S O S YAL B İL İML E R E NS T İT ÜS Ü
T ÜRK DİL İ VE E DEB İYAT I ANAB İL İM DAL I E S K İ T ÜRK DİL İ
ATEB E TÜ’L HAK AY IK ’TA Fİ İL YÜK SEK LİSANS TE Zİ
DANIŞM AN HAZI RLA YAN
Doç. D r. Nadi r İ LHAN İb rahi m SAL A R ELA ZIĞ – 201 3
Ö ZE T
Yükse k Li san s Te zi
Atebetü’l Ha ka yı k’ta Fii l
İb rahi m SAL AR
Fı rat Üniv e rsitesi Sosya l B ili mle r En stitüsü
Tü rk Di li ve Ed ebiyatı Ana B ili m Da lı Elazığ-2013; Sayfa: XII + 278
Bu ça lış ma, gra mer in a na u nsuru o la n “fiil” ko nu su nda At e bet ü’l Haka yık ’ın da ğarc ığ ın ı be lir le me k üze re ha z ır la nmış bir ça lış mad ır. Başt a a s ıl ko nu o lma s ı bak ımında n At e bet ü’l Hak a yık o lma k üzer e bu dö ne me a it be ş t e me l e ser gö zde n ge ç ir ilmiş ve ça lış ma 4 bö lü md e bit ir ilmişt ir.
B ir inc i bö lu mde g ir iş yap ıld ıkt an so nr a ça lış ma yö nt e mi ve p la n ı haz ır la nmışt ır. Türk yaz ı d ilin in k ıs a t arihî ge liş imi ve bu ge liş im iç er is ind e Kara ha n lı Türkçe s in in yer i a nlat ılmış , Kara ha nlı Türk çe s in in ö ze llik ler i, At ebet ü’l Hak a yık ve Yük nek li Ed ip Ah met hakk ında k ıs ac a bilg i ver ilmişt ir. Fiiller le ilg ili ger ek li inc e le me ler ya p ılmış o lup Kara ha n lı dö ne mi Türkçe s in in ve do la yıs ıyla At e bet ü’l Ha ka yık ’ın se s bilg is i( fo net ik) ve At e bet ü’l Ha ka yık ’ın şek il b ilg is i ( mo r fo lo ji) a nlat ılmışt ır. Anlat ıla nlar ö rnek ler le dest ek le n mişt ir. B u bö lü m ça lış ma n ın es as ı o lup, fiiller in ve bu fiill er in yap ılar ın ın bu lu na bile ce ğ i k ıs ımd ır.
İk inc i bö lü m is e fiilims iler e a yr ılmış t ır. Bu bö lü m fiiller in At e bet ü’l Ha ka yık ’t a is im, s ıfat ve zar f o larak ku lla n ılış ın ı, fiilims i ek ler i ve ö ze llik ler in i k aps a makt ad ır.
Üçü ncü bö lü m büt ünü yle fiil çek imine ve bu çe k imler i gerçek le şt ir e n e k lere a yr ılmışt ır. Fiil çe k imler in in dö ne ms e l ö z e llik ler i ve At e bet ü’l H aka yık ’t ak i duru mlar ı d a bu bö lü md e ver ilmişt ir.
Dö rdüncü ve so n bö lü md e At e bet ü’l H aka yık ’ın sö z var lığ ı sa yıs a l ver ile r ve t a blo lar la o rt a ya ko nmuş o lu p, bir k a yna kça ve At e bet ü’l Haka yık ’t ak i fiiller i kap sa ya n bir sö z lük ça lış ma s ı yap ılarak t ez bit ir ilmişt ir.
Bu ça lış mad a , 17 bö lü m, 512 mısr a, 50 be yit , 103 dö rt lük 2728 ke limed e n o lu şa n At ebet ü’l H aka yık ad lı es erde 12 9’u ba s it , 112 ’s i t üremiş ve 216 ’s ı b ile ş ik o lma k üz ere 457 fiilin ya p ıs ı, ek ler i ve gö revler i bu lu na bile cekt ir.
Anahta r K eli me le r : At e bet ü ’l Hak a yık ’t a Fiil, Ba s it fiil, B ir le ş ik
AB STRAC T
M aste r’s Th esi s
Ve rb s In Atebetü’ l Ha kayı k
İb rahi m SAL AR
Fı rat Univ e rsity Institute o f Socia l Scien ce s
Depa rt ment o f Tu rki sh Languag e and L ite ratu re E la zığ-20 13; Pag e: XI I + 278
This wo rk is prepare d t o de fine t he re pert o ry o f At ebet ü’l H aka yık in t er ms o f ver b as t he ma in e le me nt o f gra mmar. There fo re it is t he ma in su bje ct , fir st o f a ll At e bet ü’l H ak a yık a nd 5 ba s ic ma st erp iec es whic h be lo ng t o t his per io d ha ve be e n re vie wed a nd t he st ud y has bee n fin is hed in 4 s ect io ns.
In t he first c hapt er , t he met ho d o f t his st ud y a nd t he p la n are prepared a ft er a n int ro duct io n part . In t he fir st part , a s ho rt backro u nd o f t he hist o r ica l pro gress o f lit erar y la ngu ag e, a nd t he po s it io n o f Kara ha nlı Turk is h are e xp la ine d, and peo p le are info r me d a bo ut bot h At e bet ü’l Haka yık a nd t he wr it er Yük nek li Ed ip Ahmet a nd Kara ha nlı Per io d a nd At e bet ü’l H aka yık are e xa mine d in t er ms o f t he ir p ho net ic a nd mo rp ho lo g y asp ect s. And ea c h in fo r mat io n is sup po rt ed w it h e xa mp le s. As a pr inc ip le p art o f t his wo rk, seco nd sect io n inc lu de s t he ver bs a nd t he ir st ruct ure.
The se co nd se ct io n is de s ig ned fo r ger und ia l e xa minat io n. T his sect io n inc lude s geru nd ia l part ic le s w it h t he ir us age s a s no u n, ad je ct ive, a nd ad ver b in At e bet ü’l Ha ka yık.
Third sect io n is t ot a lly de s ig ned fo r verb in flect io n a nd t he part ic le s fo r t his. The p er io d ic a l fe at ures o f t he ver b in fle ct io n a nd t he ir po s it io n in At e bet ü’l H aka yık ar e e xa mine d in t his se ct io n.
In t he fo urt h a nd t he la st sect io n, t he vo cabu lar y o f t he wo rk is prese nt ed st at ist ica lly w it h c hart s. The t hes is is ac co mp lis he d w it h a d ict io nar y inc lud ing t he ver bs in At e bet ü’l Ha ka yık a nd a bib lio grap h y.
In t his wo rk At e bet ü’l Hak a yık, inc lud in g 17 part s, 512 line s, 50 co up let s, 103 verse s, 2728 vo ca bu lar y, is e xa mine d in t er ms o f 129 bare, 112 der ived, 216 co mpo u nd a nd t ot a lly 45 7 ver b fo r mat io n.
K ey Word s: V er bs I n At e bet ü’l H aka yık, Bare, D er ived,
İÇ İND EK İLE R Ö ZE T . . . I AB STRAC T . . . IV İÇ İND EK İLE R . . . VI ÖN SÖ Z . . . X K ISALTM ALA R . . . XI I GİR İŞ . . . 1 B İRİN Cİ B ÖLÜM . . . 23 1. İNCE L EM E . . . 23
1.1.Ses B ilg is i( Fo net ik) ... ... 23
1.1.1.Ünlü ler ... ... ...24
1.1.2.Ünsüz ler ... ... ....25
1.1.3.At ebet ü’l Hak a yık ’ın İ mla s ı ... ...26
1.2.Şek il B ilg is i( Mo r fo lo ji) ... ... 34
1.2.1.Bas it Fiiller ... ... 34
1-Tek Heced e n O lu şa n B as it Fiiller ... ...35
1.2.1.1.Tek Hecede n O lu şa n Ba s it Fiille r ... 36
1.2.1.1.2.Ünsü z+Ü n lü Şek lind ek i Ba s it Fiiller ... 36
1.2.1.1.3.Ünlü+Ü nsü z Şek lind ek i Ba s it Fiiller ... 38
1.2.1.1.4.Ünsü z+Ü n lü+Ü nsü z Şek lind ek i Bas it Fiille r ...47
1.2.1.1.5.Ünsü z+Ü n lü+Ü nsü z+Ü nsü z Şek lind ek i Ba s it Fiiller ... ... ... 72
1.2.1.2.İki H eced e n O lu şa n B as it Fiille r ... 73
1.2.1.2.1.Ünlü+Ü nsü z+Ü n lü Şek lind ek i B as it Fiiller ...73
1.2.1.2.2.Ünsü z+Ü n lü+Ü nsü z+Ü nlü Ba s it Fiiller ... 75
1.2.1.2.3.Ünlü+Ü nsü z+Ü nsü z+Ü nlü Ş ek lind ek i Ba s it Fiiller ... ... ... 79
1.2.1.2.4.Ünsü z+Ü n lü+Ü nsü z+Ü nlü +Ü nsü z Şek lindek i Ba s it Fiiller ... ... ... 80
1.2.1.2.5.Ünlü+Ü nsü z+Ü n lü+Ü nsü z Şek lind ek i Ba s it Fiiller ... ... ... 82
1.2.1.2.6.Ünlü+Ü nsü z+Ü nsü z-Ü nlü+ Ü nsü z Şek lindek i Ba s it Fiiller ... ... ... 84
1.2.1.2.7.Ünsü z+Ü n lü+Ü nsü z+Ü nsü z+Ü nlü Şek lindek i B as it
Fiiller ... ... ... 84
1.2.2.Türe miş Fiiller ... ... 85
1.2.2.1.Fiild e n Fiil Yap a n Ek ler ... ...86
1.2.2.1.1. -ar- /-er- ... ... 87 1.2.2.1.2. –guz-/-güz- ... ... 89 1.2.2.1.3. –dur- / -dür- / -t ur- / -t ür-... 89 1.2.2.1.4–k- /-ḳ... ... 92 1.2.2.1.5. -l- ... ... .93 1.2.2.1.6 -n- ... ... 101 1.2.2.1.7. –˚ş- ... ... 110 1.2.2.1.8. -t- ... ... 111 1.2.2.1.9. –r- / –ur- / -ür- ... ... 115 1.2.2.1.10. –ç ır/-ç ir ... ... 118
1.2.2.2.İs imde n Fiil Y apa n Ek ler ... ... 119
1.2.2.2.1. +a- /+e- ... ... 120 1.2.2.2.2.+ ı- /+ i- ... ... 125 1.2.2.2.3.+ ır- / + ir- ... ... 126 1.2.2.2.4.+k- /+ḳ- ... ... 127 1.2.2.2.5.+ l- ... ... 129 1.2.2.2.6.+ la- / + le- ... ... 130 1.2.2.2.7.+˚n- ... ... 136 1.2.2.2.8.+s ın/ +s in ... ... 137 1.2.3.B ile ş ik Fiiller ... ... 138
1.2.3.1.Yaba nc ı Ke lime +Y ard ımc ı Fiil Şe k lind ek i B ile ş ik Fiiller ... ... ... 140 1.2.3.1.1.Al- ... ... 140 1.2.3.1.2. Bo l- ... ... 141 1.2.3.1.3.Bu l- ... ... 146 1.2.3.1.4.Er- ... ... 147 1.2.3.1.5.Id- ... ... 151 1.2.3.1.6.İt - ... ... 151 1.2.3.1.7.Ke l- ... ... 153
1.2.3.1.8.Kıl- ... ... 153
