Eğitimde Birlikteyiz

AİLE

REHBERİ

AİLE

REHBERİ

Kapsayıcı Erken Ç

ocukluk Eğitimi

Neden Aile Rehberi?

Kapsayıcı Eğitim Nedir?

Neden Kapsayıcı Eğitim?

Ailenin Rol ve Sorumlulukları

4

6

12

18

Bu “Aile Rehberi”, okullarımızda çocuğu olan aileleri ve çocuklardan sorumlu kişileri “kapsayıcı eğitim” konusunda bilgilendirmek ve onlarda farkındalık yaratmak amacıyla hazırlanmıştır.

Neden

Aile Rehberi?

Kapsayıcı eğitim,

okullarda eğitim

gören tüm

çocuklarımızın

gereksinimlerini

kendi özellikleri

dâhilinde

karşılamayı

hedeflemektedir.

Kapsayıcı eğitim bakımından kaliteli bir eği-tim ortamı; erişim, katılım, destek boyut-larının okullarda sağlanabilmesine bağlıdır. Özellikle destek boyutunda kapsayıcı eğitimin hayata geçirilebilmesi için en önemli paydaş-lardan ve sorumlupaydaş-lardan bir tanesi ailelerdir. Bu kapsamda ailelerin rolü özetlenecek olur-sa;

»

her çocuğun eğitim hakkının

savunucu-luğunu yapmak,

»

eğitimde fırsat eşitliği temelinde talep

eden taraf olmak,

»

kaliteli bir eğitim sunulması için eğitim

sürecine iş birliği içinde katılım göster-mektir.

Nitelikli kapsayıcı erken çocukluk eğitimi, çocukların gelişim ve öğrenmesi açısından çok önemlidir. “Engeli Olan Çocuklar İçin

Kapsayıcı Erken Çocukluk Eğitimi Projesi”

ile 3-7 yaş arası, tüm çocukların ailelerine kapsayıcı eğitim hakkında farkındalık kazan-dırılması hedeflenmektedir.

Bu rehberde, kapsayıcı eğitimin kaliteli şekil-de hayata geçmesi için ailelere düşen rol ve sorumluluklar hakkında bilgi sunulmaktadır.

Kapsayıcı Eğitim Nedir?

Kapsayıcı eğitim tüm çocukların gelişimsel, sosyokültürel ve bireysel özellik-leri ile gereksinimözellik-leri doğrultusunda eğitim almalarını amaçlayan bir süreç olarak tanımlanabilir. Çocukların nitelikli bir eğitime erişimi, katılımlarının artırılması ve olası ayrımcılıkların azaltılması kapsayıcı eğitimin temel he-deflerindendir.

Kapsayıcı eğitim ortamlarında; tüm çocukların bireysel özellikleri, gereksi-nimleri, ilgileri ve tercihleri dikkate alınarak eğitim programı, ortamı, yön-temleri ve materyalleri çocuklara uygun hale getirilir. Bu, eğitimde fırsat eşitliğinin ve adaletin sağlanması için önemlidir. Kapsayıcı eğitimin bir diğer önemli özelliği de aile katılımına ve toplumsal katılıma verdiği değerdir.

Kapsayıcı eğitim toplumun tüm

bireylerinde çocuk yararına

temel değer ve tutum

Tüm çocukların kapsayıcı öğrenme ortamlarında eğitim almaları, aileler de dâhil olmak üzere toplumun tüm birey ve kurumlarının sorumluluğudur. Ge-rek ulusal mevzuat ve belgelerde (örneğin, Anayasa, Millî Eğitim Temel Kanu-nu, MEB 2023 Eğitim Vizyonu) gerekse uluslararası sözleşmelerde (örneğin, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme) ifade edildiği gibi;

kapsayıcı ve nitelikli bir eğitim,

her çocuğun hakkıdır.

Hem ulusal yasalar hem de ülkemizin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerle korunan bu hakkın fırsat eşitliği temelinde, ayrımcılık yapılmaksızın sürdü-rülmesi gerekmektedir.

Eğitim hakkı ülkemizde tüm çocuklar için kanunlarla garanti altına alınmıştır. Engeli olan çocuklar için eğitim imkânları iki temel şekilde sunulmaktadır: 1) Ayrıştırılmış eğitim

2) Kaynaştırma/bütünleştirme eğitimi

222 Sayılı

İlköğretim

ve Eğitim

Kanunu

T.C.

Anayasası

Her çocuk, mecburi ilköğrenim çağına

girdiği öğretim yılı başında (…)

ilköğretim okuluna kayıt ve kabul edilir.

Her veli yahut vasi veya aile başkanı,

çocuğunu zamanında ilköğretim okuluna

yazdırmakla yükümlüdür. (…)

Mecburi ilköğrenim çapında bulundukları

halde zihnen, bedenen, ruhen ve sosyal

bakımdan engelli olan çocukların özel

eğitim ve öğretim görmeleri sağlanır.

Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi

düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve

benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin

kanun önünde eşittir.

(Ek fıkra: 7/5/2010-5982/1 md.)

Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife

şehitlerinin dul ve yetimleri ile malul

ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik

ilkesine aykırı sayılmaz.

Kimse, eğitim ve öğretim hakkından

yoksun bırakılamaz. (…) Devlet, durumları

sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları

topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.

Madde 10

Madde 42

Madde 46

Hiçbir gerekçeyle engellilerin

eğitim alması engellenemez.

Engelliler, özel durumları

ve farklılıkları dikkate

alınarak, yaşadıkları çevrede

bütünleştirilmiş ortamlarda,

eşitlik temelinde, hayat boyu

eğitim imkânından ayrımcılık

yapılmaksızın yararlandırılır.

Genel eğitim sistemi içinde

engellilerin her seviyede

eğitim almasını sağlayacak

bütünleştirici planlamalara

yer verilir.

5378 Sayılı Özürlüler ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik yapılması Hakkında Kanun’da 2013 yılında değişiklik yapılmıştır

5378 Sayılı

Engelliler

Hakkında

Kanun

1739 Sayılı

Millî Eğitim

Temel

Kanunu

Eğitim kurumları dil, ırk,

cinsiyet, engellilik ve din

ayrımı gözetilmeksizin

herkese açıktır (…)

İlköğretim görmek her Türk

vatandaşının hakkıdır.

