesini gerektirmektedir. ‹nterdisipiliner bir ekip yaklafl›m›yla güvenilir a¤r› tan›lama yöntemlerinin kullan›lmas›, a¤r›y› artt›ran ve azaltan faktörlerin iyi tespit edilmesi ve a¤r› giriflimlerinin kan›ta dayal› olarak uygulanmas› önerilebilir.
KAYNAKLAR
Akbafl, M., Öztunç, G. (2008). Examination of knowledge about and nursing interventions for the care of patients in pain of nurses who work at Çukurova University Medical Faculty Balcali Hospital. Pain Manag Nurs., 9(3): 88-95. Arslan, S., Çelebio¤lu, A. (2004). Postoperatif a¤r› yönetimi ve alternatif uygulamalar. Uluslararas› ‹nsan Bilimleri Dergi-si, 1303-5134, www.insanbilimleri.com (26.01.2006). Bacaks›z, B. D., Çöçelli, L. P., Ovayolu, N., Özgür, S. (2008). Hastaya bak›m veren sa¤l›k çal›flanlar›n›n a¤r› kon-trolünde uygulad›klar› giriflimlerin de¤erlendirilmesi. A¤r›, 20(3): 26-36.
Berker, E., Dinçer, N. (2005). Kronik a¤r› ve rehabilitasyo-nu. A¤r›, 17(2): 10-16.
Berry, P. H., Dahl, J. L. (2000). The new JCAHO pain stan-dards: Implications for pain management nurses. Pain Manag Nurs., 1(1): 3-12.
Brockopp, D., ve ark (2004). Nurses’ clinical
decision-ma-king regarding the management of pain. Accid Emerg Nurs., 12: 224-229.
de Rond, M. E. J. ve ark (2000). A pain monitoring prog-ram for nurses: Effects on nurses’ pain knowledge and atti-tude. J Pain Symptom Manage, 19(6): 457-467.
Erdine, S. (2000). A¤r›n›n tan›m›. Erdine, S. (Ed). A¤r›. 1. bask›, Alemdar Ofset, ‹stanbul, 3-11.
Eti Aslan, F. (2002a). A¤r› de¤erlendirme yöntemleri. Cumhu-riyet Üniversitesi Hemflirelik Yüksekokulu Dergisi, 6(1): 9-16. Eti Aslan, F. (2002b). A¤r›ya iliflkin yan›lg›lar ve gerçekler. Sendrom, 14(4): 94- 98.
Eti Aslan, F., Bad›r A. (2005). A¤r› kontrol gerçe¤i: Hem-flirelerin a¤r›n›n do¤as›, de¤erlendirilmesi ve geçirilmesine iliflkin bilgi ve inançlar›. A¤r›, 17(2): 44-51.
Eti Aslan, F. (2006). Tarihsel süreçte a¤r›. Eti Aslan, F. (Ed.). A¤r›. 1. bas›m, Mart Matbaac›l›k, ‹stanbul, 5-9. Evans, C. J. ve ark (2004). Development and validation of the pain treatment satisfaction scale (ptss): A patient satis-faction questionnaire for use in patients with chronic or acu-te pain. Pain, 112: 254-266.
Ferrell, B. R., Rhiner, M., Cohen, M. Z., Grant M. (1991). Pain as a metaphor for illness. Part I: Impact of cancer pa-in on family caregivers. Oncol Nurs Forum., 18(8): 1303-9. Güzeldemir, M. E. (1995). A¤r› de¤erlendirme yöntemleri. Sendrom, 6: 11-21.
Harstall, C., Ospina, M. (2003). How prevalent is chronic pa-in? Pain Clinical Updates, IASP, 11(2): 1-5.
Kocaman, G. (1994). A¤r›, Hemflirelik yaklafl›mlar›. Saray Medikal Yay›nc›l›k, ‹zmir, 38-39.
Kutlutürkan, S., Bedük T., (2003). Kanserli hasta ve yak›n-lar›n›n a¤r›yla bafl etmede kulland›klar› yöntemler ve yaflad›k-lar› güçlükler. Hacettepe Üniversitesi Hemflirelik Yüksekoku-lu Dergisi, 10(2): 5-15.
Kuuppelomaki, M. (2002). Pain management problems in patients’ terminal phase as assess by nurses in Finland, is-sues and innovations in nursing practice. J Adv Nurs., 40(6): 701–709.
Lui, L. Y. Y., So, W. K. W., Fong, D. Y. T. (2008). Know-ledge and attitudes regarding pain management among nurses in Hong Kong medical units. J Clin Nurs., 17: 2014-2021. Manias, E., Bucknall, T., Botti, M. (2005). Nurses’ strategi-es for managing pain in the postoperative setting, Pain Ma-nag Nurs., 6(1): 18-29.
Merskey, H., Bogduk, N. (1994). Classification of chronic pa-in. 2nd ed. IASP Pres, Seattle.
Mrozek, J. E., Werner, J. S. (2001). Nurses’ attitudes toward pain, pain assessment, and pain management practices in long-term care facilities. Pain Manag Nurs., 2(4): 154-162. Olgun, N., Eti Aslan, F. (1998). Hemflire ve hekimlerin a¤-r›ya yaklafl›mlar›. A¤r›, 10(1): 32-37.
Özer, S., Akyürek, B., Baflbakkal, Z. (2006). Hemflirelerin a¤-r› ile ilgili bilgi, davran›fl ve klinik karar verme yetenekleri-nin incelenmesi. A¤r›, 18(4): 36-43.
Patiraki-Kourbani, E. ve ark (2004). Personal and professio-nal pain experiences and pain management knowledge among Greek nurses. Int J Nurs Stud., 41: 345–354.
Tune, D. C. (1993). Assess the person not just the pain. Pa-in ClPa-inical Updates, IASP, 1(3): 1-4.
Twycross, A. (2002). Educating nurses about pain manage-ment: The way forward. J Clin Nurs, 11: 705–714. Varl›, K. ve ark (2005) A¤r›ya multidisipliner yaklafl›m. h t t p : / / w w w . m e d i n f o . h a c e t t e p e . e d u . t r / t e b a d / d e r -gi/doc/2005_2/111-128.doc (18.07.2006).
Yücel, A. (2003). Kronik a¤r›: Tan› ve tedavi. Aktüel T›p Dergisi, 8(6-7): 113-123.