1.2.3.1.9.To l- ... ... 158
1.2.3.1.10.Tut - ... ... 159
1.2.3.1.11.Y i- ... ... 160
1.2.3.2.Türkçe Ke lime +Yard ımc ı Fiil Ş ek lind ek i B ile ş ik Fiiller ... ... ... 161 1.2.3.2.1.Al- ... ... 161 1.2.3.2.2.B il- ... ... 162 1.2.3.2.3.B ir- ... ... 163 1.2.3.2.4.Bo l- ... ... 163 1.2.3.2.5.Çat - ... ... 169 1.2.3.2.6.Er- ... ... 170 1.2.3.2.7. Id- ... ... 180 1.2.3.2.8.Ka l- ... ... 180 1.2.3.2.9.Ke l- ... ... 181 1.2.3.2.10.Kıl- ... ... 182 1.2.3.2.11.O l- ... ... 186 1.2.3.2.11.Sa l- ... ... 187 1.2.3.2.12.Tur- ... ... 188 1.2.3.2.13.Tut - ... ... 189
1.2.3.3.İki Türkç e Fiil ve ya Türkçe Fiil + Yard ımc ı Fiil Şek lindek i B ile ş ik Fiiller ... ... 193
1.2.3.4.Anla mc a Ka ynaş mış B ile ş ik Fiille r ... 203
İK İNCİ B ÖLÜM . . . 215 2. Fİ İL İM SİL ER . . . 215 2.1.İs im- Fiiller ... ... .... 215 2.1.1.– ış / - iş ; -u ş / -üş ... ... 215 2.1.2.– mak / - mek ... ... 216 2.1.3.– ma / - me ... ... 217 2.2.S ıfat -Fiiller ... ... ... 217 2.2.1.– mış / - miş ... ... 218 2.2.2.– maz / - mez ... ... 219 2.2.3.–ǵ lı / -g li ... ... 219
2.2.4.–ǵan / -ge n ... ... 220
2.2.5.–gu / -gü ... ... .. 222
2.2.6.-guç ı / -güç i ... ... 223
2.2.7.-gu luk / -gü lük ... ... 224
2.2.8.-gus ı / -güs i ... ... 224
2.2.9. –daç ı / deç i; -t aç ı / -t eç i ... ... 225
2.3.Zar f- Fiille r ... ... .... 226 2.3.1.–p / -(ı)p / -( i)p / -(u)p / -(ü)p ... .... 226 2.3.2. –uba n / -ü be n; -upa n / üp e n ... ... 228 2.3.3. –ı / - i; -u / -ü ... ... 229 ÜÇÜNC Ü B ÖLÜM . . . 230 3. Fİ İL Ç EK İM İ . . . 230
3.1.Gö rüle n Geç miş Za ma n Ç ek imi ... ... 230
3.2.Geniş Za ma n Çek imi... ... 232
3.3.Anlat ıla n Ge ç miş Za ma n Çe k imi ... ... 234
3.4.Ge lece k Za ma n Çe k imi ... ... 235
3.5.Şart Kip i ... ... ... 236
3.6.Emir Kip i ... ... ... 237
DÖRDÜN CÜ B ÖLÜM . . . 240
4. DEĞER LE ND İRM E . . . 240
4.1. At ebet ü’l Haka yıkt a Sö z Var lığ ı ve S a yıs a l Ver iler ... 240
SONUÇ. . ……… ……… ………. . 250
ATAB E TÜ’L HAK AYIK ’TA Fİ İL LER S Ö ZLÜĞ Ü . . . 252
K AYNAK ÇA . . . 272
ÖN SÖ Z
Onur du yu lac ak bir duru mdur k i Türk çe miz ya şa ma kt a o la n d ille r iç inde t ar ih î d er in liğ i ya n ınd a co ğra fî o larak da ge niş bir sa ha ya hak im bir d ild ir. Bu ö ze lliğ ind e n o lma lı k i bir ço k d ilc i bu d ili ara şt ır ma yo lu na g it miş ve d ilimiz c idd i bir ilim sa has ı o lmuşt ur.
İ lk ke z iş le nmiş bir d il o larak Or hu n Abid e ler iyle ya z ı d ilin i gö rdüğü müz Türk çe, U yg ur dö ne mi e ser ler iyle d e va m et miş, Türk ler in İs la miyet i k a bu l et mes iyle b ir likt e o rta ya ko na n e ser ler le var lığ ın ı pek işt ir mişt ir. Bu d il sa ye s ind e yü z lerc e ara şt ır mac ı şö hret ve u nva n sa hib i o lmuş, kuru cu lar ın ın Türk ler o lduğ u biline n Türko lo ji ilmi o rt a ya ç ık mışt ır. Sö zünü et t iğ imiz bu ara şt ır ma c ıla r ın baz ıla r ı sö z lü k yap mış, k imile r i gra mer ya z mış, k imiler i de ede biyat d ilin i d üze n le mişt ir . Bu a la nda sa yıs ız ya ba nc ı T ürko lo g lar ın var lığ ı da sö z ko nusud ur.
Büt ün bu ça lış ma lar a rağ me n t üke nme ye n bir der ya o la n Türk d ilin in me s e le ler i ü zer ine ç a lış ma lar de va m et mekt ed ir .
Kara ha n lılar dö ne mind e Mü s lü ma n o la n Türk lere a it İs la mî dö ne min ilk be ş ö ne mli ka ynağ ınd a n bir i o la n At e bet ü’l H aka yık, d iğer eser ler e gö re da ha kü çük hac imli b ir e ser d ir . Es er üz er inde sö z sö yle ye n ço k değer li d ilc ile r in o ldu ğu aç ıkt ır. Ancak, kar ş ılar ınd a hür met le eğ ilec eğ imiz R eş it R a hmet i Arat g ib i araşt ır ma c ılar ın b irkaç e ser ind e n ibar et ça lış ma lar ın d ış ında, e ser i t ek ba ş ına iş le ye n ço k sa yıd a bilim ada mı yo kt ur. Bu ve s ile yle At e bet ü’l H aka yık, akra n lar ına gö re da ha sade k a lmış ve üz er inde da ha az sö z sö yle nmişt ir . E ser ü zer ind e o lduğu g ibi t ü m Kara ha n lı dö ne mine a it mera k ımız k a bu l gö rdü ve yü ks ek lis a ns t ez i o lar ak At e bet ü’l H aka yık üz er inde ça lış ma mız iç in biz e bir şa ns ver ild i.
Dö ne min d il ö ze llik le r in i d ik kat e a lına ra k At ebet ü’l H aka yık ’a a it fiiller i der le d iğ imiz bu t ez in a ma c ı, Türk d ilin in z e ng in liğ in in bir yö nü nü o luşt ura n fiiller in At e bet ü’l Haka yık ’t ak i ku lla n ımlar ın ı inc e le me k ve At e bet ü’l Hak a yık ’t a bu lu na n büt ün fiille r i fark lı yö n ler iyle e le a lmakt ır.
Ça lış ma nın dö ne min Türkç es i ü zer ine ya p ıla n ç a lış ma lar ın bir ha lka s ı o larak a la na kat k ı sağ la yac ağ ı ina nc ınd a yız. Ça lış ma süre s inc e kat k ılar ı iç in ba şt a da nış ma n ım Do ç. Dr. Nad ir İ lha n’a, ho ca lar ım Pro f. Dr. Ahmet BU R AN ’a, Pro f. Dr. Ahad ÜS TÜNER’e, Yrd. Do ç. Dr. Ç ime n ÖZÇ AM ’a, Do ç.Dr.Ercan ALKAY A’ya t e şekkür eder im. Yö nle nd ir me le r i iç in lis a ns ho ca m Pro f. Dr. Ce ng iz ALYI LM AZ’a ve Erz inca n Ünivers it e s i’nde n Yrd.Do ç. Dr. Fa ys a l Oka n AT AS OY ’a, de st ek ler in i gö rdüğü m eş im N esr in S ALAR’a ve Ark adaş ım İ s ma il DEMİ RPOLAT ’a müt eş ekk ir im.
K ISALTM ALA R
A r. : Arapç a
A r. T. : Arapç a, Türkçe
AH : At ebet ü’l Hak a yık
Age : Ad ı ge çe n e ser
bkz. : Bak ın ız C. : C ilt Çin. : Ç ince DH : D iva n- ı H ik met DLT I : D îvâ nü Lug at - it Türk C. I DLT I I : D îvâ nü Lug at - it Türk C. II DLT I II : D îvâ nü Lug at - it Türk C. III Fa r. : Fars ça
Fa r. A r. : Fars ça, Arapç a
K B : Kut adgu B ilig
krş. : Kar ş ıla şt ır ın ız.
K T : Türkçe İ lk Kur’a n Tercü me s i
M EB : M illi Eğ it im B aka nlığ ı
M oğ. : Mo ğo lca
S. : So ğut ça
s. : Sa yfa
ss. : Sa yfad a n sa yfa ya ka dar
TDK Yay. : Türk Dil Kuru mu Ya yın la r ı
Tar ihimiz in nire ng i no kt a lar ınd a n bir i de şüp he s iz k i İs la m d in in i res me n ka bu l et me miz d ir. Zat e n is la miyet e t a ma me n t ers bir ha yat sür me ye n millet imiz, Kara ha n lılar d ö ne minde re s me n Mü s lü ma n o lmu şt ur. Bu sür eçt e t o plu ms a l ya p ın ın , kü lt ürün ve ede bî ze vk le r in değ iş me s i d e kaç ın ılma z o lmu şt ur.
Tar ihimiz i iyi bilme n in yo llar ınd a n e n e sa s lıs ı at a lar ımız ın d ilin i ve ed e bî ze vk in i iyic e k a vra makt ır. İ s la miyet in Türk ler t ara fınd a n k a bu l ed ilme s iyle bir likt e çe ş it li e ser ler vücud a get ir ilmişt ir . Bu nla r ; Kut adgu B ilig, D îvâ nü Lug at - it Türk, At e bet ü’l Ha ka yık ve D îvâ n- H ik met ’t ir. Bu eser ler in var lığ ı, millet o lma bilinc imiz no kt as ında so n derec e ö ne m arz eder.
B ir cü mle yi so nuc a bağ la ya n, o na hare ket ve iv me kaz a nd ıra n fiiller in bu t ar ih î süreç iç ind e t ak ınd ık la r ı a n la m, şek il ve gö re vler bu eser ler in a nla ş ılır lığ ı iç in ço k ö ne mlid ir.
Dö ne min ö ne mli e ser ler inde n b ir i o la n At e bet ü’l Haka yık ad lı eser i bu a nla yış la inc e le me ye baş la d ık. B u es er iç indek i fiille r in yap ılar ı ve bu fiiller in ilk Türkç e dö ne mind ek i du ru mu yla gü nü müz e k adar ge le n şek iller in i ince le d ik. Sö zü ed ile n fiil kö k ve gö vd e ler in in dö ne min d iğer eser ler i iç indek i a n la m ve duru mlar ın ı o rt aya ç ıkar ma ya ça lışt ık. Bu nda k i t e me l a ma ç dö ne min sö z var lığ ı iç ind e fiille r in yer in i t esp it et mekt ir. Bu ves ile ile ça lış ma mız ş u a n ku lla nd ığ ımız bir fiilin bin yıl ö nce ne a nla ma ge ld iğ in i ö ğre nme, ke lime le rdek i se s, şek il ve a nla m değ iş imle r in i gö z le mle me imk a nı s u nmakt ad ır.