Özel eğitime ve korunmaya

muhtaç çocukları yetiştirmek

için özel tedbirler alınır.

Madde 4

Madde 7

Kanunlarımıza göre engeli olan çocuklara sunulan eğitim hizmetleri, onları mümkün olduğu ölçüde sosyal ve fiziksel çevrelerinde tutacak ve etkileşimle-rini artıracak şekilde olmalıdır.

Ek olarak aynı kanunlar, bu eğitim hizmetlerinin çocukların;

»

gelişim özellikleri,

»

bireysel özellikleri ve

»

gereksinimleri

doğrultusunda, eğitim ortamında ve süreçlerinde uyarlamalar yapılarak ak-ranlarıyla birlikte Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) adı verilen çocuğa özel programlar çerçevesinde verilmesini önermektedir.

Aynı kanunlar;

»

ailelerin çocuklarının eğitim sürecine aktif katılımını,

»

toplum, sivil toplum kuruluşları ve okulun iş birliği içinde çalışmasını

teşvik etmektedir.

Engeli olan çocuklar için “akranlarıyla birlikte eğitim” denildiğinde ilk akla gelen, bu çocukların kaynaştırma raporu alarak kaynaştırma/bütünleştirme eğitimine katılımıdır. Kapsayıcı eğitim anlayışı ise; ister özel eğitim tanılama

raporu olsun ister olmasın, ister tipik gelişim göstersin isterse de engel riski taşısın “tüm çocukların” birbirinden öğrenerek aynı öğrenme ortamında bir-likte eğitim almasını öngörmektedir.

Ailelerin sorumluluğu da tüm çocukların kapsayıcı ve nitelikli eğitim hakkının savunuculuğunu yapmaktır. Tüm çocukların toplumun eşit bireyleri olarak kabul edilmeleri ve herhangi bir ayrımcılığa uğramadan eğitim alabilmeleri için aileler okullara destek olmalıdır. Toplumun bireylerinin ve kurumlarının temel sorumluluğu ise ülke kaynaklarının tüm çocuklara, gereksinimleri doğ-rultusunda adil bir şekilde dağıtılmasını sağlamaktır.

DIŞLANMA

KAYNAŞTIRMA

AYRIŞTIRMA

Okulda herkes birbirinden

öğrenir, birlikte gelişir ve bu

büyük bir avantajdır.

Kapsayıcı eğitim

bu avantajdan

tüm çocukların

faydalanabilmesi

için ortaya çıkmış

bir anlayıştır.

» Çocuklara akranlarının sahip olduğu fırsatlardan yararlanmaları

için ortam hazırlar.

» Çocuklara, etiketlenme ve sınırlı etkileşim gibi olumsuz

durum-ların etkilerinden korunma imkânı tanır.

» Çocuklara birbirlerinden ve birlikte öğrenmeleri için ortamlar

oluşturur.

» Çocukların toplumsal hayata katılımlarını kolaylaştırır.

» Toplumsal bütünleşmeye katkı sağlar.

Engeli Olan Çocuklar İçin

Kapsayıcı Eğitim

» Çocuğun demokratik bakış açısını geliştirir.

» Çocukların bireysel farklılıklara saygı duymalarını sağlar.

» Tüm çocukların bireysel özelliklerinin dikkate alınmasını sağlar.

» Çocuklara birbirlerinden ve birlikte öğrenmeleri için ortamlar

oluşturur.

» Toplumsal kabule dayalı olumlu bir anlayış oluşturur.

Tipik Gelişim Gösteren Çocuklar İçin

Kapsayıcı Eğitim

» Demokratik bakış açısı geliştirir.

» Farklılıklara saygı duyma becerisi geliştirir.

» Birlikte yaşama becerilerinin benimsenmesini ve gelişmesini

sağlar.

» Ailelerin birbirlerini anlayarak desteklemesini sağlar.

» Toplumsal kabule dayalı olumlu bakış açısı geliştirir.

» Toplumsal bütünleşmeye katkı sağlar.

Aileler ve Toplum İçin

Kapsayıcı Eğitim

YANLIŞ



DOĞRU



Kapsayıcı eğitim, ‘diğer’ çocukların eğitimde geride kalmalarına neden olur.

Kaliteli kapsayıcı uygulamalar tüm çocukların öğrenmelerini geliştirir ve destekler. Engeli olan çocukları

ayırmak

etkili bir yöntemdir.

Ayrıştırma, çocukların bireysel ve toplumsal gelişimini olumsuz bir şekilde etkiler.

Engeli olan çocukların eğitimi pahalıdır.

Kaliteli kapsayıcı eğitim, ayrı okul ve sınıfların hazırlanmasından çok daha ucuzdur. Bu durum engeli olan

çocuklar ve yakınlarını ilgilendirir.

Kapsayıcı eğitim

toplumsal sorumluluktur.

Yanlış Bilinenler ve Gerçekler

Kapsayıcı Eğitimde Ailenin

Rol ve Sorumlulukları

Nitelikli bir kapsayıcı eğitim sunulması için aileye düşen önemli rol ve so-rumluklar vardır. Bu soso-rumlukların başında ailenin okul ile iş birliği içinde çalışması gelir. Sağlanacak bu iş birliği temelinde ailenin, çocukların okulda aldığı eğitimi evde de desteklemesi gerekir. Evde sağlıklı bir destek sağlan-ması, ailelerin çocuklarının bireysel ve gelişim özelliklerini iyi tanısağlan-ması, bu özellikleri temelinde onların gereksinimlerinin farkına vararak evde tedbirler alması, ailenin temel rol ve sorumlulukları içerisinde sayılabilir.

Doğdukları andan itibaren çocuklarının gelişimi ve öğrenmesinde birincil de-recede etkili olan ailelere, zaman içerisinde okullardaki eğitimciler de katılır. Bu süreçte ailelerin ve eğitimcilerin etkin bir biçimde birlikte çalışması ço-cukların gelişimi için gereklidir.

Kapsayıcı eğitimin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması; ailelerin okullarla iş birliğini artırması, sorumluluğu paylaşması ve gönüllü katılım sağlaması ile mümkündür. Okul – aile iş birliğinde aileye düşen sorumluluklar şu şekilde sıralanabilir:

»

Okul ve öğretmenlerle iletişim kurmak ve kurulan iletişimin

sürekli-liğine katkı sağlamak.

»

Kurulan iletişimin açık ve olumlu bir şekilde sürdürülmesine katkı

sağlamak.

»

Okul ve öğretmenle kurulan iletişim sırasında aile içinde yaşanan

büyük değişimleri paylaşmak.

»

Çocuğun gelişim ve öğrenmesini öğretmenin önerisi doğrultusunda

desteklemek.

»

Okul ve aile ile kurulan iletişimde aktarılanları dikkatli bir şekilde

dinlemek.

»

Okul içinde gerçekleştirilen faaliyetlerde gönüllü olarak yer almak.

Ailelerin okul-aile iş birliğinde sorumluluk alanları genişletilebilir. Bunların daha verimli ve etkili olabilmesi için öncelikle aileler ile öğretmenler arasında açık, samimi, gönüllü bir etkileşimin başlaması esastır.

Ailelerin eğitime katılımı; çocuğun gelişimini takip, okulla birlikte planlama yapma ve okulda sunulan eğitimi evde destekleyici tedbirler alma süreci olarak değerlendirilebilir.

Ailelerin çocuklarının eğitim sürecine etkin katılımları ve desteklemeleri, on-ların bireysel ve gelişimsel özelliklerini iyi tanımaon-larından geçer. Ailelerin çocuklarını tanımak adına ilk yapmaları gereken şey; çocuklarının gelişimle-rini takip ederek çocukları hakkında eğitim personeliyle gerekli paylaşımları yapmaktır.

Ailelerin çocuklarının gelişimlerine yönelik gözlemci bir rol üstlenmeleri, er-ken tanılama sürecinde kritik öneme sahiptir. Çocuklarından birinci derecede sorumlu bireyler olarak aileler, çocuklarının gelişim dönemlerine ilişkin özel-liklerini dikkatle gözlemleyerek gelişimlerindeki olası farklılıklara ait işaretleri ayırt edebilecek bilgi ve beceriye sahip olmalıdır.

Bu bölümde, 3-7 yaş arası çocuklarda sosyal-duygusal, dil, bilişsel, motor gelişim alanlarında gözlenen özellikler sunulmuştur (Tablo 1, 2, 3, 4). Ço-cukların gelişim adımları benzerlikler gösterirken tüm çocuklar aynı gelişim basamağına aynı takvim yaşında ulaşmayabilir.

Motor

Gelişim GelişimBilişsel GelişimiDil

Sosyal ve Duygusal Gelişim 3-4 yaş grubu Tek ayak üzerinde 4-5 saniye durur. Topu yere vurup tutar. Çift ayakla yerinde sıçrar. Topu iki eliyle hedefe atar. Atılan topu tüm vücudu ile tutar. 1’den 10’a kadar sayar. 3-4 sözcüklü cümleler kurar. Grup oyunlarına katılır. Oyunlarda sırasını bekler. Renkleri tanır ve eşleştirir. Neden, nasıl, kim vb. sorular sorar. Kurallara uyar. Kendisine söylenen vücut bölümlerini gösterir. Geçmiş zaman ifadelerini kullanır.

Kendine ait eşyaları paylaşır. Kendine ait

eşyaları toplar. 3-4 parçalı yapbozu tamamlar. Sohbeti devam ettirir. Duygularını ifade eder. Başkalarının duygularını fark eder. Resmini gördüğü nesneyi tanımlar. Konuşmalarında isim, fiil, sıfat, zamir kullanır.

Basit sorumlulukları yerine getirir.

Cinsiyetini söyler.

Art arda verilen iki veya üç yönergeyi

yerine getirir.

Nezaket sözcükleri kullanır.

Tablo 1

Daire şeklini çizer. Basit şekilleri keser.

Motor

Gelişim GelişimBilişsel GelişimiDil

Sosyal ve Duygusal Gelişim

4-5 yaş grubu Tablo 2

Gösterilen modeli çizer.

Nesneleri ipe dizer.

Küçük topu tek elle atar. Atılan topu

elleri ile tutar.

Basit dans adımları yapar. Çift ayakla ileri doğru atlar. Tek ayak üzerinde 7-8 saniye durur. Denge tahtasında ayak değiştirerek yürür. Ellerini ve yüzünü yardımsız yıkar, kurular. Dişlerini fırçalar.

1’den 20’a kadar ritmik sayar. 4-5 sözcüklü cümleler kurar. Adını, soyadını ve yaşını söyler. Renkleri isimlendirir. 6 ögesi

olan insan resmi çizebilir. Sözcüklerin anlamlarını sorar. Gerektiği durumlarda yardım ister. Başkalarına yardım etmeye karşı isteklidir.

Neden sonuç ilişkisi içeren sorulara

yanıt verir.

Şarkı söyler ve ezberden basit şiirler okur.

Hayali oyunlarda yaratıcıdır. 4-10 parçalı

yapbozu tamamlar.

Neden, nasıl, kim vb. soruları yanıtlar. Duygularını jest ve mimiklerle ifade eder. Başkalarının duygularına uygun tepkiler verir. Aynı ve farklı kavramlarını anlar. Nesneleri eşleştirir ve karşılaştırır. Nesnelerin işlevleri ile ilgili sorular sorar, soruları yanıtlar. Arkadaşları ile uyumludur, onlarla oynamayı tercih eder. Gösterilen resimlerle öykü oluşturur ve bir olayı oluş sırasına

göre sıralar.

Deneyimleri ile ilgili konuşur

Ev işlerine yardımcı olur.

Motor

Gelişim GelişimBilişsel GelişimiDil

Sosyal ve Duygusal Gelişim

5-6 yaş grubu Tablo 3

Geometrik şekilleri, yatay, dikey, eğri

ve eğik çizgiler çizer ve bu çizgilerden yeni şekiller oluşturur.