Kara ha n lı Türkç es in in ve Türk D ilin in e n ö ne mli e ser ler ind e n o la n At e bet ü’l Haka yık 14 Ana bö lü m ile bu bö lü mler in so nu nd a yer a la n eser in müe llifi hakk ınd a bilg iler iç ere n 3 yard ımc ı bö lü m o lma k üz ere 1 7 bö lü mde n o lu ş mu şt ur. 512 mısra da n o lu şa n ve ma nzu m o larak yaz ıla n eserd e başt a 40 ve so nda 10 o lmak üz er e 50 be yit yer a lmışt ır . Ort ada is e 103 dö rt lük yer a lma kt ad ır.
At e bet ü’l-H akâ yık ’t a 251 Arapç a, 103 Fars ça o lma k üzere to pla mda 3 54 ya ba nc ı ke lime yer a lma kt ad ır . Bu n lar ın b ir ço ğu d in i- t asa vvu fî ke lime lerd ir. Ya ba nc ı k e lime ler in o ra nı %27 o lup D iva n- ı H ik met ’t en so nra iç inde e n ço k ya ba nc ı ke lime bu lu na n 2. Kara ha nlı dö ne mi e ser id ir.
At e bet ü’l Hak a yık ’t a 2728 k e lime, 5 12 mıs ra, 50 be yit ve 1 03 dö rt lü k ku lla n ılmışt ır. Teze e sas o lmak üzere 129 bas it , 1 12 t üre miş , 216 bile ş ik fiil; t o pla mda 457 fiil 699 ke z ku lla n ılmışt ır.
Kara ha n lı dö ne mi e ser ler ind e n D iva n- ı H ik met , At ebet ü’l-Hak â yık ve Kut adgu B ilig, d in î t asa vvu fî iç er ik li e ser ler o lduğu iç in, bu eser ler dek i a lınt ı ke lime ler in ( Ara pça, Far sça) bü yük ço ğu nluğu d in î t asa vvu fî t er imlerd ir.1 Bu da gö st erme kt ed ir k i dö ne min e ser ler ine bak ıld ığ ınd a d in o lgu su nu gö z ö nü nde bu lund ur mak gere k ir.
1. 1. Çalış ma Y öntemi ve Planı
At e bet ü’l Hak a yıkt a Fiil ko nu su iş le nir ke n ö nc e lik le Kara ha nlı dö ne mine a it e ser ler o la n; ba şt a At e bet ü’l- H akâ yık ( AH) o lmak üz ere D îvâ nü Lugat - it Türk (DLT), Kut adgu B ilig ( KB), D iva n- ı H ik met (DH), Kara ha n lı Türkçe s i-Türkçe İ lk Kur ’a n Tercü me s i ( KT) ad lı e ser lerd e n yar ar la nılmışt ır. Bu e ser lerd e n ç a lış ma ya e sa s o ldu ğu iç in At e bet ü’l Haka yık a na ka ynak o lmu şt ur.
Büt ün d il ç e vre ler inc e dö ne min e ser ler in e hak imiyet i t ast ik le nmiş o la n Reş it R a hmet i Arat ’ın t ercü me ve ind ek s’i e sa s a lınarak AH ’t ak i büt ü n fiille r, fiilims iler ve bu fiille rde n t üre miş fiil ve is im so ylu ke lime ler e le a lın mışt ır. Bu ç a lış ma s ıras ınd a madde baş ı fiille r ve aç ık la ma lar Fırat Ünivers it e s i So s ya l B ilimler E nst it üsü nü n t ez ya z ım kura llar ı d ikk at e a lına rak mad de ba ş la r ı ko yu la şt ır ılmışt ır . Her bir ke lime nin aç ık la ma s ın ın so nu na, ke lime nin geçt iğ i mısra nu mara s ı, a nla mı, dö ne min d iğ er es er ler inde g eç e n şek ille r i ko nu lmu şt ur. Fiil t anıt ımın ın ard ında he me n a lt k ıs ma fiilin geçt iğ i mısra yı kap sa ya n be yit ve ya dö rt lük a ç ık la ma s ıyla bir likt e ver ilmiş ve fiil bu be yit iç ind e
1
ko yu la şt ır ılmışt ır. Fiiller ver ilirke n mut la ka sö z lü k yö nt e miyle a lfa bet ik s ır a ya d ik kat ed ilmişt ir.
Aç-(221): Aç ma k, iza h et mek.
KT ’de o rt adan ka ld ır mak, yo k et me k, g ider me k, me yda na ç ıkar mak, o rt aya ko yma k, fer a hlık ver me k, a yır ma k ; DLT I, KB ve KT ’de a c ık mak a n la mlar ında ku lla n ılmışt ır .
N ik a b kö t rür aju n birer yüz a çar Yazar ko l ku çar t eg ya na t erk kaçar Ya yınk ı bu lıt t eg ya t üş t eg ha li D ireɳ s iz k eçer ba ht ya kuş t eg uçar
(Dün ya bâz a n p eçe s in i ka ld ır ır ve yüzü n ü aç ar ; ku cak la yac ak g ib i ko lla r ım a çar, fak at he me n k açar. Ba ht ya z bu lut u g ib id ir ve ya rü ya g ib i bo şt ur; dur mad a n geç er ve ya ku ş g ib i uç ar.)
Al-(238-2 44-365): Almak, s a hip le n mek, e le g eç ir mek.
DH’de a lmak ; D LT I, KB, ve KT ’de is e a lmak, sa h ip le nme k, e le geç ir mek a n la mlar ınd a ku lla n ılmışt ır.
Ba hıl t ird i zer s im hara md ın ö küş Ve ba l kö t rü bard ı ö ze le sö küş Ü lü ş bo ld ı ma lı k iş iler ar a Ba hıl a ld ı a nda ö künçt in ü lü ş
(Has is, hara m ile, ço k a lt ın ve gü mü ş t o pla d ı, ve ba l yük le nere k ve üst e lik bir d e sö ğüş a lar ak, g it t i; ma lı ba ş ka lar ı ar as ınd a p a yed ild i, ha s is bu nda ya ln ız p iş ma n lıkt a n his se a ld ı.)
A r- (309): Yo rulma k, gücü yet me mek.
KB ve KT’de a ld at mak a nla mınd a ku lla nılmışt ır . Har is t ir ip ar ma z usa n maz bo lur
Har is lık ig in iɳ e min k im bilür Ha ber bar bir ils e eger ad e mi İk i ko l d inar ma o l üç ko l ko lur
(Har is ma l t o pla makt a n yo ru lma k ve u sa nma k bilme z ; har is lik hast a lığ ın ın ilâ c ın ı b ile n var mı. B ir şö z vard ır: e ger bir k ims e ye ik i vâd i. do lusu d ina r ver ilirs e, o (mu hak kak) üç vâ d i ist er.)
Tesp it ed ile n fiil u nsur lar ın ın a ld ığ ı ek ler , kö k ve gö vde ilişk is i iç inde ver ilmiş, fiiller in dö ne min d iğ er e ser ler ind ek i ye r i ve ilk Türkçe dö ne mind ek i duru mu ird e le nmişt ir. Bu irde le me gü nü müz Türk çes ine kadar da ya nd ır ılma ya ça lış ılmışt ır.
Fiil u nsur lar ın ın Re ş it Ra h met i Ar at t ara fında n g ü nü müz Türkçes ine çe vir is ind e es as a lına n a n la mlar ıyla et imo lo jik sö z lük lerd ek i a nla mlar ı bir arad a ver ilerek ü zer ind e yo ru mlar ya p ılmışt ır .
Ka ynak çad a geçe n es er ler in baz ıla r ınd a n g ir iş k ıs mın ın o lu şt uru lma s ınd a, baz ılar ında n da sö z lükt ek i k e lime le r in aç ık la ma lar ınd a, ke lime lere a nla m yük le me de, a nla m çe ş it lilik le r in i o rt a ya ko ymad a ya rar la nılmışt ır. Bu nu nla ber a ber k a yna kça dak i t ü m eser ler de n d ip no t ve kat k ı no kt as ında fa yd a la nılma mışt ır a nca k t eze yar ar sağ la ya cağ ı dü şü nc es iyle o kunmu ş ve irde le n mişt ir.
Eser in so n bö lü mü nd e At ebet ü’l Ha ka yık’t a geçe n fiille r le ilg ili bir sö z lük ha z ır la nmışt ır:
A
Aç ıt - Eks it mek, ac ıt ma k, ac ı ver me k.
Aç- Aç mak, iza h et mek.
Aç ıg bo l- Ac ı o lmak.
Ad li bo l- Ad il o lma k
Ak ı bo l- Cö mert o lmak.
Al- Alma k, sa hip le nme k, e le geç ir me k.
Al k e l- Alıp g e lmek
Alın- B ir şe yi üz er ine a lma k, a lın mak.
B
Ba- Her ha ng i bir ş e yi bağ la mak, pek işt ir mek Ba hıl a l- H is se a lma k ; ( Ar. )Ba hıl: Ha s is, c imr i.
Baka kö r- Bak ıver me k.
Bak ın- Bak ma k, düşü nme k.
Bar- Var mak, g it mek, yürü mek.
Bar er- Var o lma k: bar: Var, me vc ut .
Bar k ıl- Var et mek
Baş akt ur- Yara la ma k. krş. Ba ş ıkt ur-
Baş yi- Baş ın ı ye me k
Baş ıɳ k iz le Baş ın ı g iz le me k
Büt ün bu nlar d ik kat e a lınd ıkt a n so nra s ıra s ıyla ;
1-At a bet ü’l Haka yık , dö ne min e ser ler i ve dö ne min fiiller iyle ilg ili ya p ıla n ç a lış ma lard a n o luş a n bir bib liyo gr a fya haz ır la n mışt ır .
2-Ge ne l ifa de le r in bu lu nduğ u Ö ZET bö lü mü ile ö zet bö lü mü nü n İng iliz ce s i o la n ABSTR ACT baş lık lı met in ya z ılmışt ır.
3- İÇİNDEKİ LER bö lü mü haz ır la nmışt ır.
4- Tez in haz ır la n ış a mac ı ve d ilb ilg is i yö nü nde n ö ne min i be lirt mek iç in “ÖNSÖ Z” bö lü mü ile İNGİLİ ZCE ’s i ha z ır la n mışt ır .
5-Yaz ımı ko la yla şt ıra n KIS ALTM ALAR bö lü mü su nu lmu şt ur . 6-İç indek iler bö lü mü nde n so nra “Ça lış ma Yö nt e mi ve P la nı , Türk Yaz ı D ilin in K ıs a Tar ih î Ge liş imi ve B u Ge liş im İç er is ind e Kara ha n l ı Türkçes in in Yer i , Kara ha n lı Türkçe s in in Ge liş imi, At e bet ü’l- Hak â yık , Yük nek li Ed ip Ahme d” ya n ba ş lık lar ınd a n o lu şa n ve I. BÖ LÜ M o larak be lir le d iğ imiz GİRİŞ bö lü mü ya z ılmışt ır.