Topu tek elle omuz üzerinden atar, yerde yuvarlar ve 5-6 kere sektirir. Müzik ve ritim eşliğinde çeşitli hareketler yapar. Tek ayak üzerinde 9-10 saniye durur. Vücudunun farklı bölümlerini kullanarak dengede durur. Giysilerinin düğme ve çıt çıtlarını çözer, ilikler.

1’den 20’e kadar olan sayıları sıralar.

6 ve daha fazla sözcükten oluşan cümleler kurar. Evinin adresini ve telefon numarasını söyler. 10-25 parçalı yapbozu tamamlar.

Dil bilgisi kurallarını çoğunlukla doğru kullanır. Kurallara uyar ve gerektiğinde kuralları başkasına açıklar. Geometrik şekilleri birleştirerek yeni şekiller oluşturur. Olaylar arasında ilişki kurarak anlamlı öykü anlatır.

Gerekli durumlarda liderliği üstlenir. 1’den 10’a kadar nesneleri kullanarak toplama-çıkarma yapar.

Kim, ne, ne zaman, nerede, neden, nasıl gibi sorular

sorar, soruları yanıtlar. Duygularını kontrol eder. Başkalarının duygularını açıklar. İnsan resmindeki eksik vücut bölümlerini çizer. Sesler arasındaki farklılıkları, benzerlikleri söyler. Verilen sese benzer

sesler çıkarır. Yeni ve alışılmamış durumlara uyum sağlar. Haftanın günlerini sırayla söyler. Günün farklı Akıcı konuşur. Sohbete katılır ve Günlük işlerde sorumluluk alır ve

Motor

Gelişim GelişimBilişsel GelişimiDil

Sosyal ve Duygusal Gelişim

6-7 yaş grubu Tablo 4

Hareketlidirler, enerjileri çok fazladır. Çabuk

yorulurlar.

Boyu uzar, kilo artışı devam eder. Kız çocukları erkek çocuklarına oranla daha hızlı gelişim gösterir. Büyük kas gelişimleri, küçük kas gelişimine oranla daha iyidir. El becerileri artar.

Belli bir esneklik kazanır. Yaptığı hareketlerin hızını kendi ayarlayabilir.

Öğrenmek, üretmek için güdüleri çok

fazladır.

Konuşma yoluyla başkalarının

söylediğini doğru bir şekilde

anlayabilir.

Arkadaş seçiminde daha titiz olmaya başlarlar. 1-2 tane iyi ve sürekli arkadaşları olabilir. Somut düşünme döneminde oldukları için, çoğunlukla görerek ve yaparak öğrenir. Atasözleri ve deyimleri anlamayabilir.

Anlaşılır bir cümle yapısı kurabilir. Çocuksu konuşmayı tamamen terk eder.

Daha düzenli ve sakin bir döneme

başlar. Kendini güvende hissetmek ister. Bu yaşlardaki çocuklar; kendi görüşlerinin olabilecek tek görüş olduğuna inanırlar. Başkalarının bakış açılarını kavramada zorlanırlar. Beş-altı kelimelik cümle kurar. Bir olayı hikâyeyi

anlatabilir. Konuşulan bir konu hakkında fikirlerini söyler. Her zaman çevresinden övülmeyi, beğenilmeyi, sevilmeyi bekler. Konuşmaya, tekrarlamaya çok meraklıdırlar. Gruplama, sınıflama, serileme kavramları oluşur. Kendisine ait söz dağarcığı geliştirmiştir. Sözcükleri doğru olarak telaffuz edebilir. Bazı kelimelerin anlamlarını açıklar. Kolayca motive olurlar. Eleştirilere karşı çok hassastırlar. Çabuk kişilik değiştirebilirler, korku, sevinç ve öfke gibi duyguları aniden değişebilir. Sayı, zaman, mekân, boyut, hacim kavramları yerleşmeye başlar. Anlamlı sorular sorar. Sorulara anlamlı cevap verir.

Soyut sözcükleri kavrayamaz.

Kendi cinsinden çocuklarla gruplar

Tablo 1, 2, 3, 4’te çocukların gelişimleri için ipucu oluşturabilecek bazı ba-samaklar sıralanmıştır. Gelişim, bu baba-samaklarla sınırlı değildir fakat bu basamaklar köşe taşı olabilecek önemli ipuçlarıdır. Aileler, basamakları ço-cuklarında gözlemleyerek çocuklarının gelişimleri hakkında fikir yürütebilir ve şüphelendikleri bir konu olursa uzmanlara başvurabilirler. Fakat ailelerin bu süreç içinde dikkat etmeleri gereken bazı noktalar şunlardır:

» Çocuklar gelişim basamaklarına diğer çocuklardan erken ya da geç

varabilirler, bu normaldir.

» Aileler herhangi bir karara varmadan önce çocuklarını yakından

gözlemlemelilerdir.

» Aileler herhangi bir karara varmadan önce çocuklarını farklı

or-tamlarda ve zamanlarda da gözlemlediklerinden emin olmalılardır.

» Aileler herhangi bir karara varmadan önce çocuklarını diğer

ço-cuklarla birlikte gözlemlemeye özen göstermelilerdir.

» Aileler bu basamakların çocukları hakkında karar vermek için

ye-terli olmadığını bilmelilerdir.

» Aileler çocuklarının gelişimindesorun olduğunu ya da

akranların-dan belli konularda anlamlı farklılıklar sergilediğini düşünürlerse, mutlaka bir uzmanla temasa geçmelilerdir.

Ebeveynlerin çocuklarının gelişimini desteklemelerine rağmen, bazen çocuk-larının gelişiminde zorluklar sezinlemeleri, daha kapsamlı destek gereksinimi içinde olduklarına da işaret edebilir. Aşağıdaki tabloda ailelerin gözlemleye-bilecekleri bazı belirleyici durumlar aktarılmıştır (Tablo 5).

Gözlemlenmesi Önerilen Gelişimsel İpuçları Geç ve yavaş öğrenme

Söylenenleri ya da yaptıklarını hatırlayamama ve tekrar edememe Kendine söylenenleri tam olarak yerine getirememe

Kendini sözel veya sözel olmayan yollardan ifade edememe Sorunlarla karşılaştığında kendi çözümlerini üretememe Etrafında ani ses ve benzeri durumlar olduğunda sese dönememe Kişilerle karşılıklı olarak iletişimde olamama

Göz kontağı kuramama

Diğer bir kişiyle birlikte aynı nesne/oyun üzerinde oyun oynamada zorluk

Sohbet başlatamama/sürdürememe Nesnelere uzanırken yerini kestirememe

Hareket ederken nesnelere takılma, devirme, sendeleme Eldeki bir nesneyi belli bir noktaya koyamama

Tutamama, kaldıramama, emekleyememe, eğilememe, çömele-meme, koşamama, yürüyememe

Ses, ışık ve benzeri uyaranları tolere edememe Sürekli olarak huzursuz, huysuz olma Aşırı derecede sessiz olma

Kelimeleri söylerken telaffuz edememe Konuşurken cümleleri yerine göre kuramama Konuşurken diğerlerinden aynı konularda konuşamama Dikkatini uzun süre bir yerde toplayamama

Hareketlerini normal hızda tutamama Tablo 5. İşaret olabilecek bazı durumlar

SORUN GÖRÜNMÜYOR

Gelişim alanlarında ve becerilerde çocukların akranlarına benzer özel-likler gösterdiği düşünülen dönem: Aileler çocuklarını izlemeye devam eder ama endişe etmelerini gerektiren bir durum henüz mevcut de-ğildir.

İZLEME DÖNEMİ/UZMANA BAŞVURULABİLİR

Gelişim alanlarında ve becerilerde çocukların akranlarından farklı özel-likler gösterdiği düşünülüyorsa, aileler çocuklarını izlemeye devam ederek ve gördüklerini bir yere not ederek ya da video kaydına alarak uzman görüşü talep edebilirler.

UZMANA BAŞVURULMALI/ TEDBİR ALINMALI

Gelişim alanlarında ve gelişimsel becerilerde çocukların akranlarından farklı özellikler gösterdiği düşünülüyorsa aileler mutlaka uzmanlarla temasa geçerek gelecek planlamasını yapmaya başlamalıdırlar.

* Gelişim özelliklerine göre çocuklarını gözlemleyen aileler yukarıdaki tabloyu doldura-rak destek ihtiyacı içinde olup olmadıkları yönünde bir görüş geliştirebilirler.

Ailenin, çocuğunun gelişimine dair kaygısı ileri düzeyde ise atılacak ilk adım, Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerin Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları birimle-rine başvurmaktır. Çocukların özel eğitim hizmetlerinden faydalanabilmesi için öncelikle, sağlık birimlerinden engele ilişkin bir sağlık kurulu raporu çıkması gerekmektedir. Bu birimlerde engele ilişkin tıbbi tanı konulduğunda aile oturduğu bölgeden sorumlu Rehberlik ve Araştırma Merkezine (RAM) başvurabilir.

* Bu belgeler zaman içerişinde değişiklik gösterebileceğinden talep edilen güncel bel-Başvuru sırasında ailelere RAM’ın uygunluk durumuna göre randevu veril-mekte, ailenin alınan randevu gün ve saatinde çocuğuyla birlikte RAM’da hazır bulunması gerekmektedir. Randevu gün ve saatinde RAM’da görevli uzmanlar çocuğun eğitsel değerlendirmesini gerçekleştirmektedir. Eğitsel değerlendirme sürecinde aile ile birlikte alınan karar neticesinde RAM, çocu-ğu ve aileyi bir sonraki süreç için yönlendirmektedir.

Eğitsel değerlendirme süreci doğrultusunda ailenin onayı ile alınan karar ne-ticesinde yerleştirme kararı çıkmışsa çocuk evine en yakın uygun bir eğitim kurumuna yerleştirilir.

Müracaat sırasında eğitsel değerlendirme ve tanılama için RAM tarafından ailelerden talep edilen belgeler* şunlardır:

» Çocuğun velisinin ya da okul yönetiminin yazılı talebi (dilekçe)

» Koruyucu aile yanında kalan bireyler için yapılan

başvurular-da koruyucu aile belgesi

» Okula kayıtlı öğrenciler için okul tarafından doldurulmuş ve

imzalanmış ilk inceleme amaçlı “Eğitsel Değerlendirme İsteği Formu”

 Okulla Paylaşım

Ailelerin çocuklarının gelişimleri hakkında öğretmenleri bilgilendirmelerinin aşağıda özetlendiği şekilde çeşitli faydalar sağlar:

» Öğretmen okul dışında çocuğun durumu hakkında bilgi edinir,

» Öğretmen edindiği bilgiyi okuldaki eğitime yansıtabilir,

» Öğretmen kendi şüphelerini karşılaştırma şansı bulabilir,

» Öğretmen ve aile arasındaki dayanışma artar.

Aileler çocuklarının gelişimlerini gözlemleyerek ve akranları ile karşılaştıra-rak edindiği bilgileri okul personeli ile paylaştığında mümkün olan en erken dönemde önlem alınması için iş birliğini başlatmış olur.

 Eğitimi Birlikte Planlama

Çocuklarının gelişimi hakkında öğretmenlere bilgi aktarımında bulunan ai-lelerin, çocuklarının eğitimlerinin planlanmasına da katılımı gerekmektedir. Okul ortamında gerçekleştirilecek eğitimin çocuğun gerçek yaşam ortamını yansıtabilmesi ve okul dışında da desteklenebilmesi için ailelerin planlama sürecine katılımı önemlidir.

Kapsayıcı eğitimin özelliği çocukların engel tanısı olsun ya da olmasın her birinin kendi özellikleri dahilinde bir eğitim planlamasına sahip olmasıdır. Bu planlama, okullarda engeli olan çocuklar için okullarda Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Komisyonu tarafından geliştirilir. İlgili kanunda ifade edildiği gibi, tüm çocukların bireysel özellikleri ve gereksinimleri dahilinde eğitim almalarını sağlamak için tipik gelişim gösteren çocuklar için de öğretmenler planlar geliştirebilir. Ayrıca, engel riski taşıyan ve henüz tanı konulmamış çocuklar için engel tanısına başvurmadan önce gerekli eğitsel planlamanın yapılması ve çocuğun gelişiminin herkes tarafından yakından takip edilmesi gerekmektedir. Ancak tüm tedbirler uygulandıktan sonra hala çocuğun

yo-ğun ve özelleştirilmiş bir eğitime ihtiyacı varsa RAM sürecinin başlatılması gerekmektedir. İster engeli olsun, ister tipik gelişim göstersin, isterse engel risk arz etsin, ayırt etmeksizin tüm çocuklar için aileler ve öğretmenlerin eğitimi birlikte planlamaları gerekmektedir.