7-Esere ış ık t ut ma s ı bak ımında n Kar a ha nlı dö ne mine a it se s bilg is i( FONETİ K) d ikkat lere su nu lmu şt ur .
8-Da ha so nra ba s it , t üre miş ve bile ş ik fiiller in aç ık la ma ve t asnifin in s u nu ldu ğu ŞE KİL Bİ LGİSİ(MO RFOLOJİ) bö lü mü yaz ılmışt ır. Bu bö lü mde dö ne min fiiller i ve bu fiil unsur lar ın ı o lu şt ura n ek ler ve kö k ler hakk ınd a bilg i ver ilmişt ir. .
9-Fiil u nsur lar ında n b ir i o la n fiilims ile r ve o nlar ı o luşt ura n e k ler aç ık la ma ve ö rnek ler iyle bir likt e to p la nmışt ır .
10-Fiilims i ça lış ma s ınd a n so nr a fiil ç ek imler i za ma n ve k ip ek ler in in a ç ık la ma lar ı ve e serde k i çek imle r iyle bir likt e haz ır la n mışt ır .
11-İç inde ç eş it li d eğer le nd ir me ler in bu lu nduğu sö z var lığ ı ve sa yıs a l ver iler ça lış ma ya ko nu lmu şt ur.
12-So nuç bö lü mü haz ır la nmışt ır.
13-At e bet ü’l H aka yık ’t a F iiller sö z lüğü haz ır la nmışt ır . 14-Ka yna kça ha z ır la nmışt ır
15-Tez i haz ır la ya nın ö zgeç miş i ha z ır la nar ak t ez bit ir ilmişt ir.
1. 2. Türk Y a zı Di linin K ısa Ta rihî Geli şi mi ve B u Ge lişi m İçe risind e K arahan lı Tü rkçe sinin Ye ri
Türk d ilin in t ar ihin i Sü me r lere d a ya nd ır mak gerek ir . Pro f. Dr. Os ma n Ned im Tu na ’nın 16 8 ke lime üz e r ind e yap mış o ld uğu ar aşt ır ma Sü mer t ablet ler inde gö rü le n k e lime le r in a lınt ı yo lu yla d ü nya nın e n es k i ya z ıt lar ı o larak k a bu l ed ile n Or hu n Abid e ler inde ku lla nıld ığ ın ı ve Türk d ilin in ya ş ın ın 8 500 o lduğ u nu sö yle me kt ed ir.2 Ka zak a limi O lc as Sü le yma n, R eş it Ra h met i Ar at , Do ğan Ak sa n ve Ah met Bura n g ib i Türko lo g lar Türk ya z ı d ilin in t ar ihin i Or hu n Y az ıt lar ında n ço k ö nce le re da ya nd ır ma kt ad ır. Türko lo g lar bu t ez i s a vu nurke n ge ne l o lar ak Ye nis e y ya z ıt lar ınd ak i sö zcük ler i, Or hu n Yaz ıt lar ınd ak i sö zvar lığ ın ı ve bu ya z ıt lard ak i hit a bet sa nat ın ı, sö z ve a nla m sa nat lar ın ı o rt aya ko ymakt ad ır lar.
Türk D ili e sa s it ibar iyle 2 a na dö ne me a yr ılır. Bu nlar ya z ılı dö ne m ve sö z lü dö ne md ir. Ya z ılı dö ne m Or hu n Abid e ler iyle baş lar k i bugü n t ü m ilkö ğret im ve o rt aö ğret im mü fredat ında bu dö ne me “İ s la miyet t e n Ö ncek i Türk Edebiyat ı “ ad ı ver ilme kt ed ir. İs la miyet in ka bu lü yle o luş a n dö ne me “İ s la mi dö ne m Türk Ede biyat ı” ve Tanz imat ın ila n ıyla ba ş la yıp günü müz e ka dar var a n dö ne me de “B at ı Et k is ind ek i Türk Ede b iyat ı” is imler i ver ilmişt ir. Ya ni ed e biyat lar vüc uda ge lirke n t o p lu ms a l ya şa m, de vlet s iya set i ve ina nç lar ö n p la na ç ık mışt ır . Türkçe bu a nla yış a la r la d ilc iler t ara fında n yo k la nmış , irde le n miş ve araşt ır ılmışt ır. O ys a k i Türkçe’ yi t ar ih iç inde ararke n kara n lık dö ne m o larak k arş ımız a ç ık a n sö z lü dö ne m ve Or hu n Ab ide le r iyle b ir lik t e ba ş la ya n ya z ılı dö ne m o larak
2
Osm a n Ned i m T un a , Sü m er ve T ü r k Di l l er in in T ar ih î İ l gi si i l e T ür k Di l in in Ya şı Mes el e si , T DK Ya yı n l ar ı , An kar a, 1 9 9 0 . s. 4 7
a yır ma k ede b iyat o lma sa da d il ara şt ır mac ılığ ı aç ıs ınd a n da ha yer inde o lacakt ır. Pro f. Dr. Ah met Bura n, sa dec e Türkçe iç in d eğ il, büt ün d ille r iç in şu ifad e ler i ku lla n makt ad ır: “ B ir d ilin t ar ihin i “ ya z ı d ili ö nc es i” ve “ yaz ı d ili dö ne mi” b iç imind e ik iye a yır arak inc e le me k ger ek ir . D iller ö nce ko nuş ma d ili o larak var o lur, da ha so nra ya z ı d ili ha line ge lir le r. Yaz ı d ili ö nce s i dö ne m be lge ler le ince le ne med iğ i iç in, t eo r ik b ilg ilere da ya na n bir dö ne md ir.”3 Bu ifa de ler de gö st er iyo r k i ya z ılı dö ne min me nş e in i gö st ere med iğ imiz g ib i Türk d ilinin sö z lü dö ne min in de nere lere ve ne za ma na ka dar g it t iğ in i t a m o larak sö yle ye me yiz. Ancak a no min eser ler gö st er iyo r k i Türk d ilin in so n derece es k i bir sö z lü kü lt ürü vard ır. Bu na rağ me n bu ze ng in sö z lü ge le neğ in ne k adar ın ın et k ile ş imde n do ğduğu ve ne k adar ın ın milli u nsur lar gö st erdiğ i de be lirs iz d ir . Bu yü zde n Türk d ilin i inc e ler ke n ilk ya z ı d ilin i e sa s a lma k gere k ir . Ko nu ya İ liş k in Ah met Bura n be nz er ned e nlere d a ya nar ak: “Türk d ilin in t ar ih i ge liş imin i bu sö z lü ürü nler e değ il, ya z ılı be lg e ler e da ya nd ırarak t esp it et mek zo rund a yız. ” de me kt ed ir.4 Sö z lü d ö ne m iç in A lt a y D ille r i Teo r is i ve Ana Hu n D ille r i Teo r is i ad lar ıyla ik i ö ne mli t eo ri vard ır . Bu nlar da n Alt a y D iller i Teo r is i Türko lo g larc a da ha ço k kabu l gö r mekt ed ir . Alt a y D ille r i Teo r is in in kuru cu su R a ms e lt ba şt a o lma k ü zere W. Ko t w icz, Rud ne v, V lad e mirt so v, j. Ne met h ve Go mbo c z sö zü ed ile n t eo r iy i dest ek le ye n gö rüş ler s u nmu ş lard ır. D a ha d a ö ne mlis i Ra ms e lt ’in ö ğrenc iler i o la n Pe nt hi Aa lt o ve N ic ho la s Po ppe bu t eo r iyi ge lişt ir miş lerd ir.5
Yaz ı ö nce s i dö ne mi ve bu ko nudak i t eor iler i is pat imk a nı o lma d ığ ınd a n bir t ara fa bıra kac ak o lur sa k, Türk d ilin in t ar ihi ge liş imin i met in ler dö ne minde n it iba re n inc e le me k da ha yer ind e o lac akt ır .
Türk d ili 7. Yü z yılda n 13. Yüz yıla ka dar ço k bü yük değ iş ik lik ler e uğra mada n ge lmiş ve t ek ya z ı d ili o larak ku lla n ılmışt ır . Dö ne mle r aras ınd ak i fa rk lılık lar ı ko nu ş ma d ilind ek i fark lılık lar o larak a lma k
3
Ah m et Bu r an Ça ğ d a ş T ür k Leh çel er i , Ak ça ğ Yayı n l ar ı, An k ar a, 2 0 0 9. s. 3 5
4
Ah m et Bu r an , a g e, s. 3 6
5
gerek ir. Gö kt ürkçe ve U ygurca yla ba ş la ya n bu ilk dö ne min ard ınd a n Türkçe nin fark lı yaz ı d ille r ine a yr ıld ığ ın ı gö rmekt e yiz.
Türk d ilin i, 12. -13. Yüz yıld a n it ibare n Kuz e ydo ğu Türkçes i ve Bat ı Türkç es i o larak ik i ko la a yır ma k mü mkü ndür . Kuz e ydo ğu Türkçe s i, Esk i Türkç e nin bir de va mı g ib i ya şa mış ve gü nü müz e bir kö prü o lmuşt ur . Bu yaz ı d ili 15. Yüz yılda n so nra ke nd i iç inde Ku ze y ve Do ğu Türkçe s i şek lind e a yr ılmışt ır. Bat ı Türkç es i is e 12 . Yüz yıld a ba ş la ya n serü ve n in i 13. Yüz yıld a e ser ler vererek o rt a ya ko ymuşt ur . Bu yaz ı d ili is e e n iş le k Türk yaz ı d ili o lma yı ba şar mışt ır.6
Ara şt ır ma c ılar Türk d ilin in t ar ih i ge liş imin i e sa se n ik i dö ne me a yır mışt ır. 13. Yü z yıla k adar o la n dö ne me Esk i Türkç e ve bu dö ne mde n günü müz e kadar o la n dö ne me Y e ni Türkçe de mekt ed ir ler .7
Ahmet Ca fero ğ lu sö z lü ve ya z ılı dö ne mi iç ine a larak ço k kap sa mlı o larak Türkç e ’yi “A lt a y D e vr i, E n Esk i T ürkçe De vr i, İ lk Türk çe De vr i, Esk i Türkç e D e vr i, Ort a Türkçe De vr i, Y e ni Türk çe De vr i ve Mo dern/ Çağ daş Türkç e De vr i” o lara k a yır ma kt ad ır.8 Ahmet B ic a n Erc ila su n is e Türk d ili t ar ih in i “İ lk Türkçe, Ana Türkçe, Esk i Türkçe, Bat ı Türkçe s i ve Kuz e ydo ğu Türkçe s i” o la rak t asnif et mişt ir.9
Ahmet B ic a n Erc ila s u n, “Türk d ilin i, es k i, o rt a, ye ni o larak üç dö ne me a yır a n bilim a da mlar ına gö re Kar a ha nlı Türkç es i, Ort a Türkçe nin ilk dö ne min i o lu şt urur.”10 de mekt ed ir. Bu gö rüş do ğru lt u su nda sö yle ye bilir iz k i Türk çe ’yi e sk i, o rt a ve ye ni o lar ak a yır ma k, sö zcük ya p ılar ın ı da ha iyi ka vra ma k aç ıs ınd a n ö ne mlid ir.
Anla ş ılıyo r k i Kö kt ürkçe-U ygurca- Kara ha nlı Türkçe s i ş ek lind e de va m ed e n yaz ı d ilinde n 1.Harez m Türkçe s i 2.Kar lu k Türkçes i 3.Kıp çak Türkçe s i 6 Ah m et Bu r an , a g e, s. 3 7 7 Ah m et Bu r an , a g e, s. 4 0 8
Ah m et Ca fer oğ l u , T ü r k Di l i T ar ih i I I I , En d er un Ya yı n l ar ı, İ st an bu l , 2 0 0 0, ss. 5 1 -5 9
9
Ah m et Bi ca n Er ci la su n , Ba şl an g ı çt an Yir m in ci Yü z yı l a T ü r k Di l i T ar ih i , Ak ça ğ Ya yı n l ar ı, An k ar a, 2 0 0 8, s. 4 8 7
10
4.Esk i Oğ uz Türkçe s i me yd a na ge lmiş o la bilir.
Kö kt ürk, Esk i U ygur, Kara ha n lı dö ne mler i E sk i Türkç e yi o luşt urur ve Kar a ha nlı T ürkçe s i d e vre s in in so nu n da Türk ya z ı d ili Do ğu- Bat ı o larak ik iye a yr ılır.
Bugü ne u la şa n met in ler i 11. ve 12. Yüz yıllar a a it o la n Kara ha nlı Türkçes i E sk i U ygur Türkçe s iyle ça ğda şt ır.11 Kara ha nlı Türkçe s i Ka şgar ve Ba la sa gu n g ib i Mü s lü ma n Türk mer kez ler ind e ku lla nılır ke n, Esk i U ygur Türkçe s i da ha do ğuda Tur fa n, H o ço, Beş ba lık g ib i M a nic i ve Burka nc ı Türk merke z ler ind e ku lla nılma kt a yd ı.
D ille r in ge lişt iğ i kü lt ür çe vre s i ve ye r ler mu hak kak k i a yn ı değ ild ir. B ir d ilin ge liş me s ind e bu fakt ö rin et k is i k aç ın ılma zd ır . Co ğra fya, dö ne m ve med e niyet g ib i k a vra mlar da n iler i ge le n birt ak ım fark lılık lar ı d ikkat e a lmaz sak e sa se n Kara ha nlı Türkçe s i, Kö kt ürk ve U ygur ya z ı d ille r inde n hiç de fark lı değ ild ir. Zat en Türk d ili b ir büt ü ndür. Ö yle k i Kâş gar lı Ma hmu d ; “U ygur ş e hir ler ine var ınc a ya dek Ert is, I la, Y a mar, Et il ır mak lar ı bo yu nca o t uran ha lk ın d ili do ğru Türkçed ir. Bu nlar ın e n aç ık ve e n t at lıs ı H âkâ n iye- H aka nlıla r ü lk es i ha lk ın ın d ilid ir. ”12 ifad es in i k u lla narak Kara ha n lı Türk çe s i ile U ygur Türkçes in in e n gü ze l Türk çe o lduğu nu be lirt mişt ir . Ba şka bir ifad e yle d inî fark lılık lar ında n (B ud iz m, İ s lâ miye t ) do ğan ke lime haz ine s indek i fark lılık lar d ış ınd a U ygur Türk çe s i ve Kara ha nlı Türk çes i filo lo ji ö ze llik ler i bak ımınd a n a yn ı d ild ir. Bu yö nü yle Kar a ha nlı ve U ygur ya z ı d iller i o rt akt ır d iye bilir iz.
Esk i Türkç e de vre s i, Türk d ilin in b iline n ilk de vr es id ir. Türkçe 'nin büt ü n yap ıs ı bu de vr e ile iz a h ed ilir. Ö nc es i, Türkçe 'nin kar a nlık de vre s i o lu p, Çu vasç a ve Yak ut ça ile, da ha iler id e Mo ğo lc a ile b ir le ş ir.13 Bu Türkçe dö ne mi mîlâ d î VIII, XII ve XIII. As ır lar ara s ınd a ku lla nılmışt ır.
Türk yaz ı d ilin in ilk yaz ılı ö rne k ler i o la n Or hu n An ıt lar ı, her ne kadar 8. Asra a it o ls a da bu k it â be lerd ek i ya z ı d ilin in, ço k iş le n miş b ir
11 Ah m et Bi ca n Er ci la su n , a g e, s. 3 4 2 12 B esi m At a l a y, Dî vâ n ü Lû g a t - i t - T ür k T er cü m esi I - I I - I I I ; I V. E n d ek s, T DK Ya y. , An k ar a, 1 9 4 3. . s. 3 0. 13
Nu r et t in Dem i r -E m in e Yı l ma z, T ür k Di l i E l Ki t a bı , Gr a fi k er Ya yı n l ar ı, An kar a, 2 0 0 5 , s. 6 3.
ya z ı d ili o ldu ğu nu gö r mekt e yiz. B u se bep le Türk ya z ı d ilin in baş la ng ıc ın ı ço k d a ha ö nc e lere, be lk i d e milad î ilk a s ır lara gö t ürmek mü mk ü ndür. Esk i Türkçe de vr es i, Türk lüğ ü n müşt erek bir yaz ı d ili de vres id ir. Bu mü şt erek yaz ı d ili de vr es ind e ku lla nıla n Türk çe, Ka şgar Türkçes i (H âkâ n iye Türkç es i) o lup, U ygur ya z ıs ı ile ya z ıld ığ ında U ygurca is min i de a lma kt ad ır.
1. 3. K arahan lı Tü rkç esinin G e lişi mi
Kara ha nlı Türk çe s i; e sa s o larak Ar ap a lfa be s iyle yaz ılmış , ilk is lâ mî Türk yaz ı d ilid ir.
“Do ğu Türk ist a n’da mer kez i Ka şgar o la n Kara ha n lı de v let ind e XI. Yüz yıld a o rt a ya ç ık mışt ır.14 Bu d il esk i U ygur ca ya ço k ya k ınd ır, a nca k sö z var lığ ı Arap ça ve Farsç a nın et k is ine g ir mişt ir. Yak la ş ık ik i yü z yıllık bir za ma n d ilimine hâk im o la n Kara ha nlı Türkç es i, Kö kt ürk ve U ygur Türkçes in in t a biî bir de va mıd ır. N it ek im 13. Yüz yıld a n it ibar e n ge liş e n ye n i yaz ı d ille r i, Kara ha nlı Türkçe s in in d e va mı ş ek lind ed ir. Yö n ad lar ına gö re s ın ıfla nd ır ıla n Türk ş ive ler i, birk aç fark lı ö z e llik d ış ınd a Kara ha nl ı Türkçes in in u za nt ıs ı ö ze lliğ ine sa hipt ir ler .
“Mu ht e lif t ar ihî nede nle rde n do la yı Tü rkçe a yr ı a yr ı le hç e lere a yr ılmış ve bu nlard a n ba z ılar ı ed e bî d il ma h iyet ine bürü nmü ş lerd ir. Esk i Ç in ka ynak lar ında o lduğu g ib i, İ s lâ m de vr i t ar ih ve co gra fya yaz ar lar ın ın d ilimiz in le hçe le r i hak k ında verd ik ler i bilg iler her ha ng i bir t ut ar lık gö st ermez ler.”15 Bu duru m ara şt ır ma c ılar iç in bir e ng e l o luşt ur makt ad ır. Çeş it li Türk le hçe le r i hakk ınd a e n gü ve nilir , e n s ağ la m bilg iler i vere n k iş i ku şku suz bü yü k d ilc i Kâ şgar lı Ma h mud ’d ur. XI. Yüz yıld a Kâşg ar lı Ma hmu d t ara fınd a n ya z ıla n me ş hur D îv â nü Lugat - it Türk ad lı e sere da ya narak, bu yü z yıl it iba r iyle Türk çe yi do ğu ve bat ı o larak t e me ld e ik i şu be ye a yıra bilir iz. Do ğu Türkçe s i Kâ şgar lı M a hmud ’u n k e nd i ifade s i ile
14
Abd u r r ah m an Gü z el - Al i T or un , T ür k Ha l k E d ebi ya t ı E l Ki t a bı , Ak ça ğ Ya yı n l a r ı, An k ar a, 2 0 0 4, s. 9 5 .
15
Hâkâ niye Türkçe s i, Kar a ha nlıla r ın hükü m sürdüğü t o prak lard a ko nu şu la n (Ka şg ar ve Ba la sa gu n çe vr es i) ed e bî d ild ir.16
Ara şt ır ma c ılar t ara fınd a n bu d il d eğ iş ik is imler le ad la nd ır ılmışt ır. Me sa la mü şt erek Ort a As ya d ili, Kara ha nlı Türkçe s i, Hâ kâ niye Türk çe s i, Do ğu Türkçes i g ib i ad lar bu nla r ın ba ş ında ge lir.
U ygur, To hs ı, Kar luk, Ç iğ il, Yağ ma, Ar gu g ib i T ürk le hçe le r i bu d ile ço k yak ın id iler. Y ine Kâ şg ar lı Ma hmud ’t a n ö ğrend iğ imize gö re e n güze l Türkç e ko nu şa n ins a n bir d il bile n ve ş e hir ha yat ına kar ış ma mış k ims e ler in ku lla nd ığ ı T ürkçed ir. Bugü n Anado lu’da d a duru m bu nd a n fark s ız değ ild ir. Ya ni şe hir ha yat ınd a n faz lac a et k ile n me miş ins a n lar ın ko nuşt uğu Türkçe ile ; ş e hirde ya şa ya n bir ins a nın ko nu şt uğu Türkçe d ilin t e me l ö ze llik ler i bak ımınd a n far k lılık lar gö st er mekt ed ir. İşt e Kara ha n lı Türk çe s in in hük ü m sürdü ğü ça ğ larda da İra n t es ir i vard ı. Bu yü zde n İra n ede biyat ınd a n ve kü lt ürü nd e n et k ile n me ye n ins a nlar ın ko nuşt uğu Türkçe sa h ih ve do ğru sa yılma kt a id i. Ka şgar lı’n ın ifad e ler ind e n a nlad ığ ımız a gö re he nüz XI. Yüz yıld a Do ğu Türk ist a n to prak lar ınd a Türk leş me t a ma mla nma mışt ır. Bu dö ne m Türk bo ylar ınd a n Ya baku, Ba s mil, Tat ar g ib i ka b ile ler Türk çe yi far k lı fark lı ku lla n ıyo r lar d ı. Türk le ş me şe h ir le rde de ğ il gö çe be t o plu lu k lar aras ında da ha bü yük b ir ge liş me gö st er mekt e yd i. A yr ıca d ilde o la n ağ ız ö ze llik ler i ve bu nlar ın ya z ı d iline dö nü ş me s iyle o luş a n le hç e le ş me dö ne m e ser ler ind e gö rü le n imlâ fark lılık la r ını o rt aya ko ymakt ır.