Aileler ve öğretmenler planlamayı yaparken ailelere düşen sorumluluklar şu şekilde özetlenebilir:

» Çocukla ilgili gözlemleri mümkün olduğunca detaylı anlatmak,

»

Çocuğun doğal ortamı hakkında detaylı bilgi sağlamak,

» Öğretmene nasıl destek verilebileceği hakkında öğretmenle

konuş-mak,

» Öğretmenden neler beklediğini açıkça belirtmek ve bu konularda

onlarla ortak görüş geliştirmek.

 Evde Eğitime Destek Olma

Öğretmenler ve aileler çocuğun eğitim planı üzerinde ortak bir görüşe vardık-larında aileler de ev ortamında yapa-bilecekleri ile çocuklarının öğrenme ve gelişim sürecine evde katkı sunabilirler. Yaş gruplarının gelişim özelliklerini de dikkate alarak ailelere aşağıdaki öneriler sunulabilir:

3-4 yaş grubu

» Güvenli oyun alanları sağlayın ve oyun oynarken onu gözlemleyin. » Çocuğunuzun kuralları öğrenmesi için kurallı oyunlara katılımını

sağ-layın.

» Ekran karşısında geçirilen zamanı sınırlandırın. Bilgisayar, cep tele-fonu, tablet vb. araçları denetiminizde kullandırın.

» İlgisini çeken yerel mekânları birlikte gezin (çocuk kütüphanesi, ki-tapçı, müze vb.).

» Çocuğunuza evde başarabileceği sorumluluklar verin (eşya toplama, sofrayı hazırlama vb.).

» Arkadaşlarıyla birlikte oyun oynaması için onu cesaretlendirin. » Çocuğunuza hayal gücünü teşvik eden oyun ortamları sunun (evcilik

oynama, resim yapma vb.).

» Birlikte resimlerini göstererek yaşına uygun kitaplar okuyun. » Çocuğunuzu, sorduğu soruların cevabını bulması için cesaretlendirin

ve merak ettiği konuları birlikte araştırın.

» İlgi duyduğu konularda oyun oynaması ve etkinlikler yapmasını sağ-layın.

» Çocuğunuzu, duygu ve düşüncelerini uygun yollarla ifade etmesi için cesaretlendirin.

» Çocuğunuza iki veya üç aşamalı komutlar verin (“Odana gidip oyun-cağını getirir misin?” gibi).

4-5 yaş grubu

» Birlikte hayali, “-mış gibi yapma” oyunları oynayın.

» Ona iki veya üç seçenek arasından seçme fırsatları sunun (ne giye-ceği, ne oynayacağı veya hangi atıştırmalıkları yiyeceği gibi). » Akranları ile oynarken problemleri onun çözmesine izin verin,

gere-kirse yardım için yanında olun.

» Onunla günlük olaylar hakkında konuşurken “önce”, “sonra”, “en so-nunda” gibi sıralama belirten sözcükler kullanın.

» Çocuğunuza öykü okurken bir sonraki aşamada ne olacağı konusun-da tahminini sorun.

» Çevrenizde gördüğünüz oyuncak, nesne ve varlıkları birlikte sayın. » Çocuğunuzun sevdiği bir müzik eşliğinde onunla birlikte dans edin ve

birbirinizin hareketlerini taklit edin.

» Çocuğunuzun “neden” sorularını yanıtlamak için zaman ayırın. Bir-likte kitap ve çeşitli kaynaklardan yanıt arayın.

» Çocuğunuz ile birlikte dışarıda farklı etkinliklere katılın (spor müsa-bakaları, doğa gezileri vb.)

5-6 yaş grubu

» Çocuğunuz ile güvenli dokunma hakkında konuşun. Muayene sırasın-da hekim ve hemşirenin veya banyo ve tuvalette bakım sunan kişinin dışında kimsenin özel bölgelerine dokunamayacağını anlatın. » Çocuğunuza evinizin adresini ve telefon numaranızı öğretin. » Çocuğunuzdan öykü kitabındaki resimlere bakarak öyküyü

oluştur-masını isteyin.

» Sabah, öğlen, akşam, bugün, yarın, dün gibi zamana ilişkin kavram-ları konuşmakavram-larınızda kullanın.

» Çocuğunuzun, arkadaşları ile parkta veya açık alanlarda oynamasını sağlayın, arkadaşları ile problemlerini uygun yollarla kendi başına çözmesinde ona destek olun.

» Çocuğunuzu olumlu, nazik ve kibar davranışlar sergilediğinde ödül-lendirin.

» Çocuğunuzun yaşına uygun konularda fikrini alın.

» Çocuğunuza boya kalemi, oyun hamuru, ucu küt makas, kâğıt gibi malzemeler sağlayarak yaratıcılığını ve küçük kaslarını geliştirecek fırsatlar sunun.

6-7 yaş grubu

» Çocuğunuzu bireysel gelişimi içerisinde değerlendirin.

» Çocuğa toplumsal düzeyde ancak kendisi olduğunda sevilen, kabul gören, takdir edilen kişi olacağı fikrini aşılayın.

» Çocuğunuzun okula, arkadaşlarına, öğretmenine, oyuna ve eğlence-ye duyduğu özlem ile okula gitmesini teşvik edin.

» Öğretmenle her zaman iletişim içerisinde olun ve veli toplantılarına mutlaka katılın.

» Okuma-yazma öğrenmenin zor bir iş olmadığını, asıl önemli olanın kitap okumayı alışkanlık haline getirmek olduğunu öğretin. Çocuğu-nuzla birlikte kitap okuma saati planlayın.

» Evde destek çalışması yaparken harflerin önüne “e” harfi koymadan okumaya alıştırın (“le” değil “llllll”).

» Çocuğunuzun okuldaki etkinliklerini önemseyin ve onlara mutlaka katılın.