Oğuz, Kıpç ak, Kırg ız, To hs ı, Yağ ma, Ç iğ il ve Caruk lar ın d ili ö z Türkçed ir. Bat ıya do ğru uza na n Bu lgar, Suvar ve Peç e nek d ille r inde Türkçe az da o lsa var lığ ın ı ko ru makt a d ır. Bu le hç e ler ar as ınd a e n yu mu ş ak ve gü ze l o la n ı is e Oğuz, Ya ğ ma, To hs i, İ li, İrt is, Y a mar bo ylar ın ınk i id i. B ir ba şka ifad e ile Kara ha nlı t o prak lar ınd a ya şa ya n bo ylar ın ku lla nd ığ ı Türkçe s a hih Türkçe o lar ak gö st er ilmekt ed ir.
“Bu as ırd a (XI) ik i bü yü k d il ko lu vard ır k i bu nlard a n bir inc is i Oğuz Türkçe s i o lup Kö k Türkçe nin de va mı şek linded ir. ik inc is i is e U ygur le hç es in in de va mı o la n mü şt erek Ort a As ya yaz ı d ili ya n i
16
Kara ha n lı Türkçe s id ir.”17 Bu ik i bü yük d il ko lu ara s ınd ak i fark lılık la r XI. As ırd a bile me vcut t u. Gerek mo r fo lo jik aç ıda n, ger eks e fo net ik aç ıda n d ikkat e değ er a yr ılma lar, fark lılık lar vard ır. N it ek im Kâş gar lı Ma hmu d e ser in in birço k yer inde bu far k lılık la ra yer a yır mışt ır. Me se la “Do ğu Türk ler ind e “y” ile baş la ya n k e lime ler in Oğuz ve Kıpç ak lard a “c” ve ya “e lif” ; Do ğu Türk ler in in “m” ile ba ş la ya n ke lime ler ind ek i “ m” nin Oğuz, Kıp çak ve Su var lar da “b” ye ; “d” nin “t ” ye dö nüşt üğü bilin me kt ed ir.”18
Bu a yr ılık mek â n, is im ve za ma n lard a da me vcut t ur:
Bargu yir: Vara cak yer. (Ç iğ il, Yağ ma, To hş ı, Arg u, U yg ur)19 Bara s ı yer: Vara cak yer. (Oğuz, Kıpç ak, Peçe nek, Bu lgar) Alet is imler inde:
Y ıg aç biç gü na nın: Ağ aç biç ece k şe y. (Hâ kâ niye Türkçe s i)20 Y ıg aç biç as ı na mu n: Ağ aç biçe cek şe y (O ğuz Türkçe s i)
“O n ik inc i ve o n üçü ncü a s ır la rda, Türk ler, bü yük k it le ler hâ linde kuze ye ve bat ıya ya yılmış ; ye n i k ü lt ür me rkez ler i me yd a na ge lmiş ; İs lâ m kü lt ür ve me de n iyet i, Türk ler ara s ında ye ni k a vra mlar ıyla , ye n i bir ya z ın ın ka bu lü yle yer le ş mişt ir. Ayr ıla n Türk lü k ko llar ı, ye n i kü lt ür merk ez ler i et ra fında ke nd i ş îve ler ine d a ya na n ye ni ya z ı d iller in i ku lla nır o lmu ş lard ır.”21 Bö ylec e bu a s ır larda Ku ze y Do ğu Türkçe s i ve B at ı Türkçes i me yd a na ge lmişt ir. O n ü çü nc ü ve o n dö rdüncü a s ır lard a d a ku lla n ıla n Ku ze y Do ğu Türkçe s i, XV. As ır da Kuze y Türkçe s i ve Do ğu Türkçes i a d ıyla ik i ya z ı d iline a yr ılır. Kuze y Türk çe s i, Kıp çak Türkçes i'd ir. Do ğu Türkç es i ( Çağ at a yca) de XV ve X VI. As ır lard a e n par lak d e vr in i ya şa yarak bugü n mo der n Öz be kçe o larak yaz ı d ilin i sürdür mekt ed ir.
Bat ı Türkç es i; o n ü çü ncü a s ır da t eşe k kü l et me ye baş la mışt ır. Se lçuk lu la rda n it ibar e n, met in ler in i bug ü ne kadar t ak ip e de bild iğ imiz bir ya z ı d ilid ir. Ha zar De n iz ind e n B a lka nla r a kadar u za na n sa hada yer a lır .
17
Ah m et Bi ca n Er ci la su n , a g e, s. 3 4 7 .
18
Fu a t Boz k u r t , T ür k l er in Di li , Ka p ı Ya yı n l ar ı, İ sta n bu l , 2 0 0 5, ss. 1 7 2 - 1 7 3.
19
Fu a t Boz k u r t , a g e, s. 1 4 2
20
Fu a t Köp r ü l ü, a g e, s. 1 7 8 .
21
Esas ın ı O ğuz ş îve s i t eşk il et t ig i iç in, Oğ uz Türkçes i (Oğu zca) de d e nir. Oğuzc a, 17. As ırd a do ğu ve bat ı Oğu zca da ire le r ine a yr ılır. Do ğu Oğuzc as ı, Az er î ve Do ğu Anado lu sa ha s ında, Bat ı O ğuzc as ı O s ma nlı sa ha s ınd a yer a lır ; a nc ak ara lar ınd a ik i ya z ı d ili o lac ak kad ar bir fark me vcut değ ild ir. Her ik is i de a yn ı ş îve yi ( ko nuş ma yı) ku lla n ır ve bir yaz ı d ilin in karde ş ik i da ire s id ir.
“Do ğu Oğuzc as ın ı bilha s sa K ıpça k u nsur lar ın ın t es ir inde ve baz ı Mo ğo l iz ler ind e ara ma lıd ır. Ke lime baş ın da b- m, k- h, t -d, ilk hec ede e- i değ iş me ler i, baz ı fiil çek imler i g ib i.22
1. 4. Atebetü’l- Ha kâyı k
Kara ha n lılar Sat uk Buğra Ha n’ın 9 50 t ar ihind e İ s la miyet i be nims e me s iyle Kara ha nlılar d a ilk M üs lü ma n Türk de vlet i o lara k t ariht ek i yer in i a lmışt ır. M a vera ü nne h ir s ın ır lar ın ı a ş mış t o prak lar ıyla o ld ukça ge n iş bir nü fu sa sa hip o la n Kara ha nlıla r , bü nye s ind e çe ş it li bo ylar ı bar ınd ır mışt ır. Gö ç ler, har eke t ler ve yer le ş me ler so nu nda Kara ha n lı De vlet i iç ind e bu lu na n bo y ve so yla r de vlet in yük se lme s i no kt as ında de st ek o lmuş la rd ır. Ancak Ka raha nlılar iç inde a s ıl bü yük ve güç lü po z is yo n Kar luk lar ve U ygur lara a itt ir . Bu nla r ın ya n ında O ğuz ve Kıp çak la r da bu g üç lü bo ylar ara s ınd a s a yılma lıd ır . U ygur g e le ne ğ inde n ge le n Kar a ha nlıla r ilme ve yük se k kü lt üre değer ver miş, g e niş b ir bö lge yi yö net miş ve sö zü ed ile n bu ilim ve kü lt ürd e n yarar la nma yı bilmişt ir.
Ko nu yla ilg ili o larak Ah met Ca fero ğ lu e ser inde : ” U ygur ha nlığ ın ın g erçek var is i s a yılma s ı do la yıs ıyla Kara ha n lı de vlet i, a yn ı za ma nd a Se yhu n ve Ce yhu n ır mak lar ı a ras ınd ak i yük sek kü lt ür e sa h ip bö lge yi d e ke nd i id are s i a lt ına a lmak la, İ s lâ miyet i ka bu lle ne n b ir t ak ım yük se k mede n î millet ler in kü lt ür ler ind e n de fa yda la n ma yı başar mış lard ır.” de me kt ed ir.23 Bu na gö re d e nile bilir k i Kar a ha nlı de vlet i sade ce ge niş le yip bü yü me miş a yn ı za ma n da da yüks ek kü lt ür lü ve o lgu n
22
E m ek Üş en m ez , Kar ah an l ı T ür k çesi S öz l ü ğ ü Yü k sek Li sa n s T ez i Kü t a h ya 2 0 0 6 , ss. 5 - 6 .
23
bir Türk de vlet i o lmuşt ur. Ço k kura lc ı da vra nma da n bo zk ır me de niyet iyle ye r le ş ik med e niyet i b ir bir ine ka yna şt ır ma yı ba şara n Kara ha n lılar a yn ı za ma nda d a ke nd i kü lt ür ve med e niyet in i de başk a lar ına a ş ıla mış la rd ır.
Kara ha n lılar e lbet t ek i Kar luk-U ygur ve O ğuz- Kıpç ak Türkçe ler in in ge liş imin i de sağ la mışt ır. Ahmet C a fero ğ lu e ser ind e bu ifad e ler i t asd ik le mişt ir : “Bu ede biyat ın, do la yıs ıyle Kar luk-U ygur ve Og uz-Kıp çak Türkç es i kuru lu şu nda e lbet t e, his s es i o lma mış da de ğ ild ir.”24
Bü nye s ind e 9 ü nlü 25 ü nsü z bu lu ndura n Kara ha nlı Türk çe s i baz ı d ilb ilimc iler e gö re Ort a Türkçe dö ne min in ilk de vr es in i o lu şt urur. Baz ı d ilb ilimc iler is e Kara ha nlı Türk çe s in i Es k i Türk çe dö ne mine da hil eder. Ö yle k i Esk i U ygur Türkçe s i ile Kara ha nlı Türkçe s in in d il ö ze llik ler i a yn ıd ır. Fa kat bu d iller in ko nuşu ldugu co ğra fya lar fark lıd ır.
Gö kt ürk, U ygur ve Kara ha nlı Türkç e ler in i me yd a na get ird ik ler i za ma n d ilimi co ğra fya ve ka bu l ed ile n d inle re bağ lı g ir ile n me de niyet çe vre ler i d ikkat e a lın ma zs a d il ö ze llik ler i aç ıs ında n he me n he me n a yn ı o ld uk lar ı sö yle ne bilir. Ke lime haz ine s i d ış ında p ek fark lılık o lma d ığ ın ı Ahmet B ic a n Erc ila su n e ser ind e şö yle d ile get ir mekt ed ir : “Ger çekt e n de me de niyet çe vre ler i (d in) fark lılık lar ınd a n do ğan k e lime ha z ine s ind ek i fark lılık lar d ış ında U ygur ca ile Kar a ha nlıc a gra mer ba k ımında n a yn ı d ild ir, t ek ve o rt ak bir ya z ı d ilid ir.”25
Kara ha n lılar dö ne min i Türk t arih i aç ıs ınd a n bir dö nü m no kt as ı o larak k a bu l et me k yer inde o lur. Ç ü nkü iç ind e bu lu ndurdu ğu t ü m unsur lar ın d in i re s me n değ iş mişt ir. Müs lü ma n ede biyat lar o la n Ara p ve Far s ede biyat lar ınd a n et k ile ş im baş la mış, İs la mî u nsur lar ın e de biyat a ve hat t a dile g ir me s in in ya nınd a, d idakt ik ve a h lak î e ser ler ver ilme ye baş la mışt ır. Dö ne min ilk e ser i o larak Ba la sa gu nlu Yusu f Ha s Ha c ib’ in ya z mış o lduğu Kut adgu B ilig gö ze çarpar . Bü yük d ilc i Kâ şg âr lı Ma hmu d’u n ya z mış o ldu ğu D îvâ nü Lugat - it Türk, Ho ca Ahmet Yes e vî’n in ka le me a ld ığ ı D iva n- ı H ik me t , dö ne me a it Kur’a n- ı Ker i m Tercü me ler i ve bu t ez ça lış ma s ında a yr ınt ılı bir ş ek ilde inc e le ne n
24
Ah m et C a fer oğ l u , a g e, ss. 1 - 3
25
Yük nek li Ed ib Ah med ’in ya z mış o ldu ğu At e bet ü’l H aka yık İ s la mî dö ne min ilk e ser ler id ir. At e bet ü’l Ha ka yık’a şö yle bir de ğ in mek ça lış ma iç in fa yda lı o la cakt ır.