 Sosyal Dayanışma

Aileler kapsayıcı eğitimin gelişmesi için gerekli sosyal dayanışmanın çekir-değini oluşturmaktadırlar. Okullar etrafında kenetlenen ailelerin birbirleri, okulları ve toplumla olan dayanışmaları, kapsayıcı eğitimin gelişmesini sağ-layan en önemli unsurdur.

 Aileler Arası Dayanışma

Aileler arası dayanışma okullarda kapsayıcı eğitimin değerlerini geliştirici şekilde sergilenmelidir.

Kapsayıcı eğitimin hâkim olduğu okullarda aileler;

» tüm çocukların eğitim hakkını kabul eder ve savunur,

» tüm çocukların ve ailelerinin eşit olduğunu kabul eder ve savunur, » tüm çocuklar ve ailelerinin gereksinimlerini karşılamak üzere destek

Aileler arası dayanışmayı geliştirmek için aileler;

» birbiri ile çeşitli vesilelerle birlikte vakit geçirebilir, » destek grupları kurabilir,

» kendi aralarında ev ziyaretlerini artırabilir,

» okulu ve diğer aileleri desteklemek için etkinliklere katılabilir, » okulu ve diğer aileleri desteklemek için gönüllü etkinlikler organize

edebilir,

» okullarından kendilerini bu konuda desteklemeleri için talepte bulu-nabilir.

Aileler arası dayanışmayı geliştirmek için okullar;

» etkinlikler düzenleyebilir, » destek grupları organize edebilir,

 Okul ve Aile Arası Dayanışma

Kapsayıcı eğitimin okullarda gelişebilmesi için okul ve aile arasında daya-nışmanın artması gerekmektedir. Bu nedenle “İş Birliği” başlığı altındaki sürecin sağlıklı işletilmesi önemlidir. Bu dayanışmayı geliştirirken ailelerin üzerine düşenler önceki sayfalarda özetlenmiştir.

Ailelerin okuldan beklentileri ise şu şekilde sıralanabilir:

» kabul edildiklerini hissetmek, » dinlenildiklerini hissetmek,

» katkıda bulunabilmek için fırsat verildiğini hissetmek, » sürece dahil edildiklerini hissetmek.

Ailelerin bu beklentilerini karşılama hedefi olan okul çeşitli yöntemler-geliştirebilir. Örneğin;

» farklı etkinliklerle bir araya gelinmesi için organizasyonlar yapabilir, » aileleri dinlemek ve sürece dahil oluşlarını takip için çalışma ekibi

kurabilir,

» ilgili konularda ailelere eğitim sağlayabilir,

» kendi sağladıkları hizmetin kalitesini takip etmek için bir izleme sü-reci geliştirebilir.

Aileler okullara dönük bu beklentilere sahip olmalı ve bunları talep etmeli-lerdir.

 Aile ve Toplum Arasında Dayanışma

Kapsayıcı eğitim, okulu ve içindeki paydaşları toplumla da buluşturan bir anlayıştır. Bir çocuğun yetişmesinin birkaç kişiye değil, bir büyük kuvvetli halkaya ait olduğunu ortaya koyar. Bu nedenle aile ve toplumun da buluşma-sı gerekmektedir. Bunun için aileler;

» kapsayıcı eğitimi ve paydaşlarını topluma anlatacak etkinlikler dü-zenleyebilir,

» toplum temsilcilerini (belediyeler, STK’lar, spor-sanat kulüpleri vb.) sürece dahil etmek için buluşma fırsatları oluşturabilir,

» kapsayıcı eğitimi ve değerlerini farklı platformlarda (dahil oldukları toplumsal ortamlarda, sosyal medyada vb.) savunabilirler.

Okullar toplum ve ailelerin buluşması, kapsayıcı eğitimin değerlendirilip gelişmesi için toplum ve aile arasında buluşturucu görevi görebilir. Bunu yapması için yine ailelerin talepte bulunur hale gelmeleri ve okulları bu ça-balarında gönüllü olarak desteklemeleri gerekmektedir.

Aileler ve okullar çok yakın çalışmak durumundadırlar. Doğumla birlikte ai-lede başlayan eğitim, büyüme ve sosyalleşme, okul öncesi eğitim kurumla-rında da devam eder. Okul dönemi başladığında, ailelerin çocuklarının eğiti-minde üstlendikleri roller sona ermez hatta farklı boyutlarda artarak devam eder. Bu nedenle ailelerin erken yaşlardan itibaren çocuklarının gelişimlerini ve eğitimlerini nasıl destekleyecekleri konusunda gerektiğinde destek alma-ları ve bilinçlenmeleri önemlidir.

Çocukların okul tecrübesini etkileyen değişkenler arasında yer alan anne ba-banın ilgi ve desteği, duyarlılığı ve eğitim sürecine etkin katılımına ilişkin aşağıda yer alan hususlar göz önünde bulundurulmalıdır:

» Aile ortamının, çocukların öğrenme deneyimlerini yaşadıkları ilk ve

en önemli ortam olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle sevgiye daya-lı, merak ve araştırmaya fırsat veren, tutardaya-lı, bol uyarandaya-lı, çocuğun gelişimini destekleyen bir aile ortamı önceliklidir.

» Çocuk için önemli bir model olan aile üyeleri, çocuğun çevresinde

istendik davranışlar sergileyen, saygılı, duyarlı, örnek davranışlara sahip bireyler olmalıdır.

» Toplumda meydana gelen hızlı değişimlere bağlı olarak ailelerin,

anne babalığa ilişkin bilgi ve becerileri elde etmede istekli olmaları, günümüz koşullarında çocuk yetiştirmenin sorumluluğunun farkında olmaları, çocuğa çaba ve ilgi göstermeleri gereklidir.

» Çocuk yetiştirmenin sadece annenin sorumluluğu olmadığı kabul

edilmeli, hem annenin hem de babanın, çocuğun gelişiminde -ile-ride üstleneceği annelik ve babalık rolündeki etkisi dikkate alınarak- eşit sorumluluklar üstlenmesi için fırsatlar yaratılmalıdır.

» Çocuklar için en önemli uğraşın oyun olması nedeniyle, anne ve

babaların çocuklarıyla oyun oynaması önemlidir.