Yaz ılış t ar ih i ke s in o larak bilin me mek le bir likt e At e bet ü 'l-Haka yık, “Gerç ek ler in Eş iğ i” ya da “H ak ikat ler in eş iğ i” a n la mlar ın a ge lip, Yük nek li Ed ib Ahme d bin M a hmud t ara fında n 12. Yü z yılda ya z ılmış ma nzu m b ir ö ğüt ve a hlâk k it a bıd ır. Bu ko nuda ba ş lı baş ın a ya zd ığ ı k it a bıyla e ser i a yd ın lat a n Re ş it Ra hmet i Arat : ” Türk- is lâ m mu hit in in kü lt ür çerçe ve s i iç ind e, ferd le r in t er biye s i iç in t a nz im ed ilmiş o la n es âs la r ı, o lduğu g ib i, Türkçe ve ma nzu m o lar ak t ekrar la ya n bir a hlak k it a bıd ır. “ de me kt ed ir.26 Kara ha nlı d ö ne mi ya d igâr lar ında n o la n bu eser iç in N ec met t in H ac ıe mino ğ lu is e şö yle der: “Ta m yaz ılış t ar ih i bilin me mek le bir likt e, XII. Yüz yıl T ürk ede biyat ı ma hsu lle r inde n sa yılma kt ad ır… Çağ ın ın k la s ik ede bi Türk çes inde ya z ılmışt ır.”27
Eser in ad ı ge ne llik le ‘At a bet ü’l Hak a yık ’ ş ek lind e ik inc i ü nlü sü ‘a ’ o larak ku lla n ılırke n, Re ş it Ra h met i Arat , e ser i “At e bet ü’l Haka yık ’ is miyle ya n i ik inc i ü n lüs ü ‘e’ o larak ya yınla mışt ır. U ygur har fli e n es k i nü s ha larda da Re ş it Ra hmet i Arat ’ın ku lla nımıyla ya ni ik inc i ü nlü sü ‘e ’ o larak a n ıla n es er d iğer nüs ha lard a ‘H ibet ü’l Ha ka yık ’ ve ‘Ga ybet ü’l Haka yık ’ is imler iyle d e geç me kt ed ir.
At e bet ü’l H aka yık g ü nü müz d il araşt ır ma c ılar ımız a Kara ha nlı de vr i Türk çe s i hakk ında mü him bilg ile r su nmakt ad ır. Re ş it Ra h met i Arat , es er iç in “At e bet ü 'l- hak a yık ’ın ne ka dar bü yü k bir iht iyâ c ı karş ıla mış o ldu ğu es er in yaz ıld ığ ı t ar iht e n epe y bir müdd et so nra da hi bu nu n ye nid e n t anz imi ve neşr i ile u ğraş ılmış o lma s ınd a n, bir ço k ed ib ler in, gere k müe llifin k e nd is inde n ve gerek e ser ind e n t akd ir ile ba hs et me ler inde n ve niha yet T ürk ü lkes in in mu ht e lif k ıs ımla r ında vü cûda g et ir ilmiş o la n nüs ha lar ınd a n iyice a nla ş ılma kt ad ır.” ifad e ler in i ku lla n ma kt ad ır. ”28
26
Re şi t Ra h m et i Ar a t , At eb et ü ’ l Ha k a yı k , T DK Ya yı n l ar ı, An k ar a 2 0 0 6 , s. 8
27
Necm et t i n Ha cı em i n og l u , Kar ah an l ı T ür k çesi Gr a m er i , T DK Ya yı n l a r ı , An k ar a, 2 0 0 3 , s. x vı ı ı.
28
Fa z la ha c imli o lma ya n bu d il yad igâr ı d in î ve t asa vvu fî ko nu la r ı iş le ye n ma nzu me lerd e n o luş ma kt ad ır. Eser Türk ve Ac e m me lik i, millet ler in e fe nd is i Mu ha mmed D âd İ spe hsâ lâ r B e y’e su nu lmu şt ur. Eser in Mu ha mme d Dâd S ipe hsâ lâr ’a su nu lma s ın ın se be b i k ara nlık gö rünmek le bir likt e R eş it R a hmet i Arat , ş a ir in e ser in i it ha f et miş o lduğ u be y ile o la n mü nâs e bet in i ha va dar lık ( bkz . 80) sö zü ile ifâ de et mekt ed ir. “İ lk bak ışt a o ldukç a mad d î gö rüne n bu ifâd e yi iyic e a n la ma k iç in, bir t araft a n Mu ha mmed Dâ d I spe hsâ lâr B e y ile hâ k imi bu lu nduğ u d e vir ve mu hit in in t eferruat ına vâk ıf o lmak ve d iğ er t araft a n ha va dar lık t âbir in in bura da k i mâ na s ın ı da ha yak ında n t â yin et me k gerek lid ir. Yo ks a bu sö zü n ‘s e vg i, mu ha bbet ’ ya nınd a, bilha s sa ‘do st , yâr, t ara fd ar’ vb. mâ nâ lar ı, da ha ço k, ak ıl ve me nfa at in ifâ de s ine be nze me kt ed ir . B ugü nkü t elâkk iler e pe k u ygu n o lma ya n bâz ı hu su s lar ı d e vr in in âdet ve a na ne le r ine b ır ak mak ş art ı ile, ya zar ın d in î-t o p lu ms a l ba k ımda n fa yda lı gö rdüğü ahlâ k kura llar ın ı k e nd i mu hit i iç inde yer le şt ir me k iç in ç a lış a n zü hd ve t ak va sa hib i b ir zât o ld uğu na hük med ile b ilir.”29 d iyere k Ed ib Ahme d ve Mu ha mmed Dâ d S ip e hs â lâr iliş k is in i o rt a ya ko yma kt ad ır . Şa ir in gö z ler in in gö r me d iğ i d e dü şü nü lür se mu ht aç o lduğu ve bir de v let bü yü ğü nd e n yard ım bek le d iğ i de idd ia ed ile b ilir.
At e bet ü 'l- Hak a yık 14 bö lü md e n o lu şur. 50 be yit ve 103 dö rt lü kt en ibar et (512 mıs ra) bir e serd ir ; Aru zu n feû lü n fe û lü n feû lü n feû l vez niyle ya z ılmışt ır. Re ş it Ra h met i Arat : ” At e bet ü'l- haka yık, Kut adgu B ilig g ib i, müt ekar ib ve z nind e yaz ılmışt ır. ”30 de mekt e d ir.
At e bet ü’l Hak a yık ’ın be yit ler hâ lind e k i bö lü mü es er in g ir iş bö lü müdür ve g aze l t arz ında ka fiye le n mişt ir . Dö rt lük ler hâ linde yaz ıla n bö lü m, es er in a na bö lü mü dür ve mâ n i t arz ında ( aa xa) k a fiye le n mişt ir. Eserde t a m ka fiye ler ya n ında yar ım k a fiye le r de vard ır . M ıs ra baş ı ka fiye ler ine de s ık rast la nır. G ir iş bö lü mü nde Ta nr ı' ya, p e yga mbere ve dö rt ha life ye ö vg üde n so nra (20 be yit ) , k it a bın su nu ld uğu E mir Mu ha mme d Dâd İs pe hsâ lâr Be y'e ö vgü bu lu nur (14 be yit ) .
İ la hi ö küş ha md a yur me n s aɳa 29 R eşi t Ra h m et i Ar a t, a g e, s. 5 30 R eşi t Ra h m et i Ar a t, a g e, s. 1 0
Sen iɳ ra hmet iɳd in u mar me n o ɳa
(Tanr ım, (dâ ima) sa na ço k ha md eder im; ( dâ ima) se n in ra h met ind e n ha yır u mar ım.)
Anıɳ ö gd is ind in t at ır bu t ilim
Anıɳ me d hı bo ls a şe ker şe hd aɳa
(Onu n med h inde n ağz ım t at lıla n ır ; o nu n yâ d ı, d ilim iç in, ş eker ve ba ld ır.)
Ögü bilme z erk e ö ğüt ö gret ür Anıɳ birr u cud ı bed i ihs a nı
(Onu n iyiliğ i, cö merd liğ i ve e şs iz ihs a nı med het mes in i bilme ye n k ims e yi d ile get ir ir. )
Daha so nrak i 6 be yit k it a b ın niç in ya z ıld ığ ı ha kk ında d ır . Eser in dö rt lü k ler hâ lindek i a na bö lü mü nd e ş u ko nu la r iş le n mişt ir : İ lmin fa yd as ı ve bilg is iz liğ in zarar ı, d ilin mu ha faza s ı, dü nya n ın dö nek liğ i, cö mert lik ve ha s is lik, t eva zu ve t eke bbür, hırs, kere m- yu mu şak lık ve ba şka iyilik ler, za ma ne nin bo zuk luğu…
At e bet ü 'l- Hak a yık ya z ılış a ma c ına u ygu n o larak t a ma me n ö ğüt üs lu bu yla k a le me a lın mışt ır. Bu bak ımd a n Kut adgu B ilig 'in ö ğüt ağ ır lık lı bö lü mler i At e bet H aka yık ile be nz er üs lûpt ad ır. Anc ak At ebet ü'l-Haka yık 't a Kut adgu B ilig 'dek i çe ş it lilik ve ze ng in lik yo kt ur .
At e bet ü 'l H aka yık ’ın mu ht e va s ı ve ü s lû bu hakk ında fik ir ed in mek iç in gü nü müz Türkçe s ine çe vr ile n aş ağ ıdak i dö rt lük ler ine bak ma k kâ fid ir.
“O se be p le ç ıkard ım T ürkçe k it ap, İ st er yet er bu l, ist er ilâ ve ya p. Yazd ım bu nad id e, z ar if sö z ler i, Be n g ider se m sö zü m k a ls ın d iye hep.”(473, 47 4, 475 ve 4 76. mısr a lar) Ed ip Ahmet ö rne kt e de gö rü ldüğü g ibi ö lü mü nde n so nra bu dü n yad a ins a nlar ı iyiye ve güze le yö nle nd ir mek iç in ve ö lü mü nde n so nra sö z ler in in k a lma s ı iç in b ir Türkçe k it ap ç ıkard ığ ın ı ifad e et mekt ed ir. Dö rt lükt en de a n laş ılac ağ ı g ib i e ser in
ya z ılış a mac ı büt ünü yle ins a nlara gü ze l ha s let ler i a nlat ma ga yret id ir. N it ek im e ser in Türkçe o lar ak ç ıkar ılış ı da evre nse l bir du ya r lılıkt a nd ır.
“İ ş it , bilg ili ne le r de yip sö yler. Ede bin baş ı, d ili gö zet mek d er. D ilin i s ık ı t ut , diş in k ır ılma s ın. Ç ıks a s ık ılıkt a n, d iş in i k ırar.” (129, 130, 131 ve 1 32. mısr a lar) B ilg ili ins a nın fa z ilet ine d ik kat çeke n ş a ir, ins a nın d ilin i s ık ı t ut ma s ı, yer i ve za ma n ına gö re ko nuş ma s ı gerekt iğ in i a nlat ma kt ad ır. Dö rt lükt e bilg ili ins a nlar ın ne sö yled iğ in in iyic e a nla ş ılma s ı gerekt iğ i, a nc ak a s ıl o la nın ed ip o la bilmek iç in ö nce lik le bo ş bo ş ko nu ş ma ma k gerekt iğ id ir. Dö rt lükt e en d ikk at çeke n no kt alarda n bir i is e bilim ve bilg in in sö zü ed ile n dö ne md e k i ö ne mid ir.
“B ilg i bile n ins a n, t anın mış o lur. B ilg is iz, d ir iyke n yit ik sa yılır. B ilg ili er ö lse d e ad ı ö lmez. B ilg is iz in d ir iyk e n ad ı ö lür.” (93, 94, 95 ve 96. mısra la r)31 B ilg is iz ins a n lar ın bu d ü nya da ö lü s a yıld ığ ın ı, bilg in in ve bilg ilin in is e so nsuz a kadar ya şa ya cağ ın ı anlat a n ş a ir sa nk i bilg i ç ağ ına d ik kat çek mişt ir. Bu da es er in küçük de o lsa e vre ns e l bir yö nü nü o rt a ya ko ymakt ad ır.
Eserde Ed ib Ahme d 'in e ser in i su nduğ u u lu e mir (e mîrü ' l- a 'z a m), Türk me lik i ( me lik i't -Türk ve 'l-a ce m) ad lar ıyla a nılmakt ad ır . E ser in 14. M ısra s ınd a ke nd is ind e n “ş a hım”( ş a hım me d hı b ir le bez e yin k it a b) ; 56. M ısra s ınd a a nu ş ir va n (dad ins a f t ut ar ç ın a nu ş ir va nı) ; o lara k ba hs ed ile n şa hıs ha kk ında t a m bir bilg i yo kt ur. Ah met B ic a n Erc ila su n “M u ha mme d Dâd İspe hsâ lâr ’ın ne za ma n ve nered e ya şad ığ ı, k im o lduğ u t esp it ed ile me mişt ir. Şa hs iyet in k imliğ in in t a m o lar ak t esp it i, Ed ib Ah med 'in ya şa mın ı t esp it bak ımında n d a ö ne mlid ir .”32 de mekt ed ir. Ali Ak ar ise eser in ya z ılış a ma c ın ı “… ins a nlar ı T ürk –İs la m kü lt ürü çer çe ve s ind e eğ it me yi a ma ç la mış , dü şü nce ler in i a yet ve had is le r le de st ek le mişt ir.”33 ifad e ler iyle o rt a ya ko yma kt ad ır.
D il ö ze llik le r i ve mu ht e va s ı At e bet ü'l-H aka yık 'ın, Kut adgu B ilig ’t en so nra ya z ıld ığ ın ı gö st er mekt ed ir. Şu ha lde At e bet ü’l Haka yık ve Ed ib Ah met ’i 12. ve ya 1 3. Yüz yıllarda ar a mak gerek ir. Gö z ler i
31 Re şi t Ra h m et i Ar a t , a g e, s. 4 8 , ss. 5 1 - 5 2 , s. 7 8 . 32 Ah m et Bi ca n Er ci la su n , a g e, s. 3 2 6 33 Al i Ak ar , T ür k Di l i T ar ih i , Öt ü k en Neşr i ya t , İ sta n bu l , 2 0 0 5, s. 1 5 2
do ğuşt an kö r o la n Yük nek li Ed ip Ah met eser i, Kâşg ar d ili ile yaz mışt ır a ncak R eş it Ra hmet i Ar at ’nın “B aş lık lar ın u mu miyet le Arap ça yaz ılmış o lma s ı, bu nlar ın b ilha s sa es er in met in k ıs mınd a iş aret ed ilme s inde a yr ıca bir gü ç lük t eşk il et me kt ed ir.”34 ifa de ler ind e n e ser üz er inde Ar apç a’n ın da ha yli et k in o ldu ğu gö r mekt e yiz.
At e bet ü’l- H akâ yık ’ın dö rt yaz ma s ı gü nü mü ze ka dar u la ş mışt ır. (Se merka nt , Aya so fya, To pkap ı Müz es i ve Ank ara Se yid Ali Nü s ha s ı)
Se merka nt nüs has ı, Te mür 'ü n o ğ lu Ş a hruh dö ne mind e, 1444 't e Se merka nt 't a, hat t at Ze yne lâ b id in t ara fın da n ist ins a h ed ilmişt ir . Dü zgü n bir hat la, U ygur har fler iyle ya z ılmışt ır. Ş imd i İ st anbu l Sü le yma niye Küt üp ha nes i'nde A ya so fya bö lü mü nded ir . Bu nü s ha d iğer ler ine gö re da ha ö zenlid ir. “E lde me vcut nüs ha lar ın e n e sk is i o lup, d iğer ler ine nis bet le da ha it ina lı b ir şek ild e ve u ygur har fle r i ile ya z ılmış bu lu na n Se merk a nd A) nü s ha s ında … ”35 şek linde de va m ede n s ö z ler Re ş it Ra h met i Arat ’a a it o lu p, bu s a vı de st ek le mekt ed ir.
Aya so fya nü s ha s ı, 148 0 'de İ st anbu l'da Şe yhza de Abdürrez zak Ba hş ı t ara fınd a n düze n le nmişt ir. Üst sat ır lar ı U yg ur, a lt sat ır lar ı Arap har flid ir.
To pkap ı Müz es i nüs ha s ı Fat ih ve ya 2. Be ya z ıt dö ne mind e, İst anbu l'da ist insa h e d ilmiş o lma lıd ır ; At e bet ü'l-Ha ka yık ’ın dö rt yaz ma s ı bug ü ne u la ş mışt ır. Ara p har flid ir.
Ankara Se yit Ali nü s ha s ı Arap har flid ir ; ba şt an, o rt adan, so nda n eks ikt ir. Bu e ks ik bö lü mlere rağ me n k it a bın a hla k î t arz ı o nu ö ne ç ıkar ırke n, o nu is la mî dö ne min ilk d eğer li eser ler i ara s ına so k mu şt ur.
At e bet ü’l Hak a yık ’ın dö ne min in d iğ er e se r ler i iç ind e t ek nik o larak ha yli ger iler de ka ld ığ ı da ya d s ına ma z bir gerçekt ir . Kut adgu B ilig ’in de bir a hla k k it a bı o lma s ı bak ımınd a ik i e ser para le l bir ç iz g i iz ler. O ys a k i Kut adgu B ilig, At a bet ü’l H aka yık ’a gö re d ilb ilg is i ve imla no kt as ında da ha güç lü dür. Ko nu ya ilişk in o larak Ahmet C a fero ğ lu şö yle de me kt ed ir : “Kut adgu B ilig ’in da ha so nr ak i d e vir ler ind ek i b ir de va mın ı t eşk il e de n At e bet ü’l-H akâ yık, z a ma n fark ı ic a bı, bilha s sa d il ve t as vir güze lliğ i
34
Re şi t Ra h m et i Ar a t , a g e, s. 1 4
35
no kt as ında n o ld ukça fark lıd ır. Ko nu nu n çek ic i o lma yış ı ya ba nc ı d il unsur lar ın ın lü zu ms uz ka la ba lığ ı ve bu u nsur lar ın ku lla n ılış ında k i a he nk s iz lik, e ser in maa le s e f d eğer in i ind ir miş bu lu nma kt ad ır . He le imlâ dak i ya ba nc ılık, d ikk at e değer hu su s larda n bir id ir ”36 Buna rağ me n Reş it Ra hmet i Arat , Edib Ah med ’in na z ım t ekn iğ inde baş ar ılı o lduğu nu şu ifad e ler le a nlat makt ad ır: ” No t lard a da iş aret ed ild iğ i g ib i, durak larda k i bâ z ı ku sur lar ile k a fiye le rdek i t ekrar lar ın bir k ıs mın ın mü st ens ih ler e â it bu lu nduğu ka bu l ed ilir se, Ed ib Ah med ' in naz ım t ekniğ ind e mu va ffak o ldu ğu sö yle ne b ilir.”37
Eser üzer ine Re ş it R a hmet i Arat ça lış mış ve e ser i ‘At ebet ü’l-Hakâ yık ’ ad ıyla ya yımla mışt ır. Bu nu n ya n ında yer li ve ya ba nc ı baz ı araşt ır ma c ılar da yap ıt ı d eğ iş ik yö nlerd e n inc e le miş lerd ir . Nec ib As ım, Fuat Kö prü lü, Ha mit Tö mür-Tursu n E yüp, K. M a hmudo v, E. Kur ış ja no v-B. Sağ ind iko v bu nlard a n ba z ılar ıd ır. Bu ç a lış ma lar iç ind e R eş it Ra hmet i Arat ’ı d ışar ıd a bırak ır sak K. Ma hmu do v’un “H ibat u’ l Hak a yık Ta şke nt 1968” ve “Ah mad Yuk na k in ing ‘H ibat u ’l Haka yık ’ Es er i Hak id a, Taşke nt 972” ; Ne c ip As ım’ ın “H ibet ü’l Hak a yık İst anbu l 1915 ” ; Ha mit Tö mür-Tursu n E yüp ’ü n “At e bet ü’l-Ha kâ yık Pek in 198 0” ; E. Kur ış ja no v-B. Sağ ind iko v’u n “Ah met Yük nek i Ak ik at Sa yı Almat ı 1985 ” es er i a yd ın lat mas ı bak ımınd a n ö ne mli e ser lerd ir .
1. 5. Yükne kli Edip Ah med
Eser in 489. mıs ra s ında E mir S e yfet t in’in ağz ıyla Ed ib Ah med hakk ınd a sö yle d iğ ine bak ılır sa de vr ind e Ed ib Ah med, "e d ib ler ed ib i" ve " fâz ıllar ba ş ı" o lara k nit e le nme kt ed ir. Şa ir in Yük nek li o ld uğu bilin me kt ed ir. Bu ko nuda Ah met B ic a n E rc ila su n ”Ed ib Ah med ' in ba bas ı Ma hmu d 'u n me ns up o lduğu Yük nek ( be lk i de Yüg ne k) şe hr i ile a yn ı is e Ed ip Ah med ' in Se mer ka nt 't a ya hut da o ra ya ya k ın bir ye rde ya ş ad ığ ı t ahmin ed ile bilir. S e lçuk lu hü kü mda r ı S a nçar 'ın ye ğe ni o lma s ı do la yıs ıyla me lik u nva n ın ın, 110 2-1130 yıllar ı aras ında S e merka nt 't a hük ü m süre n M u ha mme d b in Sü le yma n'a da ha u ygu n dü şe ceğ i a ş ikârd ır .
36
Ah m et C a fer oğ l u , a g e, s. 7 6.
37