» Çocukları her türlü yaşam koşullarına hazırlamak için onlara

fırsat-lar verilmeli, kendi problemlerini çözmeleri için ortamfırsat-lar yaratılma-lıdır.

» En önemlisi, okulların ailelerle iş birliği yapmak ve öğretmen-aile

iletişimini güçlendirmek için eğitimler ve ortamlar sağlanmalı ve bu süreçten ailelerin yararlanması için yöntemler geliştirilmelidir. Okulda verilen eğitim ancak ev ortamında desteklenirse başarıya ulaşabilir.

Sözlük

 Akademik Başarı:

Kişinin eğitim ve öğretim sürecinde gösterdiği eylemsel ya da durumsal etkinliklerinin olumlu ürünü olarak bir işi istenilen biçimde bitirmesi, elde etmesi ve istediğine ulaşmasıdır.

 Akran Desteği:

Yaş, meslek, toplumsal durum vb. bakımından birbirlerine eşit olan bi-reylerin, sosyal koşullarda bireysel ve kolektif uyum sağlamaya yönelik davranış geliştirmelerinde ve yeni arkadaşlıklar edinme becerilerinde tek taraflı ya da karşılıklı birbirlerine destekte bulunma durumudur.

 Ayrıştırılmış Eğitim:

Engeli olan çocukların tipik gelişim gösteren akranlarının eğitim aldığı okulların dışında kalan eğitim ortamlarında eğitim almalarıdır.

 Eğitsel Değerlendirme:

Çocuğun tüm gelişim alanlarındaki özellikleri ve akademik disiplin alan-larındaki yeterlilikleri göz önünde bulundurularak eğitim ihtiyaçlarının ve hangi ortamda eğitim görmesinin uygun olacağının belirlenmesi sürecidir.

 Gelişimsel Özellikler:

Çocukların içinde bulundukları yaşa özgü dil, zihinsel, duygusal, bedensel ve sosyal açıdan özelliklerini ifade eder.

 Kaynaştırma/bütünleştirme yoluyla eğitim uygulamaları:

Özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin her tür ve kademede diğer bireylerle karşılıklı etkileşim içinde bulunmalarını ve eğitim amaçlarını en üst dü-zeyde gerçekleştirmelerini sağlamak amacıyla bu bireylere destek eğitim hizmetleri de sunularak akranlarıyla birlikte tam zamanlı ya da özel eği-tim sınıflarında yarı zamanlı olarak verilen eğieği-timi ifade eder.

 Koruyucu Aile:

Çeşitli nedenlerle öz ailesi yanında bakımları sağlanamayan çocukların kendi aile ortamlarında eğitim, bakım ve yetiştirilme sorumluluğunu kısa veya uzun süreli olarak, ücretli veya gönüllü statüde devlet denetiminde paylaşan, hissettikleri toplumsal sorumluluğu gösterebilen uygun aile ya da kişilerdir.

 Motivasyon:

Bireylerin belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere kendi arzu ve istekleri ile amaca yönelik davranışta bulunmak için güdülenmesidir.

 Rehberlik ve araştırma merkezi:

Rehberlik hizmetleri ile özel eğitim hizmetlerini planlayarak hizmetlerin koordineli bir şekilde yürütülmesini sağlayan kurumdur.

 Rutin:

Alışılagelmiş düzen içinde yapılan, çeşitlilik göstermeyen, sıradanlık.

 Tanılama:

Eğitsel amaçla, bireyin tüm gelişim alanlarındaki özelliklerinin belirlene-rek değerlendirilmesi sürecidir.

 Tanıma(k):

Daha önce görülen, bilinen bir kimse veya şeyle karşılaşıldığında bunun kim veya ne olduğunu hatırlamak.

 Uyarlama:

Çocukların özellikleri dahilinde materyal, ortam ya da öğretimi biçim-lendirme. Yetersizlik Durumu: Herhangi bir işlev, görev ya da davranışı yerine getirmekte sınırlı olma ya da yerine getirememe durumu.

Yararlanılan Kaynaklar

 Hagan, J. F., Shaw, J. S., & Duncan, P. M., (2007), Bright Futures:

Guide-lines for Health Supervision of Infants, Children, and Adolescents, Ame-rican Academy of Pediatrics.

 MEB (2013), Okul Öncesi Eğitim Programı, Ankara.

 Morgan, Clifford T. (1989), Psikolojiye Giriş Ders Kitabı, (Çev.Hüsnü Arıcı

vd.) (Gözden geçirilmiş 7. baskı), Ankara: H.Ü. Psikoloji Bölümü Yayınları.  Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (2017), Okul Öncesinde

Sağlıklı Beslenme, https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/beslenme/okul-once-si-saglikli-beslenme.html. Erişim tarihi: 16/07/2018.

 Sezer, T. ve Yoleri, S. (2010), Okul Öncesi Dönemde Çocuğun Temel

Ge-reksinimler ve Gelişimsel Özellikleri, Okul Öncesi Eğitime Giriş (Ed. Gül-den Uyanık Balat), Ankara: Pegem Akademi.

 Shelov, S. P., Altmann, T. R., ve Hannermann, R. E. (2014), Caring for

Your Baby and Young Child: Birth to Age 5, American Academy of Pedi-atrics.

 Şahin, F. (2013), Çeşitlilik Gösteren Bir Dünyada Erken Çocukluk

Gelişi-minin Öğrenilmesi, Erken Çocukluk Döneminde Gelişim: Çok Kültürlü Bir Bakış Açısı (Çev. Ed. Berrin Akman), Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık.  Yavuzer, H. (1994), Çocuk Psikolojisi, 10. basım, İstanbul: Remzi Kitabevi.

 Yavuzer, H. (2003), Okul Çağı Çocuğu (Birinci Baskı), İstanbul: Remzi

Kitabevi..

 Zembat, R. (2014), Okul Öncesi Dönemde Temel İhtiyaçlar ve Temel

Alış-kanlıkların Kazandırılması, Okul Öncesi Eğitime Giriş (Ed. Rengin Zem-bat), Ankara: Hedef CS Basın Yayın.

ENGELİ OLAN ÇOCUKLAR İÇİN